Alaıda «Teńiz» jobasy ınvestorlardyń yqpalynda bolǵandyqtan, Úkimet te olarǵa qysqart dep tapsyrma berip, májbúrleı almaıdy. Tek qazirgi artyq shyǵaryp jatqan ónimdi keleshekte óteımiz dep, keıinge shegeredi. Ol jınala kele ájeptáýir kólemge aınalýy múmkin. Nemese OPEK+ quramyna kiretin ózge elder de óz mindettemelerin oryndamaımyz dep, bas tartady. Ondaı jaǵdaıda munaı baǵasy túsip ketýi yqtımal. О́ıtkeni naryqta usynys kóp bolǵan kezde baǵa arzandaıdy.
Alaıda shyndap kelgende, álem elderi munaı baǵasynyń barreline 60-70 dollar deńgeıinde saqtalyp turýyna múddeli. О́ıtkeni baǵa kúrt tómendep keter bolsa, árıne, bul ahýal Taıaý Shyǵys, Arab elderi úshin de tıimsiz bolady. Sondyqtan ondaı radıkaldy qadamǵa bara qoıýy da ekitalaı. Al bizdi dál qazir «100 mln tonna munaıdy qashan óndiremiz?» degen saýal emes, «aldaǵy bes jyldy jaǵdaı qalaı bolady?» degen saýal alańdatýy kerek. Sebebi bizde «Teńizden» keıin munaı ónimin arttyra alýǵa qabiletti basqa joba joq.
Bul oraıdaǵy ózekti másele – munaı tasymaldaý jaıy. Dál qazir basym baǵyt – Kaspıı qubyr konsorsıýmy (KTK). Sonymen qatar bizde keıingi 3-4 jylda Orta dáliz arqyly tasymaldaý jıi aıtylyp, sol baǵyttyń órisin keńeıtý turǵysynda aýqymdy jumys bastaldy. Biraq sonyń ózinde Transkaspıı arqyly tasymaldaý kólemi jaqyn arada qatty arta qoımaıdy. О́ıtkeni KTK-da shetel ınvestorlarynyń munaıy aǵyp jatyr. Eger olar KTK-ny qaýipti dep oılasa, 2022 jyldan bastap Transkaspııdi damytýǵa kúsh salar edi. Alaıda ondaı irgeli qadamǵa barmady, demek olardyń da bir oılaǵany bar. Áıtkenmen, osyndaı balama baǵyttardy únemi damytyp, solar arqyly eksporttalatyn munaı úlesin az bolsa da kóbeıtip otyrý mańyzdy. Munaı tasymalynyń 80 paıyzyn bir baǵytqa (KTK-ǵa – red.) baılap qoıý jaqsy úrdis emes. Bul – úlken táýekel. О́ıtkeni KTK úlken qıyndyqqa ushyraıtyn bolsa, qatty qınalyp qalamyz. Sebebi respýblıkalyq bıýdjet kirisiniń teń jartysyna jýyǵy munaı satýdan túsken tabysqa táýeldi.
Sóz basynda iri munaı kenishterimiz alpaýyt ınvestorlardyń qaraýynda dep aıttyq qoı, bul rette olarmen jasalatyn kelisimsharttarǵa da mán berý erekshe mańyzdy. «Teńiz» ınvestorlarynyń bizben mámilesi 2033 jyly aıaqtalady. Olar 2028 jyldan bastap bizben kelissóz ústeline otyrady. 2028 jylǵa deıin nebári 2-3 jyl qaldy, sondyqtan bul máselege qazirden bastap daıyndalý qajet. «Teńiz» jobasy tym aýqymdy bolǵandyqtan, ol joba Úkimet qaraýyna tolyqtaı ótedi dep aıtý qıyn. Sebebi ol jerde atqarylyp jatqan jumysty isteýge adamı jáne tehnologııalyq resýrsymyz áli de bolsa jetpeýi múmkin. Degenmen solaı eken dep qarap otyrmaı, Úkimet «Teńizdegi» óz úlesin kóbeıtýge kúsh salýy, kelisimshart tarmaqtaryn ózine yńǵaıly etip aýystyrýy kerek. Al «Qarashyǵanaqtyń» ýaqyty 2037 jyly aıaqtalady. Oǵan áli 12 jyldaı ýaqyt bar. 12 jyldyń ishinde mamandy da daıarlap, tehnologııamyzdy da jetildirip úlgeremiz, sondyqtan bul joba tolyqtaı memleket qaraýyna ótýi qajet.
«Qashaǵan» merziminiń aıaqtalýy 2041 jylǵa týra kelip tur. Bul jobada «Qashaǵannyń» ekinshi fazasy boıynsha qazirden bastap kelissóz júrgizip, pozısııamyzdy nyqtap alǵan durys. Ekinshi fazaǵa aqsha da, tehnologııa da kóbirek kerek, ári ony 2030 jylǵa deıin bastap ketý óte mańyzdy bolyp tur.
