– Darhan Qýandyquly, bul joryq basqa joryqtardan ózgeshe bolǵanyn óz kózimizben kórdik. Joba maqsatyna jetti me?
– Jalpy, jylqynyń jalynda ósken jaýjúrek babalarymyzdyń ómiri joryqta ótken ǵoı. Desek te bul joryqtyń maqsaty – at jalyn tartyp mingen táýelsiz, erkin urpaqtyń uly dalanyń qyr-syryn tanyp-bilýine múmkindik týǵyzý, jerimen, elimen maqtanatyndaı qasıet qalyptastyrý, muqalmas jigerin oıatý, namysyn qaıraý. Ulttyq brendimiz sanalatyn jylqylarymyz ben qatysýshylardyń sabyry men tózimin saparda synaý. Babalar júrip ótken joldan taǵylym alý. Bul turǵyda alǵanda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń: «Uly dala joryǵy» – qazaq halqynyń atqa miný mádenıetin jańǵyrtý, ulttyq sportty damytý ári jastardy patrıotızmge tárbıeleý jolyndaǵy mańyzdy qadam», – degen sózi jobanyń mán-maǵynasyn tolyq ashady.
«Uly dala joryǵy» – jarystyra otyryp, jarastyratyn, uzaq jolda komanda múshelerin tas-túıin tabystyratyn aýqymdy joba. Sondyqtan joryqty tek sporttyq shara dep emes, ózindik joly bar ıdeologııalyq joba retinde qarastyrýymyz kerek.
Kópshilik baıqap otyrǵandaı, ár joryq belgili bir taqyrypty arqaý etip, mazmunǵa, mánge negizdeledi. Máselen, ótken jyly Kóshpeliler oıyndarynyń qarsańynda uıymdastyrylǵan joryq Botaı mádenıetin dáripteýge, ony halyqaralyq deńgeıde nasıhattaýǵa den qoıǵan edi. Al osy jyly kóktemde ótken joryq Jeńistiń 80 jyldyǵy aıasynda batyrlarymyzdyń erligin, jankeshti qaısarlyǵyna urpaq rızashylyǵyn bildirý úshin ótti. Osy siz aıtyp otyrǵan shara – kıeli Torǵaı jerinde ótken joryqtyń birqatar mańyzdy mıssııasy boldy.
Birinshiden, osy óńirdiń týmasy, Alash arysy Mirjaqyp Dýlatulynyń 140 jyldyǵy aıasynda uly aǵartýshynyń eńbegin, júrip ótken jolyn jastarǵa tereńirek tanystyrý maqsatyn alǵa qoıdyq. Tulǵany tulǵa etetin kindik qany tamǵan jerdiń qasıeti, ósken ortasy ekeni anyq. Maqsat – Mirjaqyptaı arysymyzdyń mekenin kórsetý boldy. Týǵan jeri Qyzbel aýylyna soǵyp, jerlengen jeri Bıdaıyq aýylynda ornalasqan kesenesine bardyq. Aýyl aqsaqaldarymen suhbattasyp, Mirjaqyptyń atqa jaqyn bolǵanyn bildik. Onyń Alagóz atty arǵymaǵy bolǵan eken.
Ekinshiden, jobamyzǵa alǵash ret Qazaqstan halqy Assambleıasynyń «Birlik» komandasy qatysty. Bul komanda qazaq, ózbek, tájik jáne orys etnostarynyń shabandozdarynan quraldy. Aty aıtyp turǵandaı, el birligin kórsetken komanda jaqsy nátıjege qol jetkizdi. Qıyn qystaý kezeńde el biriktirip, pana bolǵan qazaqtyń keń dalasyna taǵzym etti.
Úshinshiden, marshrýt barysynda ult-azattyq qozǵalysy jetekshileri Amangeldi batyr men has mergen Keıkiniń kesenelerine zııarat ettik. Olardyń ultqa qyzmet joldaryn dáriptep, kópshilikke jańa qyrlaryn ónege qyldyq. Árıne, eń aldymen, bul – olardyń atqa jaqyndyǵy. Derekterge saı, qazir biz nasıhattap júrgen Qostanaı jylqy tuqymy sol batyrlarymyzdyń senimdi serigi bolǵanyn kórsettik.
Tórtinshiden, ózderińiz biletindeı, joryq ıdeıasy 2019 jyly osy Torǵaı óńirinen bastalǵan. Sol kezde joba avtory Baqytjan Turlybekov birneshe jigitpen, Torǵaıdan Sozaqqa deıin atpen júrip ótken edi. Dál osy joldy Kenesary han júrip ótkendigin tarıhtan anyq bilemiz.
Araǵa alty jyl salyp «Uly dala joryǵy» Torǵaı jerine halyqaralyq aýqymdaǵy jobasymen qaıta oraldy. Bul – biz úshin asa mańyzdy rámizdik mánge ıe shara. Jalpy alǵanda, joba halyqtyń jadynan tys qalǵan qazaq tulparlaryn qaıta jańǵyrtýmen qatar, aǵartýshylyq mıssııany qatar atqaryp keledi.
– Bul jolǵy joryqta komandalar rekord kórsetkeni belgili. Oqyrmandarymyzǵa sol jóninde aıta ketseńiz.
– Iá, komandalar 500 shaqyrymdy qysqa merzimde ótti. Bul alty márte ótken joryqtyń eń úzdik ýaqyty boldy. Onyń birqatar sebepterin atap óteıin.
Eń aldymen, komandalardyń daıyndyǵy burynǵydan áldeqaıda artqan. Bul degenimiz – joryqqa at baptaý mádenıetiniń jańǵyryp-qalyptasyp, damyp kele jatqandyǵynyń aıqyn kórinisi.
Joryqtaǵy jyldamdyqtyń artýyn zańdylyq dep qabyldaımyz. Osy tusta bir mysal keltire ketken jón. 1950 jyly alǵash uıymdastyrylǵan Formýla-1 jarysynda orta jyldamdyq saǵatyna 150–154 shaqyrym bolsa, 2025 jyly bul kórsetkish saǵatyna 220–250 shaqyrymdy kórsetip otyr. Joryqtyń kórsetkishteri «Formýla-1» sııaqty jyl sanap ózgeretini sózsiz. Jyldamdyqtyń joǵary bolýynyń taǵy bir basty sebebi – Torǵaı dalasynyń atqa qolaılyǵy. Jazyq dala, taý-tas, qoıtastardyń joqtyǵy, aýa raıynyń qolaılyǵy. Birinshi oryn ıemdengen qyrǵyz aǵaıyndardyń komandasy joldy nebári 26 saǵat, 41 mınýt, 47 sekýndta júrip ótti. Bul – óte joǵary kórsetkish.
Taǵy bir mysal, osy joryqta úshinshi oryn alǵan Qostanaı oblysy komandasynyń jalpy ýaqyty ótken jyly jeńimpaz atanǵan Reseı Federasııasy Qabardın-Balqar komandasynyń ýaqyt kórsetkishinen áldeqaıda jaqsy shyqty. Qostanaı komandasy reseılikterdiń ýaqytynan jarty saǵatqa basym tústi. Bul joryqtyń jyldan-jylǵa damyp kele jatqanyn aıǵaqtaıdy.
– Qyrǵyz komandasynyń birinshi oryn alýynyń sebebi nede? Bizdiń komandalardyń daıyndyǵy az boldy ma?
– Jyl saıyn ótip jatqan joryq ádildik pen júıelilikke negizdelgen. Máselen, qyrǵyz aǵaıyndar bul dodaǵa úshinshi ret qatysyp, mol tájirıbe jınap, tek osy jyly ǵana birinshi oryndy jeńip aldy. Bul – joryqtyń tek kúsh pen tózimdilik emes, tııanaqtylyq pen josparly eńbekti talap etetinin kórsetedi. Joba baýyrlas eki el – Qazaqstan men Qyrǵyzstan arasyndaǵy dostyqty odan ári nyǵaıta tústi. Kókpar talastyrǵan baýyrlastyqty joryq tabystyrdy deýge de bolady. Sondyqtan bul joly joryq óz mıssııasyn tek sporttyq arenada ǵana emes, dıplomatııalyq deńgeıde de atqardy.
Otandyq komandalarymyzdyń daıyndyǵy da óte jaqsy boldy. Ár komanda – joryq shejiresiniń bir paraǵyn jazý ústinde. Barsha qatysýshylarǵa, ásirese komandalardy uıymdastyryp, bastap kelgen jetekshilerge erekshe alǵys aıtamyz. Eskere ketý kerek, bıylǵy joryqtyń óz deńgeıinde ótýine árbir komanda jetekshisiniń eńbegi zor.
– Qostanaı óńirin tańdaýdaǵy maqsattardyń biri – osy jerdi halyqaralyq at sportynyń ortalyǵyna aınaldyrý dep aıtylyp júr. Osy oıdy tarqatyp ótseńiz.
– Rasynda, bul óńirdiń at sporty salasyndaǵy orny erekshe, áleýeti basym. О́zińizge málim, Soltústik óńirindegi ejelgi Botaı qonysy – jylqynyń eń alǵash qolǵa úıretilgen jer. Bul tujyrym arheologııalyq qazba jumystary arqyly dáleldengeni belgili. Osy qutty qonysta baıyrǵy babalarymyz adamzat tarıhynda alǵash ret atqa qonyp, ony tizgindep, qolǵa úıretip, qymyz ishken. Onyń ústine bul óńirdiń tabıǵaty, klımaty men geografııalyq ereksheligi óte qolaıly. Osyndaı faktorlar men tarıhı negiz Qostanaı aımaǵyn halyqaralyq at sportynyń ortalyǵyna aınaldyrýǵa múmkindik beredi. О́tken joryǵymyz josparly túrde sonyń alǵashqy bastamasy dep qabyldaǵan jón. Biz osy baǵytta Qostanaı oblysynyń ákimdigimen tyǵyz jumys júrgizip, keshendi jospar ázirlep jatyrmyz.
Jalpy, at sporty degen álemdik masshtaby bar, qarjysy kóp, keshendi ındýstrııa. Mamandardyń pikirinshe, álemdik at sporty salasyndaǵy qarjy 2030 jyly 800 mlrd dollar bolady dep boljanyp otyr. Jańa jumys oryndarynyń ashylýymen qatar, týrızmniń damýyna óz septigin tıgizip, Qostanaı óńirine jańa serpin bereri anyq. Osyndaı ıgi bastamany qolǵa alǵan Qostanaı oblysynyń ákimi Qumar Irgebaıulyna rızashylyǵymyz mol.
– Qostanaı jylqy tuqymy joryqta jaqsy nátıje kórsetip júr. Osy jaıynda aıta ótseńiz.
– Joryq mejelegen taǵy bir mıssııa – qazaq tulparlarynyń atyn shyǵarý, jańa deńgeıge kóterý. Jalpy, joryqqa uzaq qashyqtyqqa tózimdi keletin at qana qatysa alady. Olardyń qatarynda Qostanaı jáne Adaı tuqymdary bar. Ekeýi de joryqtyń chempıony atanyp, jaqsy nátıjege qol jetkizip júr. Sonymen qatar Áýlıe Ata, Naıman tory, Jetisý arǵymaǵy jáne basqa da qazaq jylqy tuqymdary resmı tirkelip, pattentteledi degen josparymyz bar.
Osy rette sońǵy kezde baıqaǵan bir mańyzdy úrdisti atap óteıin. Joryqqa kez kelgen at qatysa almaıtynyn aıttym. Onyń daıyndalý barysy da basqa báıgelerden ózgeshe. Joryqqa qatysatyn at baǵasynyń eki, úsh ese qymbattaǵanyn aıta ketý kerek. Oıdan maqsat, maqsattan mindet týady ǵoı, sonyń bireýi – joryqqa at baptaý, daıyndaý tásilin IýNESKO-nyń materıaldyq emes qundylyqtarynyń qataryna engizý bolmaq.
Jalpy alǵanda, qazaq qaı kezeńde de jylqy malyna jaqyn bolǵan. Tipti qoǵamda «qazaq pen jylqy egiz uǵym», «er qanaty – at» sekildi maǵynaly oılar qalyptasqan. Jeti qazynanyń biri bolyp tabylatyn jylqy bizdi qashanda rýhtandyrady, jańa bastamalarǵa jol asha túsetini anyq.
– «Aldaǵy ótetin joryqta jańa tehnologııalar qoldanylyp, zamanaýı júıe qalyptasady» degen pikir aıtylyp júr. Ondaǵy maqsat qandaı? Dalada ótetin joryqqa ol qanshalyqty qajet?
– Búginde joryqqa qatysýshy komandalardyń ózindik, jeke-dara mádenıeti qalyptasty. Áli de damı beredi. Bul úrdis toqtamaıdy dep esepteımin. Joryq barda ol udaıy jańǵyra bermek.
Qoǵamda osy joryq pen ádildik teń uǵynylyp jatyr. Endigi maqsatymyz – qysqa ýaqytta qalyptasqan osy zańdy úrdisti ármen qaraı jetildirý. Bul, árıne, jańa zamanaýı tehnologııalardy paıdalaný arqyly júzege asyrylatyny anyq. Máselen, komandalardyń márege kelýiniń esebi elektrondyq túrde esepteledi, qaı komanda qaı jerde kele jatqany, qansha atpen kele jatqandyǵyn onlaın formatta, jankúıerleri úıden shyqpaı-aq kórýge múmkindik alady. Budan bólek, keler joryqta osy baǵytta birqatar jańalyq bolady.
– Keler jyly da «Uly dala joryǵy» Qostanaı oblysynda ótkiziledi degen habardy estidik.
– Iá, keler jyly joryq Qostanaı oblysynda ótetini týraly sheshim qabyldandy. Ol jóninde aımaq basshysy Qumar Irgebaıuly osy ótken joryqtyń saltanatty jabylý sharasynda jurtshylyqqa málimdedi. 2026 jyl – Arqalyq qalasynyń mereıli belesi. «Uly dala joryǵy» – osy aıtýly merekeniń negizgi sharalarynyń biri bolmaq.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Joldybaı BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»
