Uly aqyndy zerdelegen akademık

Uly Abaıdyń fılosofııalyq, psıhologııalyq, pedagogıkalyq kózqarastaryn akademık Tólegen Tájibaev jan-jaqty zerttep, tereń taldaý jasady. Ol Abaıdy: «Psıhologııalyq bilimderdi týǵan halqynyń arasyna nasıhattaýshy kemeńger oıshyl», – dep baǵalady. T.Tájibaev «Júre­gimniń túbine tereń boıla» atty ǵylymı-zertteý shyǵar­masynda bylaı dep jazdy: «Abaı arnaıy psıhologııalyq eńbek­ter jazǵan joq, biz onyń shyǵarmalarynan psıhologııa máseleleri jóninde asa qyzyq jáne asa baǵaly pikirler tabamyz». Iá, dala danyshpany óziniń psıhologııalyq pikirleri men uǵymdaryn kóbinese poetıkalyq shyǵarmalarynda, sol sııaqty ósıet-ónege, úlgi sóz­derinde («Ǵaqlııalarynda») aıqyn kórsetip otyrady. Sóıtip, Abaı kóptegen shyǵarmalarynda óziniń psıhologııa máselelerine kózqarasyn belgili shamada aıtyp bergen eń birinshi qazaq bolyp tabylady. Akademık Abaı shyǵarma­la­­ryn zertteı kele, aqyn túsi­niginde óleń men án adamdardyń jan dúnıesine kirip ketýi kerek ekenin, olar halyqty adam­gershilikke tárbıeleýde, adamdar arasyndaǵy eski feodaldyq-patrıarhaldyq qaldyqtarǵa qarsy kúreste mańyzdy ról atqarýlary tıistiligin, ol úshin óleń men án halyqtyń ańsaǵan armany men úmit-tilegin jyrlap qana qoımaı, adamdardy baqytty ómirge jeteleýi qajettigin paıymdaǵan. Kórkem­­sózdiń kúshin Abaı mynadaı baǵytta túsindiredi: О́tkirdiń júzi, Kesteniń bizi О́rnegin sendeı sala almas. Bilgenge marjan, Bilmeske arzan, Nadandar bahar ala almas. Qınalma beker, til men jaq, Kóńilsiz qulaq – oıǵa olaq. Abaıdyń bul sózderinen mynadaı qorytyndy shyǵarýǵa bolady: poezııa adamdardyń psıhologııasyna áser etýdiń myqty quraly bolyp tabylady, biraq onyń áser eterlikteı myqty kúshi bolýy úshin, aqyn adamdardyń psıhologııasyn jaqsy bilýi kerek. Ǵalym Tólegen Tájibaev Abaı shyǵarmalarynyń bala­­lar­dy oqytýdaǵy psıhologııa­­sy­­na da erekshe mán bergen. «Bizdiń mindetimiz – oqý-tájirı­be ju­mystaryna Abaı shyǵar­malaryn keń paıdalaný, ony oqy­týshynyń ózi tolyq túsinip jáne oqýshylarǵa sheber jetkize bilý kerek», – dep eskertedi. Tólegen Tájibaev 1957 jyly «Abaı Qunanbaevtyń fılo­so­fııalyq, psıhologııalyq jáne pedagogıkalyq kózqarastary» atty kitabyn jaryqqa shyǵardy. Munda zertteýshi, qazaq ultynyń aǵartýshysy Abaıdyń qazaq jáne orys halyqtary arasynda­ǵy dostyq pen yntymaqty bekite túsý, progresshil orys má­de­nıetin meńgertý, qazaq jastaryn orys tiline úıretý jáne jasóspirimderdi adamgershilikke tárbıeleý jónindegi peda­go­gıkalyq pikirlerin anyqtap, keńinen nasıhattaǵan. 1965 jyly jaryq kórgen monografııasynda akademık, uly aǵartýshy Abaı óz shyǵar­malarynda psıhologııalyq ataý­lardy meılinshe mol paı­dalanǵandyǵyn dáleldep berdi. Máselen, ǵulama aǵartýshy shy­ǵar­mashylyǵynda «qumar» uǵy­my 41 ret, «oılaý» 129, «uıat» 39, «qaıǵy» 16, «qaırat» 30, «arman» 15, «kóńil» 28, «aqyl» 202, «jan» 220, «es» 30, «umytý» 20 ret kórsetilgendigi aıqyn dá­lel­denip otyr. Bul T.Tájibaev­tyń Abaıdyń psıhologııalyq muralary jónindegi boljam­dary men pikirleriniń tııanaqty da dáıekti ekendigin baıqatady. Sondyqtan shyǵar, burynǵy Keńes Odaǵynyń kórnekti psı­hologtarynyń biri M.V.Sokolov: «Qazaqtyń ádebı tiliniń negizin qalaǵan Abaı Qunanbaevtyń psıhologııalyq kózqarastaryn zertteý bastaldy, muny alǵash qolǵa alýshylardyń biri – Tájibaev boldy», – dep kórsetti. Akademıktiń jas ǵalymdarǵa jasaǵan ákelik qamqorlyǵy da óz aldyna bir tóbe. Kórnekti ǵalym Hanǵalı Súıinshálıev ǵylym jolyndaǵy alǵashqy qadamyna Tólegen Tájibaevtyń jasaǵan qamqorlyǵyn bylaısha eske alady: «Meniń 1950 jyldardyń basynda aspırant esebinde júrgen kezim. Ǵylymı jetekshim B.Kenjebaev. Dıssertasııamnyń taqyryby: «Abaıdyń qara sózderi». Biraq, atalmysh taqyrypqa qarsylar da kóp boldy. Olar: qara sózder Abaıdyń óz shyǵarmasy ma? Sony áýeli anyqtap alý kerek. Bizdegi málimet boıynsha qara sózderdi Abaı jazbaǵan. Ol – aqyn. Al Abaıdyń qara sózderi degendi keıinnen ult­shyldar qosqan, bul – Abaıǵa jat dúnıeler...», – dep otyryp aldy. Men árkimniń mundaı sózinen qoryqpaı, jumysymdy tez aıaqtap, qorǵaýǵa usyndym. Bul 1952 jyldyń jeltoqsan aıy bolatyn. Bir tańǵalǵanym, men qorǵaıtyn ǵylymı keńesti professor Tólegen Tájibaevtyń ózi basqardy. Birinshi opponent Muhtar Áýezov boldy. Bul tusta ol Moskva ýnı­versıtetiniń professory bolyp jan saqtap júrgen. Úsh uly abaıtanýshy jan-jaqtan shyǵyp (B.Kenjebaev, M.Áýezov, T.Tájibaev) sóılegen kezde zal túgel bas ıgenin men birden sezdim. Osy bir kezde Tólegen aǵamyzdyń aǵyla sóılegen sózine qatty yqylas qoıdym. Men bul sózin ǵalymdyq dáıektigi jaǵynan da, jan-jaqty tereń bilgirlik, sheber sheshendigi jaǵynan da erekshe sóz der edim. Tyńdaýshy qaýym ishinde súısingenderi: «Oı, syrbaz aǵyldy ǵoı, jaraısyń, Tóke», – dese, qarsy toptyń biren-saran adamy: «Tólegen ólerdegi sońǵy sózin aıtyp tur, qaıtsin-aý, shirkin», – dep tarasty. Bul jaǵdaıatta da ǵylymdaǵy taza­lyqqa arasha túser ǵalym tulǵa­synyń asqaq ekendigi baıqalady. Mine, Tólegen Tájibaev osyndaı joǵary mádenıetti, jan-jaqty bilimdi adam edi». Osy bir derekte Tólegen Tájibaevtyń qaıratkerlik qarymdylyǵy qalyptasqan biregeı tulǵa ekendigin kórsetedi. Jalpy, aıtar oıymyzdy túıindeıtin bolsaq, uly Abaıdyń kemeńgerlik qasıetin ózge jurtqa tanytýda úlgi-ónege kórsetken ulaǵatty ustaz, qajymas qaıratker, akademık Tólegen Tájibaıulynyń jarqyn beınesi búgingi urpaqtyń jadynda jańǵyra túsýge tıisti. Aıdar SABYROV, H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetindegi pedagogıka jáne psıhologııa kafedrasynyń dosenti. ATYRAÝ.