Qazaq eliniń oıshyl hakim Abaıdyń ádebı murasyn tanyp bilgenine 125 jyl tolyp otyr (1889-2014). Az ýaqyt emes, ǵasyrdan astam merzim. Osy aralyqta abaıtaný tarıhynyń úsh kezeńin bastan ótkizippiz. Áýeli abaıtaný tarıhynyń «Muhtar Áýezovke deıingi zerttelý tarıhy (1889-1934)». Abaıdy tanytýdaǵy Alash arystary halyqtyq tanym turǵysynan zertteýi, nasıhattalýy durys jolda bolyp edi. Biraq keńestik bılik 1923 jyldan 1934 jyl aralyǵynda uly aqyn murasyn teristep, ádebı mura retinde mansuqtaýǵa deıin bardy. Mysaly, «Ádebıet maıdany» jýrnalynyń 1934 jylǵy tutas bir sany túgeldeı Abaı týraly zertteýlerge arnaldy. Maqalasy jarııalanǵan avtorlardyń basym kópshiligi Abaı murasyn turpaıy sosıologııalyq, formalıstik turǵydan teris tanytyp, Abaıdyń ádebı murasyn taptyq, saıası-áleýmettik tegine qaraı baǵalap jatty. Al M.Áýezovtiń «Abaı aqyndyǵynyń aınalasy», professor Q.Jubanovtyń «Abaı – qazaq ádebıetiniń klassıgi» degen zertteý maqalalary abaıtanýdyń bolashaǵyna ǵylymı jańa baǵyt-baǵdaryna tyńnan jol salǵan kósem oıly tanymdar bolatyn.
1933-1934 jyldan 1961 jyl aralyǵynda «Abaıtaný tarıhynyń Muhtar Áýezov kezeńi» dúnıege keldi. M. Áýezovtiń Abaı murasy týraly izdený, zertteý, aqyn murasyn álem jurtshylyǵyna tanystyrý jolynda atqarǵan qyzmetiniń qol jetpes eki shyńy boldy. Birinshi shyńy, kórkemsóz óneri arqyly, ásirese, «Abaı joly» epopeıasyn álem halqy jarysa oqyp, HH ǵasyrdyń uly týyndysy dep baǵalanyp jatty. Ekinshi shyńy, abaıtaný jolyndaǵy ǵylymı zertteý eńbegi – «Abaı Qunanbaev» dep atalatyn ǵylymı monografııasy edi. Osy kezde abaıtaný salasynda tuńǵysh ret kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııalar qorǵalyp, monografııalyq eńbekter basylym kórip jatty. M.Áýezov abaıtanýdy bıik deńgeıge kóterip ketti. Abaıdyń 100 jyldyq mereıtoıynda aqyn murasy jan-jaqty zerttelip, baspasózde keń turǵydan nasıhattalyp jatty.
1949 jylǵy SOKP-nyń syńarjaq qaýlysynda 1934 jyly negizi qalanǵan M. Áýezovtiń aqyn murasynyń rýhanı nár alǵan úsh salasy týraly tanymynyń ekinshi salasy bolyp tanylatyn Abaıdyń shyǵysqa qarym-qatynasy jaıly Abaıdyń «batysynan shyǵysy basym» degen tanymy qatty synalyp, aıaýsyz teristeldi. Bul kúrdeli másele, ásirese, fılosof ǵalymdar tarapynan da synǵa alyndy. Abaı murasynyń shyǵysqa qatysy jaıly pikir bildirgen ǵalymdar synalyp, bir jaǵynan qýǵyndalyp ári jazalanyp jatty. 1961 jyly ataqty jazýshy ómirden ótken soń, «Abaıtanýdyń M. Áýezovten keıingi dáýiri» bastalyp ta ketti. Birshama úzilisten soń jańa býyn, jas talapkerler ǵylymı-zertteý eńbekteri basylym kóre bastady. Osy býyn tyń kózqaras turǵysynan kelip, Abaı murasynyń shyǵystyq rýhanı qazyna kózderine qarym-qatynasy jaıly kúrdeli máseleler kóterildi. Abaıdyń shyǵysyna qatysty tom-tom kitaptar jazylyp, kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııalar qorǵaldy. Bul ǵylymı zertteýler Abaı rýhanı nár alǵan musylmandyq shyǵys jaıly zertteý eńbekterdiń tyrnaq-aldy bastamasy ǵana dep bilemiz. Táýelsizdik zamanyndaǵy qazaq jastarynyń arab, parsy, shaǵataı, túrik tilderi men ıslamııat tarıhyn jete meńgerýi arqyly Abaı murasynyń musylmandyq shyǵysqa qarym-qatynasy jaıly keleli de irgeli ǵylymı-zertteý eńbekteri meılinshe molyǵyp, salalanyp, sapaly ǵylymı monografııalyq zertteýler jańa baǵyt alǵanda, ǵajap qubylysty sonda kóremiz. Bul kezde Abaıdyń jantaný ilimi men tolyq adam ilimi, pálsapalyq lırıkasy basqasha sóılegende, bul sala oı-sanadaǵy álemdik rýhanı qubylysqa aınalyp, túrki halyqtarynyń bolashaq moraldyq kodeksiniń irgetasyna rýhanı tirek bolyp qalanary talassyz shyndyqqa aınalmaq. Abaıdy tanyp-bilýdegi basty kedergi onyń dúnıetanymynyń barlyq salalaryn, ıaǵnı fılosofııalyq, etıkalyq, estetıkalyq, saıası-áleýmettik salalaryn anyqtaýǵa kelip tireledi. Osy salalardyń bárin de qazirgi fılosoftar materıalıstik model turǵysynan qarastyryp keledi. Bul áreket, ásirese, Abaıdyń 150 jyldyq merekesinde Qazaqstan fılosoftarynyń ujymdyq eńbegi «Abaı dúnıetanymy men fılosofııasy» dep atalatyn arnaıy ǵylymı-zertteýlerinde óz kórinisin tapty. Biraq fılosoftardyń bári de Abaıdyń jetinshi qarasózindegi «Dúnıeniń kóringen hám kórinbegen syryn túgendep, eń bolmasa denelep bilmese, adamdyqtyń orny bolmaıdy. Ony bilmegen soń, ol jan adam jany bolmaı, haıýan jany bolady. Ázelde Qudaı taǵala haıýannyń janynan adamnyń janyn iri jaratqan, sol áserin kórsetip jaratqan», degen danalyq sózine nazar salmaı keledi. Abaı dúnıetanymyn tanyp-bilýde Abaı aıtqan bul oı-pikirdiń mán-maǵynasy, bolmysy, tipti, bólekshe órkeshtenip daralanyp tur. Abaı bul pikirin HH ǵasyrdyń sońynda aıtýymen de erekshelenip tur emes pe? Abaı «dúnıeniń kóringen syry» dep bizdi qorshaǵan materıaldyq álemdi aıtsa, «dúnıeniń kórinbegen syry» dep bizdiń qupııa syrǵa toly rýhanı álemimizdi meńzep otyr. Bul ispettes tereń pikirdi Iаsaýıdiń «Devonı hıkmetinen» de ushyratamyz: «Ilim ekeýdúr: tán men janǵa basshy týrar. Jan ǵalymy hazretine jaqyn týrar. Tán ǵalymy zalymdarǵa uqsar ermish (Iаsaýı «Devonı hıkmet», Túrkstan, 1993, 74-bet) dep oı tolǵaýynda «dúnıeniń kórinbegen syry» men jan ǵalymy aınalysady dep kesip aıtatyny bar. Jan ǵalymy kórinbeıtin rýhanı álem syrymen aınalyssa, tán ǵalymy «dúnıeniń kóringen syrymen» birjaqty aınalysyp, nápsilik jolǵa urynyp, dúnıeqor, dúnıeqońyz bolyp qalatynyna nazar aýdaratynyn ashyq ańǵartady. Abaı aıtqan dúnıeniń kóringen syryn ashýmen aınalysatyndar tán ǵalymy (tehnokrat ǵalymdar) bolyp shyǵa keledi de, dúnıeniń kórinbeıtin syryn ashýǵa umtylǵandar jan ǵalymy bolyp shyǵady. Sonyń biri hakim Abaıdyń ózi bolǵandyqtan, Abaı jan ǵalymynyń eń kórnekti ókili bolyp shyǵady emes pe? О́ıtkeni, Abaı 1898 jyly jazylǵan 38-qarasózinde jantaný ilimi oı-tanymdary bizdiń zamanymyzdaǵy kvantty fızıkterden bir ǵasyrdan astam ýaqyt buryn «dúnıeniń kórinbegen syryna» aıryqsha mán berýi arqyly jantaný ilimimen aınalysyp, pálsapalyq lırıkalaryn jazýy oıshyl aqynnyń kemeńgerlik tulǵasyn kórsetedi. 1501-1510 jyldar arasynda Fırdoýsıdiń «Shahnama» dastanyn qypshaq tiline tolyq aýdarǵan mamlıýk qypshaq aqyny Shárip Ámedı: «Haqty taný jolyn izdegender, Bul álemde barsha ań-tań qalǵandar», – dep asa joǵary baǵalaýy kezdeısoq bolmasa kerek-ti. Abaı «dúnıeniń kóringen syry» men «dúnıeniń kórinbegen syryn» birlikte qatar alyp, tanyp-bilýdi meńzeıdi. Abaı aıtqan bul danalyq oılardyń dúnıeni tanyp-bilýde mán-maǵynasy asa tereń pálsapalyq oı-tanymdar «dúnıeniń kóringen hám kórinbegen syryn» eýropalyqtar orta ǵasyrda-aq tanyp-bilgen. Biraq olar dúnıeniń kóringen syryn ashyp tanýǵa, zattyq ıgilikti molaıtýǵa, baıýǵa sheshýshi mán berýi sebepti, materıalıstik, ateıstik dúnıetanymǵa birjolata baǵyt aldy. Ǵalym Rena Dekart bolmys pen sanany bólip qaraýǵa erekshe mán bere qaraǵandyqtan: «Arnaıy qurylǵylarmen ólsheýge bolatyn nárselerdi ǵana zertteıik, ǵylym dep osyny ǵana aıtaıyq. Al, sana degen kózge kórinbeıdi, prıbormen ólshenbeıdi. Bar ekenin bilemiz. Biraq kózge kórinbeıtin nárseni zerttep qaıtemiz», – dep adamzattyń rýhanı álemin tanyp-bilýden teris aınaldy. Munyń saldary búgingi Eýropa halyqtarynyń minez-qulqy jaǵynan buzylyp, moraldyq qasiretke alyp keldi ári olar ǵylymdy ımansyzdyq jolǵa túsirdi. Iаǵnı, olar ǵylym jetistigin adamzatty qyryp-joıatyn qarý-jaraq jasaýǵa jan sala kiristi. Álem halqyn otarlap, keıbir halyqtardy joıyp, qalǵandaryn óz dinine zorlap kirgizip, tilin qabyldatyp, ulttyq dástúrin joıyp jappaı máńgúrttenýge alyp keldi. Abaı dúnıeniń kóringen jáne kórinbegen syryn úılestire tanyp-bilýdi maqsat tutqandyqtan «...dúnıedegi Allanyń pendeleri úshin jaratqan qazynalaryn kim izdeıdi» dep dúnıeniń kóringen ám kórinbegen syryn kim izdeıdi dep eki qubylystyń syryn qatar ashyp, tanyp-bilý máselesin bólip jarmaı qatar alyp, zertteı bilý júıesin alǵa qoıyp otyr. Abaıdan bastap túp ıeni tanyp-bilý jolynda pálsapalyq lırıka janrynda jantaný ilimin meńgerýge, ıaǵnı, dúnıeniń kórinbegen syryn ashyp, tanyp-bilýge umtyldy. Abaı bastaǵan bul dástúrdi oıshyl aqynnyń shákirtteri Shákárim, Maǵjan údere damytyp tereńdete tústi. Osy arqyly qazaq poezııasynda pálsapalyq lırıkany álemdik deńgeıge kóterip, kósh bastady. Biraq bul tanymdy keńestik bılik tunshyqtyryp tastady. Endi HHI ǵasyr basynda kvantty fızıkter tanymynan keıin dúnıe bastaýynda SANA tur degen múlde jańa tanymǵa keldik. Burynǵy materıalıstik, ateıstik dúnıetanymymyz túbirinen qoparyla ózgerdi. Bul jańa tanymdy kvanttyq fızıkterdiń atasy, nemis ǵalymy, Nobel syılyǵynyń laýreaty Maks Planktyń «Ǵalamdy JOǴARY SANA bıleıdi. Kúlli álem onyń kózge ilikpes qýatymen ózara baılanysyp tur», degen sheshýshi baılamǵa keldi. Bizdiń «materııa máńgilik, ol ózgermeıdi» degen tanymymyz jalǵan tanym bolyp shyqty. Materııa – sananyń týyndysy degen jańa tanymǵa birjola bet burdyq. Bizder, KSRO-ǵa qaraǵan túrik tildi halyqtar, búginge deıin Darvın iliminen keıin dúnıe bastaýynda materııa tur dep markstik-materıalıstik dúnıetanymǵa shyrmaldyq. Al, endi kvantty fızıkter ashqan ǵylymdaǵy múlde jańa tanymnan keıin dúnıe bastaýynda sana tur degen múlde jańa dúnıetanymǵa keldik. Bul qubylys álem halqynyń oı-sanasyndaǵy sheshýshi tóńkeris bolyp, ıdeıalyq baǵyt-baǵdarymyz birtindep ózgere bastady. Bizder, kúdiktengish ǵalymdar, bul jańa tanymnyń tez óris almaı, tym baıaý qozǵalysyn shydamsyzdana ári sekemdene qaraýdamyz?!
Osy sala ońalmaı shabandap turýy kópshilik kóńilin alańdatýda.
Abaı ádebı murasy men dúnıetanymyn osy jańa dúnıetanym turǵysynan salystyryp ǵylymı-zertteý jumysyna Astana qalasynan búkilálemdik ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń deńgeıinde tura alatyn abaıtaný, jambyltaný ǵylymı-zertteý ınstıtýty óziniń bolashaq zertteý baǵyt-baǵdaryn endi dúnıe bastaýynda SANA tur degen jańa dúnıetanym turǵysynan júrgizýdi óziniń ǵylymı josparyna negiz etip alýy – ýaqyt talaby. Jalpy adamzat balasynyń, ásirese, eýropalyq jáne burynǵy KSRO aýmaǵyndaǵy halyqtardyń dúnıetanymy túbirli ózgeriske túsip, burynǵy ustanyp kelgen markstik-materıalıstik, ateıstik kózqaras teristelýde. Materıalıstik tanym boıynsha, materııa máńgilik, ol ózgeriske túspeıtin álem dep kelse, endi dúnıe bastaýynda sana tur degen jańa tanymǵa jol berip, tarıh qoınaýyna ketýde.
Osy jańa dúnıetanym turǵysynan qaraǵanda, qazaq ádebıetiniń basty salasy abaıtaný da ózi júrip kelgen ǵasyrdan astam damý jolynda oryn alǵan árqıly dúnıetanymdyq qubylystary da jańa tanym negizinde qaıta qaralyp ǵylymı qorytyndylar jasalynbaq. Sondyqtan abaıtaný salasynda osy jańa tanymdyq ózgeristerge tikeleı baılanysty sony mindetter alǵa qoıylyp, eskirgen uǵym-tanymdar ózgerip, jańa tanym sony kózqarastar ústemdik ete bastaıtyn zaman keldi. Bul uly túbirli ózgeris mektep pen arnaýly oqý oryndary men joǵary oqý oryndaryn tutas qamtyp, olarǵa arnalǵan oqýlyq ataýlynyń bári de qozǵalysqa túsip, osy jolda ustanǵan dúnıetanymdar jańa dúnıetanymǵa jol berip, tezirek jańa tanym ustanatyn dúnıetanym negizinde keleshekte jazyp nasıhattalmaq.
Abaı dúnıetanymy endigi týyndaıtyn ǵylymı-zertteý jumystarynda obektıvti shyndyq turǵysynan ashylýy – basty shartqa aınalmaq. Oıshyl aqyn dúnıeniń kórinbegen syryn tanyp-bilýge umtylý arqyly jol salǵan jantaný ilimi men tolyq adam iliminiń qupııasyn ashyp, ne sebepti adamzattyń rýhanı álemindegi tylsym syrdy tanyp-bilýge umtylý sebebin bile almaımyz. Abaıdyń pálsapalyq lırıkasynda oryn alǵan basty másele – túp ıeni tanyp-bilý. Abaı oı-tanymyndaǵy sóz bolatyn pálsapalyq oı pikirlerdiń bári de osy másele tóńiregine jınaqtalǵan. Sonyń bir tarmaǵy jan men tán týraly: «Aqyl men jan – men ózim, tán – meniki, «Meni» men «menikiniń» maǵynasy – eki. Men ólmekke taǵdyr joq áýel bastan, «Meniki» ólse ólsin, oǵan beki», dep óleń sózdiń órnegimen syrtqa shyǵarǵan oı-qazynasyn bir shýmaqqa syıdyrǵan aqynnyń pálsapalyq oı-tolǵanystarynyń syry men mán maǵynasy búginge deıin tolyq jan-jaqty sheshimin tappaı keledi.
Abaıdyń «Alla degen sóz jeńil», Aqyl men haýas barlyǵyn, Bilmeıdúr júrek sezedúr» deıdi. Onyń osy qoldanysyndaǵy haýas sóziniń úsh túrli maǵynasy bar: birinshisi, haýas arabsha túısik, sezim. Ekinshisi, syrtqy bes sezim maǵynasynda. Úshinshisi, haýas sálım, ıaǵnı ishki, syrtqy on sezim maǵynasynda. Túp ıeni aqylmen tanı almaısyń, júrekpen sezesiń degeni sopylyq tanymnyń ózekti pálsapasyna soǵady eken. О́tken jyldary Astanadaǵy aqyn, jazýshy, ǵalymdar arasynda Abaıdyń óleń jolyndaǵy «Mahabbatsyz dúnıe dos» degendi «Mahabbatsyz dúnıe bos» bolýy kerek dep pikir talasyna túsipti. Shynynda, Abaıdyń «dúnıe dos» dep jazǵany durys. О́ıtkeni «dúnıege dos» adamnan mahabbatqa degen qasterli asqaq sezim shyqpaıdy. Odan Maǵjan aıtatyndaı «qaryn degen sózdi ǵana jattaǵan» dúnıeqońyz, nápsi quldary shyǵady.
Eń kúrdeli ári keleshekte jan-jaqty tereń zertteletin zor máseleniń eleýlisi qazaq ádebıetiniń sopylyq tanymǵa qarym-qatysy týraly tanym bolmaq. Bul máseleni túbirinen qazyp sheshpeı ádebıet tarıhyndaǵy pálsapalyq lırıkanyń paıda bolý, ózindik damý jolyn tolyq tanyp-bile almaımyz.
Bul asa kúrdeli ári shetin máselege tuńǵysh ret qalam tartqan – akademık Muhtar Áýezov. M. Áýezovtiń abaıtaný týraly izdenis jyldarynda qaǵazǵa túsken, biraq baspasóz betine jarııalanbaǵan úzik pikirleri men tereń oı-tolǵanystarynyń 97 derek-maǵlumattaryn izdep taýyp «Abaıtanýdan jarııalanbaǵan materıaldar» degen kitapty jarııalap ta úlgerdik. Osy kitapta Abaıdyń Iаsaýıdiń «Devonı hıkmetine» qarym-qatynasy kórinis bergen. Munyń ústine «Abaı joly» epopeıasynda Qunanbaıyń «Devonı hıkmetin» balasyn oqytyp, oıǵa batyp tolǵanysyn sheber sýrettep jetkizýi de jaı kórinis bolmasa kerek-ti. Biraq 1949 jyly SOKP Ortalyq Komıtetiniń kosmopolıtızm týraly zárin boıyna jınaǵan sur jylandaı sýyq tústi qaýlysy shyǵyp, M.Áýezovti shyǵysshyl dep jerden jeti qoıan tapqandaı ádebıet «polısaılary» jabyla synap, qýǵynǵa túsirse, Abaıdyń shyǵysy jaıly maqalalar jazǵan dosent, bilgir zerdeli ǵalym Á.Qońyratbaevty Qyzylorda oblysyna qýalap, jer aýdaryp, qańǵyrtyp jibergenin kórdik. «Aýzy kúıgen úrip ishedi» degendeı M.Áýezov tartyna sóılep, qamyqqan kúnderiniń birinde Iаsaýı murasy týraly qaldyrǵan jazba pikirinde «...Abaıdyń Naýaı, Nızamı, Fızýlılerge kózqarasyn Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «Hıkmeti» tárizdi mıstıkalyq sýfıstik ádebıetine degen qatynasynan qapysyz, dálme dál ajyratyp alý qajet. Aldyńǵy atalǵandar Abaıdyń zerdesiniń joǵary dárejeli sheberligimen, ómirge degen gýmanıstik kózqarasymen jáne ózderiniń estetıkalyq pikirimen baýrasa, Abaıdyń óz tustastary – Shortanbaı, Murat, Áýbákirden aıyrmashylyǵy sýfızmge tán jer betindegi tirshilikti mıstıkalyqpen joqqa shyǵarýdy, onyń ishinde qoǵamdyq ómirdi mise tutpaı jáne ony qaıta qurý úshin kúresti mansuq etýin qabyldamaıdy» dep saıası ortalyq týdyrǵan ıdeologııalyq qysymǵa beıimdele sóıleýge eriksiz barǵan zamandar bolǵan. Bolmasa Naýaı, Nızamı, Fızýlılerdiń sýfızmmen qoıan-qoltyq baılanysyn bile otyryp, onyń tereńine boılaı otyryp, olardaǵy sopylyq oı-tanymdyq Iаsaýıdiń «Hıkmetinde» baıandalǵan basty sopylyq tanymdardan bólekteı ajyrata qaraýdy alǵa tartady. Bul qubylystardy tereńdeı zerttep, tanyp bilý mindetin alǵa qoıady. Al sońǵy jyldardaǵy zertteýler Iаsaýıdiń pendeliktiń kámalattyǵy baǵytyn ustanǵanyn, al Abaıdyń ınsaııattyń kámalattyǵy jolyn ustanǵanyn anyqtap berýi arqyly M. Áýezov talabynyń júzege asqanyn ańǵartady.
Abaıdaǵy tolyq adam iliminiń bastaý kózderin taýyp, onyń tarıhı joldaryn anyqtaý asa qajet bolyp tur. Kópke deıin zertteýshiler Abaıdaǵy tolyq adam iliminiń tórkinin musylmandyq shyǵystan izdep, «Kabýsnamadaǵy» jáýanmártlik týraly pikirmen ushtastyryp keldik. Sóıtsek jáýanmártlik iliminiń tórt negizi ıaǵnı onyń irgetasy HI ǵasyrda qazaq jerinde, qazirgi Jambyl oblysyndaǵy Shý ózeni boıyndaǵy Balasaǵun qalasynan shyqqan ǵulama aqyn jazǵany anyqtalyp otyr. Al, «Kabýsnama» kitaby «Qutadǵý bilikten» keıin HII ǵasyrda jazylǵan. Osydan soń jáýanmártlik ilimi týraly jazylǵan eńbekter qarasy molyǵyp otyrady. Musylman áleminde HII ǵasyrǵa deıin kemel adam uǵymy bolǵan emes dep Irannyń ataqty ǵalymy Murtaza Muttakarı Máskeýde basylym kórgen «Ýsovershennyı chelovek v ıslame» (Máskeý, 2008) degen ǵylymı monografııasynda pikirin ǵylymı turǵydan dáleldep aıtatyny bar.
Jáýanmártlik sózin bizder Býdagovtyń sózdigine súıenip «ıýnnyı shedryı» degen parsy sózi dep keldik. Jáýanmártlik sózi parsy tilindegi sóz emes, kóne túrik tilindegi «zomart» ıaǵnı jomart degen sóz dep óziniń etımologııalyq zertteýinde ázerbaıjan ǵalymy professor, fılologııa ǵylymdarynyń doktory M. Sheralıev ǵylymı turǵydan dáleldep otyr. Tipti, 1501-1510 jyldarǵy mamlıýkter bılegen Mysyr jerinde qypshaq aqyny Shárip Ámedı Fırdoýsıdiń «Shahnama» dastanyn qypshaq tiline tuńǵysh ret tolyq aýdarǵan bolatyn. Túpnusqasynda bir júz on myń óleń joly bolsa, Shárip Ámedı aýdarmasy júz jıyrma eki myń jol bolyp shyqqan. Bul týyndy «Qazynaly Ońtústik» kitaphanasynda 37 tom kóleminde basylym kórip jatyr. Osy basylymda
«Jomarttyq eliniń kenishi ǵoı ol,
Barsha adamzat ulynyń jany ǵoı ol», –
degen óleń jolyndaǵy «jomart» sózi kóne túrik tilinde aıtylatyn «zomart» sózi bolyp tur.
Turannyń uly qaǵany Alyp Er Tońa (shyn aty Madaı b.z.d. VII ǵasyr) týraly halyq aýzynda jyrlanǵan tarıhı jyrda jáýanmártlik sózi «aqı» (jomart) degen sózben beriletinin
«Qoıǵyn maǵan aqılyq
Bolsyn meniń laqabym», –
degen sóz jaý qolynan ýlanyp óler aldyndaǵy ósıeti retinde Alyp Er Tońa aýzymen aıtylady.Osy «aqı» sózi «Qutadǵý bilik» dastanynda da osy maǵynada qoldanylady. Budan shyǵatyn qorytyndy, jáýanmártlik iliminiń bastaý kózi Shý ózeni boıyndaǵy qazaq jerinde jatyr degen baılamǵa kelemiz.
Abaı tolyq adam ilimine aıryqsha mán berip, nege oı-tolǵanysyna túsken degen suraq aldymyzǵa kóldeneń qoıylady. Qazaq qaýymynyń saıası-áleýmettik jaǵdaıy 1867-1917 jyldar aralyǵynda Reseı ımperııasynyń Qazaq eline arnaıy saıası maqsatpen júrgizgen meılinshe kertartpalyq el bıleý júıesiniń nátıjesinde týyndaǵan terrıtorııalyq prınsıpke negizdelgen bolystyq saılaýǵa oraı týyndaǵan qasiretti qubylys. О́ıtkeni, «Qazaq zamany qalyp, orysqa qaraǵan soń, bir taǵylymdy el, bilimdi jurtqa erip, irgeli baspaq túgil, burynǵydan jaman keıin kettik...
Qazaqtyń bereke-birligin otarshyldar sanaly túrde saıası maqsat qoıa otyryp búldirgenin Sibirdiń general-gýbernatory bolǵan M.Speranskııdiń patshaǵa jazǵan hatynda «Qazaq jerinde sekseýil degen aǵash ósedi. Sony bir birine uryp jarady eken. Sol sııaqty qazaqtar úsh júzge, rýǵa bólinedi. Biz solardy bir-birine uryp jarýymyz kerek», dep bar shyndyqtyń betin ashyp berip otyr. Qazaqtardy op-ońaı tobyqtan bir- aq uryp jyǵatyn bul saıası tásildi keńestik bılik te paıdalanǵanyn sanaly qazaqtar bilgen. Otarshyl Reseı patshalyǵy endirgen el bıleý júıesindegi osy qasiretti tereń sezingen aqyn S.Toraıǵyrov:
«Abaı tusy qazaqtyń buzylǵany,
Qaralyqqa aınalyp qyzyl qany...
Aq peıil, baýyrmaldyq qalyp ketip,
Jelbýaz, «surqııa» bop qyzynǵany.
Mas bolyp partııaǵa qyzyp alǵan,
Dalanyń tabıǵatyn buzyp alǵan.
Eldigine, jerine hám dinine,
Quryldy talaı tuzaq, talaı qaqpan,» –
dep oı-tolǵanysynda halqymyzdyń otarshyldyq jutqa ushyratqan orny tolmas qasireti jatyr. Qazaq eliniń minez-qulqynyń buzylýy – tikeleı otarshyldyq saıasattyń nátıjesi ekenin Abaı bildi. Bildi de osy qasirettiń otyna kúıer eliniń aldyn alý úshin tolyq adam ilimimen emdep, minez-qulqyn buzylýdan aman alyp qalatyn jolyn izdedi. Bul jol Abaıdy tolyq adam ilimine alyp keldi.
«Qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym,
Ustarasyz aýzyńa tústi murtyń.
Jaqsy menen jamandy aıyrmadyń
Biri qan, biri maı bop eki urtyń.
Bet bergende shyraıyń sondaı jaqsy,
Nege ǵana buzyldy sartsha syrtyń...
О́zderińdi túzeler deı almaımyn
О́z qolyńnan ketken soń endi óz yrqyń.
Basta mı, qolda malǵa talas qylǵan
Kúsh synasqan kúndestik buzdy-aý
shyrqyn,» –
dep halyqtyń minez-qulqyn buzýdyń túp tórkini qaıda jatqanyn dál meńzep otyr emes pe?
Abaı rýhanı nár alǵan úsh qazyna kózderiniń ishinde shyǵysy qatty qysymda ustalyp keldi.
M. Áýezovtiń «Abaıdyń batysynan shyǵysy basym» degen oı-tanymy qatty synǵa alynyp, qýdalaýǵa ushyrady. Bul másele, shyndyǵyn aıtsaq, M.Áýezovtiń Abaı murasynyń rýhanı nár alǵan qazyna kózderi Abaıdyń «Sáýleń bolsa keýdeńde» degen óleńinen órilip baryp aıtylǵan pikir ekendigine kózimiz jete túsedi. Abaıtaný tarıhynyń M. Áýezovten keıingi úshinshi kezeńdegi abaıtanýshylar tarapynan qaıta kóterilip, qıyndyqpen qolǵa alynsa da, olarǵa erkin jol berilmeı qysymda ustady. Báribir «ólermendikpen» zertteý jumystary júrgizile berdi. Endi ǵana fılosoftar tarapynan akademık Ǵarıfolla Esimniń Abaı murasynyń shyǵysqa qatynasyna oń kózben qaraǵan oı-pikirleri alǵash ret belgi bere bastady. «Abaı – shyǵys aqyny, shyǵys mádenıetiniń qaıratkeri, naqtyraq aıtsaq musylman shyǵysynyń asa kórnekti oıshyldarynyń biri...onyń kózqarasyn dinı fılosofııa jaǵynan izdeý kerek», degen salıqaly ǵylymı oı-tanymdar alǵash ret kórinis berdi. Ǵalym Abaı shyǵysyna tars jabylǵan esiktiń aıqara ashylýyna senimmen kelip otyr. Abaıdyń dúnıetanymy ǵylymı turǵydan tereńdep dendeı enbeı maqsatqa jetý qıyn. Ol úshin Abaıdyń shyǵysqa qatysy jaıly aqyndyq kitaphanasynyń kólemi men jaǵdaıyn anyqtap almaı iske kirisý – dalaǵa laǵýmen birdeı bolyp shyǵady. Abaı oı-tanymynyń bul bolmysyn tanyp-bilmek úshin eki túrli tásildi ustaný qajet. Birinshi, Abaı óz shyǵarmalarynda az da bolsa naqtyly túrde atap otyratyn derek maǵlumattar siltemesi. Mysaly, Ǵulamahı Daýanı, Babyrnama, Qutaıba, t.b. ekinshi, Abaı oı-tanymynyń keıbir ıini keletin shyǵystyń aqyndary men ǵulamalarynyń shyǵarmalaryndaǵy sabaqtasyp keletin týyndylardy qanshalyqty qıyn bolsa da saryla izdený arqyly tapsa bolady. Mysaly men Abaıǵa tikeleı qatysy bar Júsip Balasaǵunnyń «Qutadǵý bilik», Narshahıdiń «Buhara tarıhy» men ál-Farabı, Qarabaǵı, ıbn Sına, Jýrjanı, t.b. osyndaı derek kózderine súıene otyryp tapqanym bar.
Ǵ.Esim: «...ıslam fılosofııasyna úńilmeı Abaıdyń kózqarastaryn taldaý óte qıyn sharýa», dep óte durys pikir qozǵap otyr. Bul úshin Abaıdyń aqyndyq kitaphanasyn ekinshi tásilmen izdep tabýǵa múmkindik týady. Kóptegen abaıtanýshylar osy máseleni jete túsine almaı Abaıdy álem alyptarymen orynsyz salystyryp áýrege urynyp, sabylyp júr.
Sýfızmniń bilgiri atanǵan ǵalym E.Bertels: «Sýfıstik ádebıetti zerttemeıinshe shyǵystyń orta ǵasyrdaǵy ómirin túsiný múmkin emes. Onyń klassıkteri shyǵys ádebıetterine HIH ǵasyr basyna deıin yqpal jasap keledi», dep jazýynda eleýli shyndyq jatyr. Muny, tipti, Abaı men Shákárim týyndylarynan anyq ańǵaramyz. Sondyqtan sýfızmdi tanyp-bilýdi Iаsaýıden bastamaǵy kerek. Bul áreket bastalyp ta ketti. Men Qazaq-túrik halyqaralyq ýnıversıtetinde barlyq fakýltetterge rektordyń tapsyrýy boıynsha Iаsaýıdiń ómiri men shyǵarmalarynan tuńǵysh ret tanystyrý maqsatynda sholý dáristerin ótkize júrip, «Qazaq ádebıetindegi sopylyq tanym» degen kitabymdy jarııaladym.
Abaıtaný tarıhynda aqyn dúnıetanymyna baılanysty asa kúrdeli de qıyn máseleniń biri, maqalanyń ón boıynda aıtqan qazaq poezııasynda Abaı negizin qalaǵan jantaný ilimi máselesi. Jantaný iliminiń dúnıetaný turǵysynan eki salaǵa bólinetini bar: biri, eýropalyq tanymdaǵy jandy adamnyń psıhıkalyq áreketinen týyndaıtyn materıalıstik tanymnan týyndaıtyn jantaný ilimi. Bul ilim boıynsha jan eshqaıdan kelmeıdi. Ol adamnyń ishki psıhıkalyq san túrli áreket arqyly kórinis beretin zattyq qubylys. Ol adam qaıtys bolǵanda birge joǵalatyn, qaıtyp kelmeıtin nárse. Osy uǵymdy Maǵjan: «Jan degen jeke zat joq, jan degen deneniń bir bóligi degen sóz», dep materıalıstik tanymdy meńzeı kórsetip otyr.
Ekinshisi, Abaıdyń jıyrma jetinshi qara sózinde: «Já, sen bul aqylǵa qaıdan ıe boldyń? Árıne, qaıdan kelse de, jan degen nárse keldi de, sonan soń ıe boldyń» degen oı-tolǵanysynda jan syrttan, túpıe tarapynan kelgenin meńzep otyr.
Abaıdyń túpıeni tanyp-bilýge aıryqsha izdeniske túsken áreketi «Laı sýǵa maı bitpeı qoı ótkenge» (1895 jyl) degen óleńinde:
«О́zgeni aqyl, oıǵa qondyrady,
Bile almaı bir táńirini boldyrady.
Aqyldyń jetpegeni arman emes,
Qumarsyz qur múlgýge toıa almaımyn», – dep túpıeni tanyp-bilýge umtylady. Biraq túpıeni tanyp-bilýge adam aqyly jetpesin bilse de, «Sonda da ony oılamaı tura almaımyn» dep alda da izdene beretinin meńzeıdi.
Abaı túpıeden kelgen jannyń bolmysyn tanyp-bilýge umtylý áreketi ony jantaný ilimine alyp keledi. Bular – adamzat balasynyń aldyna qoıylyp otyrǵan uly máseleler. Muny tek qana kvanttyq fızıkterdiń «ǵalamdy sana bıleıdi» degen jańa dúnıetanymymen sabaqtasyp jatqan múlde sony tyń tanymǵa qadam bastyq.
Abaı, Shákárim, Maǵjan syndy daraboz aqyndar dúnıetanymynyń endi dúnıebastaýynda turǵan sana bıligi arqyly tanyp bilýge kúsh salý – abaıtaný salasyndaǵy ǵylymı-zertteý, izdenisterimizdiń ózegine aınalar ýaqyt jetti dep bilemiz.
Mekemtas MYRZAHMETULY, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Memlekettik syılyqtyń laýreaty.
ShYMKENT.
