Kim tapsa, sol ıgeredi
Májilismen Edil Jańbyrshınniń aıtýynsha, Qazaqstanda geologııalyq barlaýǵa ınvestısııa tartý deńgeıi basqa eldermen salystyrǵanda birneshe ese az. Máselen, elimizde 1 sharshy shaqyrymdy zertteýge nebári 7 AQSh dollary jumsalsa, AQSh-ta – 87 dollar, Avstralııada – 167 dollar, al Kanadada 200-deı dollar jumsalady.
«Biz bıznesti yntalandyryp, geologııaǵa ınvestısııany ulǵaıtý úshin zańǵa ózgerister engizdik. Basty maqsat – geologııalyq jáne geofızıkalyq zertteýlerge qarjy tartý, eldiń mıneraldyq-shıkizat bazasyn keńeıtý. Qazaqstanda 15 shógindi basseın bar, sonyń beseýi óte jaqsy zerttelgen. Bul – Kaspıı mańy, Mańǵystaý, Atyraý, Ońtústik Torǵaı (Qumkól mańy, Qyzylorda), sondaı-aq Bozashy men Ústirt óńirleri. Jalpy 2012 jylǵa deıin elimizdiń boljamdy resýrsy 22,7 mıllıard tonna shartty otyn (munaı, gaz, kómir jáne basqalar) dep eseptelgen. Alaıda 2012 jyly geologııa komıtetiniń tapsyrysymen júrgizilgen qaıta esepteý nátıjesinde bul kórsetkish 76 mıllıard tonna shartty otynǵa deıin ósti. Onyń 70 mıllıardy – jaqsy zerttelgen bes shógindi basseınde bolsa, 6 mıllıardy áli az zerttelgen shógindi aýmaqtarda ornalasqan», deıdi ol.
Depýtattar, eń aldymen, zań jobasyna «az zerttelgen aýmaq» degen túsinik engizip otyr. Mundaı aýmaqtarǵa buryn zerttelmegen nemese az zerttelgen ýchaskeler kiredi. Olar: Shý-Sarysý, Balqash, Soltústik Torǵaı, Soltústik Qazaqstan, Zaısan óńiri jáne basqa da eldiń shyǵysy, ortalyǵy jáne ońtústigindegi ýchaskeler.
Sondaı-aq, osy «az zerttelgen aýmaqta» óz qarjysyna geologııalyq zertteý júrgizgen ınvestorǵa ony ári qaraı barlaý jáne ıgerý quqyǵy berilmek.
«Qazir qoldanystaǵy zań boıynsha eger ınvestor geologııalyq zertteý kezinde jańa ken ornyn anyqtasa, ol ýchaskeniń esebin jasaıdy, memlekettik qazba baılyq jónindegi komıssııa ony qarap, bekitedi jáne memleket balansyna qoıylady. Memleket ony aýksıonǵa shyǵarady. Aýksıonǵa kez kelgen tulǵa qatysyp, ony barlaýǵa jáne ıgerýge múmkindik alady. Al óz aqshasyna geologııalyq zertteý jasap, qazba baılyqty tapqan ınvestor ol ýchaskeni utyp alýyna kepildik joq. Bul árıne ınvestorlar úshin tıimsiz edi, sebebi olar táýekel etip, qarajat salyp zerttegenimen, nátıjesin kórýi eki talaı. Endi biz zańǵa ózgerister engizip, ken ornyn tapqan ınvestorǵa basymdyq beremiz. Investor az zerttelgen aýmaqta geologııalyq izdeý-zertteý jumystaryn júrgizip, paıdaly qazbanyń qurylymyn tapsa, ol álgi ýchaskeni ári qaraı barlap, ıgerý quqyǵyna zań júzinde kepildik alady. Iаǵnı, kim tapsa – sol ıgeredi. Bul ınvestorlarǵa motıvasııa, al geologııalyq barlaý salasyna jańa serpin beredi», dep sanaıdy Jańbyrshın.
Eger ınvestor ózi ashqan ken ornyn barlaýdan jáne ıgerýden bas tartsa, ýchaskeni memleketke qaıtara alady.
Bul rette otandyq jáne sheteldik ınvestorlarǵa teń múmkindik beriledi. Aýksıon arqyly az zerttelgen ýchaskeni kim alsa, ýchaskeni zertteý jáne ıgerý quqyǵyn da sol alady. Barlyq ótinim elektrondy portal arqyly qabyldanady.
Sonymen qatar, spekýlıasııa men monopolııaǵa da jol berilmeıdi. Zań jobasynda az zerttelgen aýmaqty bir ınvestorǵa maksımým 500 blokqa deıin berý kózdelgen. Ár blok shamamen 2,2 sharshy km, ıaǵnı jalpy aýdany 1100 sharshy km jerdi qamtýy múmkin. Investor alǵan aýmaqtyń keminde 30 paıyz bóligine mindetti túrde 2D seısmıkalyq zertteý júrgizýi tıis. Bul tek qaǵaz júzinde emes, naqty fızıkalyq jumys júrgizýdi qamtamasyz etý úshin qajet.
Eger zertteýler belgilengen ýaqytta júrgizilmese, memleket ýchaskeni qaıtaryp alady. Investorǵa jumys bastaý úshin úsh plıýs úsh jyl ýaqyt beriledi. Osy kezeńde paıdaly qazba tabylsa, ony ary qaraı barlap, ıgerý quqyǵy beriledi.
Iri ken ornynyń keminde 50 paıyzy – memlekettiki
Zań jobasyn ázirlegen depýtattar ulttyq baılyqtyń jeke ınvestorlardyń qolyna tolyǵymen ótip ketpeýine de basa nazar aýdarǵan. Geologııalyq zertteýge kirisken jeke ınvestor iri munaı ne gaz ken ornyn tapsa, tikeleı kelissózder arqyly ken ornynyń keminde 50 paıyzy ulttyq kompanııaǵa beriledi. Bul jerde iri ken orny degenimiz munaı boıynsha – 100 mln tonna, al gaz boıynsha 50 mlrd tekshe metr qory bar ýchaske. Osylaısha memleket strategııalyq resýrstardy óz baqylaýynda ustamaq.
«Eger zertteý nátıjesinde iri ken orny tabylsa, onda memleket tikeleı kelissózder arqyly keminde 50% úlesti ulttyq kompanııaǵa, mysaly Qazmunaıgaz nemese Qazaqgazǵa beredi. Iаǵnı mundaı jaǵdaıda aýksıon ótkizilmeıdi, úles Úkimetpen tikeleı kelissózder arqyly bólinedi. Qalǵan bóligi sol ken ornyn tapqan ınvestorǵa qalady. Bul – memlekettiń jáne halyqtyń múddesin qorǵaýǵa baǵyttalǵan sheshim», dep túsindirdi Jańbyrshın.
Budan bólek, ulttyq kompanııa jeke ınvestordyń geologııalyq zertteýge jumsaǵan shyǵynynyń óz úlesine sáıkes bóligin óteıdi. Iаǵnı, ınvestor salǵan qarajaty úshin ádil ótemaqy alady.
Rezervke alynǵan ýchaskelerdiń taǵdyry
Edil Jańbyrshın zań jobasynda ulttyq kompanııalardyń qyzmetine baılanysty da birqatar ózgeris kózdelgenin atap ótti. Dálirek aıtqanda, ulttyq kompanııalarǵa rezervtegi ýchaskelerdi ıgerýge úsh jyl ǵana ýaqyt beriledi. Eger jumys bastalmasa, olar básekelestik ortaǵa beriledi.
«Buryn ulttyq kompanııalar kóptegen ýchaskeni rezervke alyp, ıgermeı ustaıtyn. Bul básekelestikti tejep, jańa ınvestorlardyń kelýine kedergi keltirdi. Endi jańa talap boıynsha eger ulttyq kompanııa tikeleı kelissózder negizinde úsh jyl qatarynan rezervtegi ýchaske boıynsha barlaý nemese óndirý týraly kelisimshart jasamasa, quzyretti organ ony báskelestik ortaǵa shyǵaryp, basqa ınvestorlardyń alýyna múmkindik jasaıdy. Bul jerdegi maqsat — monopolııany shekteý, naryqta básekeni arttyrý jáne jańa ken oryndaryn ashý arqyly resýrstyq bazamyzdy molaıtý. Qazir osyndaı rezervtelgen on shaqty ýchaske Ulttyq kompanııalarda bar», deıdi depýtat.
«Qazatomónerkásipke» ýrandy barlaýǵa basym quqyq beriledi
Zań jobasynda ýrandy barlaý, óńdeý jáne ıgerýde basymdyqty ulttyq kompanııa – «Qazatomónerkásipke» berý kózdelgen.
«Qazir álemde ýranǵa suranys ósip jatyr. Kómirtek beıtaraptyǵyna kóshý maqsatynda atom energetıkasyn qaıta damytý qajettiligi týyp otyr. Sondyqtan Qazaqstan ýran qorlaryn zerttep, jańa ken oryndaryn tabýdy jalǵastyrýy tıis. Bolashaqta ýran tabylyp jatsa nemese ýrandy izdeıtin bolsaq, basymdyqty ulttyq kompanııaǵa beremiz. Sebebi ol strategııalyq resýrs. Máselen, az zertteletin aýmaqtan ýran tabylsa, ony ári qaraı barlaý jáne ıgerý quqyǵy Qazatomónerkásipke ótedi», dep málimdedi májilismen.
Qazaqstanda ýrandy tolyq óńdeý óte mańyzdy baǵyt. Sondyqtan zań osy baǵyttaǵy óndiristerdi damytýǵa yntalandyratyn normalardy qamtıdy. Bul – energetıkalyq táýelsizdik úshin mańyzdy qadam. Bolashaqta ýranmen ishki naryqty qamtamasyz etý basty maqsat bolsa da, Qazaqstan ýrandy syrtqy naryqqa eksporttaýdy jalǵastyra beredi, sebebi qorymyz úlken», deıdi Jańbyrshın.
Maqsat – geologııalyq barlaýǵa 1 mlrd dollar ınvestısııa tartý
«Qazaqstan Respýblıkasynyń «Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný týraly» Kodeksine kómirsýtekter men ýran salasyndaǵy jer qoınaýyn paıdalanýdy jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy osy aptada Májilis qabyrǵasynda birinshi oqylymda qaralady.
«Zań jobasy geologııalyq barlaý salasynda ashyqtyqty arttyrýǵa, básekelestikti damytýǵa, ulttyq ekonomıkaǵa ınvestısııa tartýǵa múmkindik beredi. Zerttelmegen aýmaqtardan qundy geologııalyq aqparat alamyz jáne orta merzimde shamamen 1 mlrd AQSh dollary mólsherinde ınvestısııa tartamyz degen boljam bar», dep túıindedi sózin Jańbyrshın.
