Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Kıberqaterge qarsy kúres máselesi Prezıdent Joldaýynda da qamtyldy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev sıfrlyq transformasııa men jasandy ıntellektini engizý arqyly eldiń qaýipsizdigin arttyryp, tıimdi sharalar qabyldaý qajettigin atap ótken bolatyn.
Keıingi jyldardyń bederinde qolda baryn qaskúnemderge berip, opyq jegen otandastarymyzdyń qatary kóbeıgenin aıttyq. Ońaı oljaǵa qunyqqandar oıǵa kirip shyqpaıtyn tásilderge kóshken. Sıfrlyq alaıaqtardyń qurbany bolý úshin búgin asa saýatsyz bolýdyń qajeti joq. Kóp jaǵdaıda bilimdi, qalada ósken, bankpen, ınternetpen turaqty jumys isteıtin adamdar da aldanyp jatady. Sebebi qaskúnemderdiń aılasy da, tehnıkasy da jetilgen. Ásirese keıingi kezde jıilegen «fıshıng» tásilderi – ıaǵnı banktiń atyn jamylyp, SMS nemese qońyraý arqyly jeke málimetterdi suraý keń taralyp otyr.
Máselen, almatylyq Manap esimdi azamat messendjer arqyly kelgen jalǵan siltemege kirip, jeke derekterin baıqaýsyzda bólisip qoıǵan. Arada birneshe mınýt ótkende, onyń atyna onlaın nesıe rásimdelip, shoty túgel bosap qalǵan. Manap mundaı jaǵdaı tek egde jastaǵy adamdardyń basynan ótedi dep oılap kelgenin aıtady.
Búginde ásirese zeınet jasyndaǵy adamdar men quqyqtyq saýaty tómen azamattar negizgi nysanaǵa aınalǵan. Olar ózderin «bank qyzmetkeri» nemese «quqyq qorǵaý organdarynanbyz» dep habarlasqan alaıaqtardyń sózine senip, jıǵan-tergeninen bir sátte aıyrylyp jatyr. Bul – qoǵam úshin dabyl qaǵarlyq jaǵdaı.
Keleńsizdikterdiń deni kóbine bazalardaǵy derekterdiń qoldy bolýynan týyndaıdy. Qylmyskerler JSN, jeke kýálik nómiri, telefon derekterin paıdalanyp, onlaın bankter arqyly nesıe alyp, aqshany jymqyrady. Al zardap shekken azamat qaryzy men óz kinásizdigin dáleldeý úshin aılap, jyldap kúresýge májbúr bolady. О́kinishtisi, mundaı qylmystardyń kóbi ashylmaı qalyp otyr. IIM dereginshe, kıberalaıaqtyq isteriniń 70-80%-y ashylmaǵan kúıde qalady. Sebebi kóp jaǵdaıda alaıaqtar basqa elderdiń IP-mekenjaılaryn, jalǵan SIM-kartalardy, krıptovalıýta ámııandaryn qoldanady. Bul quqyq qorǵaý organdary úshin tergeý barysyn qıyndata túsedi.
Birer aı buryn almatylyq tanymal professor Káken Qamzın da ákki alaıaqtardyń arbaýyna tap boldy. Baspanasynan aıyryla jazdaǵan qart ustaz ózge azamattardy saqtandyrý maqsatynda alıaqtar ózin qalaı aldaǵanyn baıandap bergen edi.
«12 maýsym kúni saǵat tańerteńgi ondar shamasynda «qalalyq energojúıesinenmin» dep bir áıel qońyraý shaldy. Ol úıdegi elektr eseptegishter eskirgenin, sony jedel aýystyrý kerek ekenin eskertip, ol úshin jeke kýáliktegi derekter qajet bolatynyn habarlady. Telefonynda qalalyq «Energoset» logotıpi tur. Sendim. Túnimen jazý jazyp, uıqyly-oıaý kúıde esh oılanbaı derekterimdi berip jiberippin. Ile-shala ózin «qarjy baqylaý departamentiniń» qyzmetkerimin dep tanystyrǵan adam telefon shaldy. «Sizdiń Egov-taǵy barlyq málimetińiz alaıaqtardyń qolyna túsip qaldy. Nege beresiz, endi olardy izdestirýmen, quryqtaýmen biz aınalysamyz. Biraq bul operasııa óte qupııa jaǵdaıda júrgiziledi, siz ol týraly jaqyn-juraǵattaryńyzǵa da tis jarmaısyz», dep qadap aıtty. Artynsha ózin «UQK maıorymyn» dep tanystyrǵan Maltıev degen adam vıdeotelefon shalyp, barlyǵyn óz baqylaýynda ustaıtynyn eskertti. Tipti «bári konfıdensıalno, siz azamat retinde alaıaqtardy ustaýǵa kómektesýge mindettisiz, áıtpese qylmystyq kodeks boıynsha jazaǵa tartylasyz» dep qatań eskertý jasady. Bári, mine, osydan bastaldy. Odan keıin bir jaǵynan qatty sengen, ekinshi jaǵynan eńsem túsken basym solardyń jeteleýine ilesip kete berippin. Ony, árıne, bolary bolyp, boıaýy sińgennen keıin túsindim. Sodan keıin olar mynaý sizge kómekteser «myqty advokat» dep Abaı degen jigitti usyndy. Osy úsheýmiz is júrgizemiz dedi. Úsheýi úsh túrli nómirmen baılanysqa shyǵyp otyrdy. Sodan keıingi shema bylaı jalǵasty. Ol kezde onyń alaıaqtyq jol ekenin qaıdan bileıin. Telefondyq gıpnoz bolýy da yqtımal. Kúndelikti ómirde aqshamdy bir bank kartochkasynan ekinshi banktiń kartochkasyna aýdarýdy ózim jasaı almaı, qyzym kómektesetin. Al bul jerde búkil aqshamdy ózim sheship bergen ekenmin», deıdi professor.
Jábirlenýshiniń baıandaýynsha, alaıaqtar onyń atynan bireýler 4 mln teńge nesıe alyp úlgergenin, tez arada sony jabý qajettigin, aqsha eshqaıda ketpeıtinin, «Ulttyq banktiń» esebinde turatynyn aıtyp taǵy da qońyraý shalǵan. Tipti aqshany «Kassa 24» degen termınalǵa salýǵa keńes bergen.
«Olar kórsetken mekenjaılarǵa baryp, birneshe termınaldan jiberip otyryppyn. Artynsha olar «Ulttyq bankke» salynǵan aqshanyń kóshirmesin jiberdi. Odan keıin jedeǵabyl, erteńinde ǵoı deımin, sizdiń esebińizdegi aqshaǵa qaýip tónip tur, sony Halyq bankten sheship alyńyz, biz kýrer jiberemiz, ol da «Ulttyq banktiń» esebine túsedi, aqshańyz eshqaıda ketpeıdi dep sendirdi. Sodan soń qorymdaǵy 5 mln teńgeni sheship alyp kýrerge berippin. Alaıaqtar munymen toqtamaı, Egov-taǵy barlyq derekti jańalap, úıimdi notarıýs arqyly naryqtyq baǵadan tómen qarjyǵa satýǵa keńes berdi. Al aqshasy ádettegideı eshqaıda ketpeıdi «Ulttyq bank» esebine túsetinin aıtyp sendirdi. Sóıtip, úıimdi 26 maýsymda 31 mln teńgege notarıýs arqyly sattym. Olar meniń atymnan «Krysha» saıtyna úıdiń satylyp jatqany týraly habarlandyrý salady. Odan keıin eki kıberalaıaqtyń nusqaýy boıynsha aqshany keshkisin saǵat segizderde kýrermen «KNB-nyń tochkasyna» jónelttim. Olar bir-eki saǵattan keıin aqshanyń «Ulttyq banktiń» esebine túskenin habarlap, chektiń kóshirmesin jiberdi. «Barlyǵy durys bolady, sizdiń Egov-taǵy derekterińiz tolyq jańalanyp jatyr, endi alaıaqtar oǵan kire almaıdy, onymen Abaı advokat aınalysyp jatyr», dedi. Páter satyp alýshylarmen ózimiz aınalysamyz, qam jemeńiz, ózimiz aıtamyz dep ýaqyt sozyp, jazýyn toqtatpady», dep málimdedi professor.
О́kinishtisi, mundaı oqıǵalar jıi oryn alyp jatyr. Elimizde 2025 jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda ınternet arqyly jasalǵan alaıaqtyq isteri 25%-ǵa artyp, 12 390 jaǵdaı tirkelgen. Joǵaryda aıtylǵandaı, bul qylmystardyń 80%-y ashylmaǵan kúıde qalyp otyr.
Kıberalaıaqtyqpen kúresý maqsatynda eldegi bankter men qarjy retteýshiler birqatar jańa ereje engize bastady. Másele tolyq baqylaýǵa alyndy demesek te, eleýli nátıje bar. Statıstıkaǵa súıensek, byltyr Ulttyq bank janynan qurylǵan alaıaqtyqqa qarsy ortalyq 12 myńnan asa árekettiń aldyn alyp, 967 mln teńge kólemindegi qarajatty buǵattaǵan.
Sarapshy Oljas Esenbaı kıberalaıaqtyqtan qorǵaný úshin memleket, quqyq qorǵaý organdary jáne ár azamat birlese áreket etýi qajettigin aıtady. Onyń aıtýynsha, sandyq saýattylyqty arttyrý hám halyqty udaıy aqparattandyrý – bul kúrestegi basty qural.
«Birinshi kezekte sıfrlyq saýatty arttyrý kerek. Ásirese egde jastaǵy azamattarǵa onlaın qaýipter týraly únemi túsindirý jumystaryn júrgizý qajet. Buqaralyq aqparat quraldary men áleýmettik jelilerde alaıaqtyqtyń túrli ssenarıılerin naqty mysaldarmen kórsetý – saqtanýdyń bir joly. Ekinshiden – bank pen qarjy uıymdarynyń jaýapkershiligi kúsheıýge tıis. Olar óz klıentteriniń derekterin qorǵaý mehanızmin jetildirip, qaýiptiń aldyn alatyn júıelerdi shuǵyl engizýi qajet. Úshinshiden – zańnamalyq turǵyda kıberqylmystarmen kúresti kúsheıtý qajet. Alaıaqtyqqa qatysty jazalar qatańdatylyp, izdestirý júıesi halyqaralyq deńgeıde úılestirilýge tıis. «Saqtansań – saqtaıdy» degen qaǵıdany umytpaıyq. Beıtanys qońyraý men siltemege senbeńiz, bank kartasynyń derekterin eshkimge bermeńiz, kúmán týdyrǵan áreketti birden mamandarmen aqyldasyńyz. О́ıtkeni qaýip – ekrannyń ar jaǵynda emes, dál qasyńyzda bolýy múmkin», deıdi O.Esenbaı.
Jahan elderinde etek alǵan ortaq qatermen kúreste álemdik tájirıbeni de eskergen jón. Ashyq aqparat kózderine zer salsaq, kıberalaıaqtyqpen ár el ártúrli deńgeıde kúres júrgizip otyrǵanyn ańdaımyz. Máselen, «Interpol» kıberalaıaqtyqpen kúresýde belsendi ról atqarady. Mysaly, 2024 jyly júrgizilgen Operation First Light 2024 operasııasy aıasynda 61 eldiń quqyq qorǵaý organdary birlesip, fıshıng, romantıkalyq alaıaqtyq, ınvestısııalyq alaıaqtyq jáne jalǵan ınternet-dúkender sııaqty qylmystarmen aınalysqan 3 950 kúdiktini quryqtap, 257 mln dollardan asa qarajat tárkilegen. Sol sekildi Aýstralııanyń «Commonwealth Bank» qarjylyq uıymy jasandy ıntellekt negizinde alaıaqtyqpen kúres júıesin engizip, 2025 jyldyń alǵashqy jartysynda alaıaqtyqtan kelgen shyǵyndardy 76%-ǵa deıin azaıtypty. Bank bul maqsatqa 900 mln dollar ınvestısııa salyp, kún saıyn 86 mln tranzaksııany baqylaıtyn júıe qurǵan.
Tosyn qaterge tosqaýyl qoıý úshin ár adam ózine jaýapty bolǵany abzal. Dese de azamattardyń qaýipsizdigi – memlekettik deńgeıdegi másele. Prezıdent sıfrlyq keńistiktegi qaýip-qaterlerge qarsy turý úshin arnaıy mınıstrlik qurýdy tapsyrdy. Bul rette kıberalaıaqtyqqa qarsy kúres júıeli túrde júrgizilip, azamattardyń jeke derekterin qorǵaý kúsheıe tússe ıgi.
ALMATY
