Túrki elderi ortaq múdde jolynda kúsh jumyldyrýǵa tıis

Qazaqstan «Túrki memleketteri uıymy+» ıdeıasyn qoldaıdy

Sammıtte Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev sóz sóılep, eń aldymen erekshe qonaqjaılyq kórsetkeni úshin Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıevke rızashylyǵyn bildirip, osy jıynnyń mán-mańyzy aıryqsha, kún tártibi ózekti ekenin aıtty.

– Túbi bir túrki jurtynyń tarıhy – tamyrlas, halyqtarymyzǵa ortaq san ǵasyrlyq shejiremiz bar dep únemi aıtyp jatyrmyz. Munyń bári – berekeli birligimiz ben máńgilik yntymaǵymyzdyń altyn arqaýy. Jaqynda elderimiz «Túrki halyqtarynyń yntymaqtastyq kúnin» atap ótti. Bul – birligimizdi bekemdeı túsetin mańyzdy mereke. Búginde Túrki memleketteri uıymy dostas halyqtardyń basyn qosqan mártebeli ári bedeldi qurylymǵa aınaldy. Byltyrdan beri Uıymǵa qurmetti Prezıdent Sadyr Japarov bastaǵan qyrǵyz eli tıimdi tóraǵalyq etti. Qyrǵyz tarapyna rızashylyǵymyzdy bildiremiz. Endi tóraǵalyq qurmetti Ilham Geıdar oglýdyń basshylyǵymen Ázerbaıjan tarapyna beriledi. Aldaǵy ýaqytta da Uıymymyzdyń abyroı-bedeli arta túsedi dep senemiz, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy jahandyq qaýipsizdik júıesi kúrdeli kezeńdi bastan ótkerip jatqanyn atap ótip, qaqtyǵystar men shıelenister, geosaıası teketirester álemniń kez kelgen memleketine áser etetin qaýipti úrdiske aınalǵanyna toqtaldy.

– Osyndaı almaǵaıyp zamanda 30 jyldan asa ýaqyt sheshimin tappa­ǵan shıeleniske qatysty Ázerbaı­jan men Armenııanyń Beıbitshilik deklarasııasyna qol qoıǵanyn erekshe atap ótkim keledi. Bul turaqtylyq pen ekonomıkalyq órleýge jol ashatyn tarıhı mámile boldy. Qazir álemdegi geosaıası ahýal asa kúrdeli, sondyqtan túrki elderi ortaq múdde jolynda kúsh jumyldyrýǵa tıis. Búginde jahan jurty bizdi zor syn-qaterlerge tótep bere alatyn, bedeli myqty, yntymaǵy jarasqan memleketter retinde tanıdy. Birqatar el bizdiń Uıymǵa erekshe qyzyǵýshylyq tanytýda. Bul rette Qazaqstan yntymaqtas­tyq aıasyn keńeıtýge baǵyttalǵan «Túrki memleketteri uıymy+» formatyn qurý ıdeıasyn qoldaıdy. Osy bastama bizdiń Uıymnyń halyqaralyq bedelin arttyrýǵa jol ashatyny sózsiz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdenttiń aıtýynsha, Túrki memleketteri aýmaǵynda turaqtylyqty, qaýipsizdik pen beıbitshilikti nyǵaıtý isinde Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń róli men áleýeti erekshe.

– Keńesti tolyqqandy halyqaralyq uıymǵa aınaldyrý úderisine qoldaý kórsetken Ázerbaıjan tarapyna, sondaı-aq barsha túrki memleketterine shynaıy rızashylyǵymdy bildiremin. Túrki elderiniń qaýipsizdikti nyǵaıtý jáne syn-qaterlerge, sonyń ishinde terrorızmge qarsy turý jolyndaǵy maqsat-múddesi – ortaq, sondyqtan osy baǵyttaǵy yqpaldastyǵymyz tabysty júzege asýda. Bárimiz jahandyq qaýipsizdikti saqtaý jolyndaǵy bastamalardy qoldap kelemiz. Biraq biz munymen shektelip qalmaýymyz kerek, – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaev kóptegen eldiń shekaraǵa baǵynbaıtyn jańa qatermen betpe-bet kelip otyrǵanyn alǵa tartyp, Uıym aıasynda Kıberqaýipsizdik keńesin qurýdy usyndy.

– Bul Keńes memleketterimizdiń is-qı­my­lyn úılestirip, kúsh jumyl­dyrýǵa jaǵdaı jasaıdy. Sonymen qatar sıfr­­lyq qaýipsizdik pen tehnolo­gııa­lyq baı­lanysty bekemdeı túsedi. Bıyl qyr­­kúıekte osy taqyryp boıynsha Alma­ty­da ótken konferensııa nátıjeleri kıberqaýipsizdik salasyndaǵy yqpal­dastyqty kúsheıtý asa mańyzdy ekenin taǵy da rastady, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy ekonomıkalyq yntymaqtastyqty turaqtylyq pen ósip-órkendeýdiń túp negizi retinde atady.

– Biz 2040 jylǵa deıingi Túrki álemi­niń damý baǵdaryn tolyq iske asyrýǵa basa mán berýimiz qajet. Búgingi sammıt osy jospardy naqty sharalarmen tolyq­tyrý­ǵa tıis. Uıymǵa qatysýshy ár mem­leket­tiń ózine tán artyqshylyǵy jáne je­tis­tigi bar. Soǵan qaramastan Uıym aıasyn­­da saýda-ekonomıka salasyndaǵy iri jo­balardy júzege asyrý úshin naqty tetikter usynylǵan. Sonyń biri – Túrki ınves­tı­­sııalyq qory. Osy qarjy uıymy­­nyń múmkindikterin barynsha paıda­la­nýy­myz kerek. Bıyl Túrkistanda elderi­mizdiń ekonomıka jáne saýda mınıstr­leri bas qosady. Sol kezde Qor qar­jy­lan­dy­ratyn jobalar tizi­min jasa­ǵan jón bolar edi. О́nerkásip sala­­syndaǵy yqpal­das­tyq elderimizdiń ekono­mı­ka­syn árta­rap­tandyrý isinde mańyzdy ról atqarady. Osy oraıda, Túrki saýda-óner­kásip pala­ta­synyń áleýeti zor dep esep­teımiz. Kelesi jyly osy palataǵa Qazaq­stan tór­aǵa bolady. Bul baǵytta biz naq­ty joba­larǵa basymdyq beretin О́ner­kásip­tik koo­pe­rasııa baǵdarlamasyn qabyl­daýdy usy­namyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Kólik-logıstıka salasyndaǵy áriptestik artady

Prezıdent kólik-logıstıka sala­syndaǵy áriptestikti jańa deńgeıge kóterýdi basty mindettiń biri sanaıdy.

– Elderimiz Shyǵys pen Batysty, Ońtús­tik pen Soltústikti jalǵaıtyn toǵyz jol­dyń toraby – Eýrazııa tórinde ornalas­qan. Qazir Qazaqstan aýmaǵy arqyly 5 halyqaralyq temirjol dálizi ótedi. Azııa men Eýropa arasynda tasymaldanatyn júktiń 85 paıyzǵa jýyǵy Qazaqstan arqyly jóneltiledi. Jaqynda biz «Dostyq – Moıynty» temirjolynyń ekinshi jelisin iske qostyq. Bul qadam TransQazaqstan temirjol dálizin qarqyndy damytýǵa yqpal etedi. Jańa jol júk tasymalynyń kólemin 5 ese arttyrýǵa múmkindik beredi. Budan basqa taǵy da eki mańyzdy temirjol salynyp jatyr. Osy jobalar aımaqtyq logıstıkany ártaraptandyrý isine tyń serpin beretini anyq. Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵdary Eýrazııadaǵy jol torabynyń strategııalyq bóligine aınaldy. Keıingi 5 jylda Orta dáliz arqyly tasymaldanatyn júk kólemi 6 ese ósti. Jaqynda Uıymǵa múshe memle­ketterdiń kólik mınıstrleri Almatyda bas qosty. Taraptar kezdesýde osy jol baǵdaryna qatysty birqatar kelisimge qol jetkizdi. Bul rette biz túrki memle­ket­terin Orta dáliz boıyndaǵy áýe habtary, temirjol beketteri jáne teńiz port­tary ınfraqurylymyn jańǵyrtýǵa bel­sene atsalysýǵa shaqyramyz. Qazir kólik-tranzıt salasyn sıfrlandyrýǵa qatys­t­y jumys qarqyndy júrip jatyr. Osy oraı­da Jasandy ıntellekt tehnologııasyn paı­­dalaný tıimdi bolatyny sózsiz. Son­­dyq­­tan bedeldi sarapshylardy tarta oty­­ryp, Uıym aıasynda arnaıy Sıfrlyq monı­­to­rıng ortalyǵyn qurý máselesin talqy­­laý­dy usynamyz, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdent Qazaqstan sıfrlandyrý isine, sonyń ishinde jasandy ıntellekt salasyn damytýǵa erekshe mán beretinin málimdep, tolyq sıfrlyq el bolýdy strategııalyq maqsat retinde aıqyndaǵanyn jetkizdi.

– Jasandy ıntellektini jappaı damytý úshin bilikti mamandar daıarlaýdy qolǵa aldyq. Baǵdarlama aıasynda jyl basynan beri 400 myńnan asa stýdent arnaıy bilim aldy. Sondaı-aq jasandy ıntellekt mamandaryn oqytatyn tuńǵysh zertteý ýnıversıtetin ashýdy josparlap otyrmyz. Qazaqstan osy oqý ordasynda bilim alýǵa nıet bildirgen túrki elderiniń jastaryna arnaıy granttar bólýge daıyn, – dedi Memleket basshysy.

Budan bólek, Qasym-Jomart Toqaev atalǵan salalar boıynsha Uıym aıasynda júzege asyrýǵa bolatyn birqatar bastamaǵa toqtalyp ótti.

– Jýyrda Astanada Alem.AI jasandy ıntellekt ortalyǵy ashyldy. Sonyń negizinde Túrki memleketteri uıymynyń Sıfrlyq ınnovasııalar ortalyǵyn qurýdy usynamyz. Bul Ortalyq startaptardy qoldap, birlesken jobalardy damytýǵa jol ashady. Jasandy ıntellekt salasynda tájirıbe almasýǵa jáne venchýrlik kapıtal tartýǵa múmkin­dik beredi. Biz sıfrlandyrý jáne ja­sandy ıntellektiniń áleýetin halyqtary­myz­dyń ıgiligi úshin utymdy paıdalanýy­myz qajet. Sonymen qatar jańa tehno­logııalardan týyndaıtyn táýekel­der men syn-qaterlerdiń aldyn alýy­myz kerek. Sondyqtan kelesi jyly Qazaq­standa ótetin Uıymnyń beıresmı sam­mıtin «Jasandy ıntellekt jáne sıfr­lyq damý» taqyrybyna arnaýdy usy­namyn. Osy jıynnyń qarsańynda bilikti sarapshylardyń basyn qosyp, halyqaralyq konferensııa uıym­das­tyrýǵa daıynbyz, – dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev qazirgi jaǵdaıda energetıka máselesine de basa mán berý kerek ekenin aıtty.

– Bul – ekonomıkamyzdyń tiregi, strategııalyq áriptestigimizdiń negizi. Búginde biz ortaq ınfraqurylymdyq jobalardy júzege asyrýdamyz. Energııa tasymaldaýdyń qaýipsiz ári yńǵaıly joldaryn qarastyryp jatyrmyz. Qazaqstan, Ázerbaıjan, О́zbekstan arasyndaǵy jasyl energııa dálizi – osy saladaǵy jemisti yntymaqtastyq úlgisi. Sonymen qatar jańartylatyn energııa kózderine, eń aldymen, kún energııasyna aıryqsha nazar aýdarý qajet degen oıdamyz. Osyǵan oraı, Túrki memleketteri uıymy aıa­synda Energııa tıimdiligi jónindegi ozyq tájirıbe keńesin qurýdy usynamyz. Degenmen munaı men gazdy, ýrandy, kómirdi, sırek kezdesetin mıneraldardy ıgerý jáne olardy tıimdi paıdalaný Qazaqstannyń energetıkalyq strategııasynyń negizi bolyp qala beredi, – dedi Prezıdent.

Kaspıı teńiziniń ahýaly – ortaq másele

Memleket basshysynyń pikirinshe, qazir álemde asa kúrdeli máselege aınal­ǵan sý tapshylyǵy taıaý arada Orta Azııa­daǵy eń ózekti syn-qater bolýy múmkin.

– О́zen-sýlardyń ortaq ıgilik ekenin eskere otyryp, ony tıimdi paıdalaný úshin jańa tásilder kerek dep sanaımyz. Sýarý júıesine sıfrlyq baqylaý ornatý, tamshylatyp sýarý ádisterin keńi­nen qoldaný, sýqoımalarynyń tıimdiligin arttyrý jóninde birlesken baǵdarlama qabyldaýǵa bolady. Qazir Kaspıı teńizi tartylyp bara jatqanyn bilesizder. Buǵan bárimiz alańdap otyrmyz. Qart Kaspııdiń túrki jurty úshin orny qashanda bólek. Ony halyqtarymyzdyń arasyndaǵy dáneker deýge bolady. Keıingi jyldary teńiz deńgeıiniń tómendeýi aımaqtyń ekologııasy men ekonomıkasyna keri áserin tıgizip otyr. Bul – jahandyq aýqymdaǵy másele. Men muny Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń sammıtinde jáne Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasynyń merekelik sessııa­synda aıttym. Biz tamyrlas jáne shekaralas elder retinde Kaspıı teńiziniń ahýalyn jaqsartýǵa basa mán berýimiz kerek. Men túrki memleketterin osy baǵytta kúsh biriktirip, birlesken jobalar ázirleýge, halyqaralyq bastamalardy qoldaýǵa shaqyramyn. Qazaqstan Birikken Ulttar Uıymynyń qoldaýymen kelesi jyly sáýirde О́ńirlik sammıt ótkizýdi josparlap otyr. Taqyryp – «Turaqty bolashaq jolyndaǵy ortaq kózqaras». Biz túrki elderi osy sammıttiń jumysyna joǵary deńgeıde belsene qatysady dep úmittenemiz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy Uıymǵa múshe elder arasynda saýda-ekonomıkalyq jáne saıası yqpaldastyqpen qatar, mádenı-gýmanıtarlyq baılanys ta nyǵaıyp kele jatqanyn tilge tıek etti.

– Bıyl Aqtaý qalasy Túrki áleminiń mádenı astanasy bolyp jarııalandy. Sonyń aıasynda birqatar is-shara uıymdastyryldy. Kaspıı jaǵalaýynda túrki mádenıetiniń festıvali ótti. Osy mańyzdy is-sharaǵa 100 myńnan asa kórermen qatysty. Buǵan qosa bıyl Almaty qalasy Túrki álemi jastarynyń astanasy atandy. Biz óskeleń urpaqty baýyrlastyq rýhynda tárbıelep, jastarymyzdyń mádenı yqpaldastyǵyn nyǵaıtýdy qolǵa alýymyz qajet. Osyǵan oraı, kelesi jyly Almatyda Kreatıvti ekonomıka forýmyn ótkizýdi usynamyz. Mundaı qadam jas­tarymyzdy jaqyndastyrýǵa, olardyń bilimin jáne biligin arttyrýǵa múmkindik beredi. Qazaqta «О́nerli órge júzedi» degen sóz bar. Shyn máninde, óner, bilim, ǵylym qundylyqtary órkenıetimizdiń órisin keńeıtýge yqpal etedi. Qazaqstanda elderimizdiń zııaly qaýym ókilderi­niń basyn qosyp, arnaıy is-shara ótkiz­gen oryndy bolar edi. Bul is-sharany Uıymymyzdyń Aqsaqaldar keńesiniń aıasynda ótkizýge bolady. Onyń ústine, Túrki álemin zertteýshiler klýbyn qurýdy usynamyz. Ony Túrki akademııasynyń negizinde qalyptastyrýǵa bolady, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent sóz sońynda túrki halyq­tarynyń tutastyǵy men yntymaǵyn nyǵaıta túsýge shaqyrdy.

– Ázerbaıjannyń áıgili aqyny ári osy tarıhı jerdiń týmasy Bahtııar Vahabza­deniń «Túriktiń túrikke dushpan­dyq jasaýǵa haqysy joq!» degen ósıeti bar. Biz aǵa býynnyń ulaǵatty sózderin jady­myzda saqtap, túrkilerdiń túbi bir týys, birligi bekem baýyr ekenin búkil álem­ge pash etip kelemiz, – dedi ol.

Memleket basshysy Uıymǵa tóraǵalyq etetin Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıevke mol tabys jáne sáttilik tiledi.

Sammıtte Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıev, Qyrǵyzstan Prezıdenti Sadyr Japarov, Túrkııa Prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵan, О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoev, Majarstan Premer-mınıstri Vıktor Orban, Túrikmenstan Halk Maslahatynyń tóraǵasy Gýrbangýly Berdimuhamedov, Túrki memleketteri uıymynyń bas hatshysy Kýbanychbek О́mirálıev jáne baıqaýshy taraptardyń basshylary sóz sóıledi.

Túrki memleketteri uıymy HII sam­mıtiniń qorytyndysy boıynsha Gabala deklarasııasyna qol qoıyldy.