Dúbirge toly dúnıe
Kelesi jyly Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Pan Gı Mýnnyń qyzmet merzimi aıaqtalady. Onyń odan ári saılanýyna quqy joq. Jańa adam keledi. Osy tusta kópten aıtylyp júrgen osynaý joǵary laýazymdy qyzmetke áıel azamat saılansyn degen pikir jıirek estile bastady.
Halyqaralyq bas uıymnyń basshylyǵyna onyń 70 jyldyq tarıhynda 8 Bas hatshy saılansa, onyń barlyǵy da er adamdar. Áıel azamatsha usynylmaǵan. Onyń da jóni bar: BUU-nyń jarlyǵynda bul qyzmetke er adamnyń saılanatyny atap kórsetilgen. Bul ózi adam quqynyń saqtalýyn talap etetin eń joǵarǵy uıymnyń sol adam quqyn buzýy dese de bolar edi. Bul áıelderdiń teńdigin moıyndamaǵan esepti. Al buzylǵan nárseni túzetý qajet-aq.
BUU-nyń basshylyǵyna áıel qaıratkerdi saılaý qozǵalysy osylaı bastalǵan. Bir qyzyǵy, bul qozǵalystyń basynda osynaý uıymnyń burynǵy bas hatshylary júr. Aldymen Kofı Annan óziniń «Nıý-Iork Taımsqa» jarııalanǵan maqalasynda qazirgi Bas hatshy Pan Gı Mýnnan keıin áıel azamatsha saılansyn degen usynys jasasa, oǵan talaı álemdik qaıratker ún qosty. Bul úshin, árıne, BUU jarǵysyna ózgeris engizý kerek. О́zgeris degende, áıel azamatshalardy kemsitetin, tek er adam saılansyn degen talapty alyp tastasa, jetip jatyr.
Endi bul máseleniń kún tártibine qoıylýyna kelsek, qazirgi adamzat tarıhy áıelderdiń qoǵamdaǵy ornyna kózqarasty ózgertti. Kóptegen jerlerde el bıligine áıel qaıratkerler kelip jatyr. Iri memleketterdiń basshylyǵyna áıel azamatshanyń kelýiniń jaqsy jemisi de ańǵarylady. Halyqaralyq uıym, qaýymdastyqty áıel qaıratkerlerdiń tabysty basqarýynyń da mysaly jeterlik.
BUU-ny áıel qaıratker basqarsyn degen sóz bastalǵan soń, oǵan kim laıyq degen áńgimeniń shyǵýy da zańdy. Qazirdiń ózinde biraz qaıratkerdiń attary atalyp qaldy. Qazir álemdegi 20 memlekette bılik tizginin áıel qaıratker ustap otyr. Solardyń kópshiligi BUU-ny basqarýǵa laıyq deıdi jurt. Naqtylaı aıtqanda, Jańa Zelandııanyń burynǵy premer-mınıstri Helen Klark, Chılıdi basqarǵan Mıshel Bachelet, Danııanyń premer-mınıstri Helle Tornıng-Shmıdt, Lıtva prezıdenti Dalııa Grıbaýskaıte, EO komıssary Krıstına Georgıevanyń attary estilip jatyr. Árıne, Angela Merkeldeı qaıratker kúreske shyqsa da esesin jibermes edi-aý, biraq onyń Germanııadaı alypty alǵa súıreýi kerek-aq.
BUU-ny áıel qaıratker basqarsyn degen sóz shyǵyp, ony qoldaýshylardyń úni estilip jatqanda, alda bul qyzmetke biraz úmitker usynylyp jatsa, sirá, áıel azamatshanyń joly bolatyn shyǵar-aq. Jurt onyń janynyń náziktigine, oıynyń tazalyǵyna úmit artar.
Túsinistik joly ońaı emes
Egıpette, Sınaı túbegindegi kýrortty Sharm-ál-Sheıh qalasynda kópten kútken úsh kúndik ekonomıkalyq sammıt ótti. Oǵan júzdegen belgili bıznesmender, AQSh pen Eýroodaq elderi dıplomatııasynyń basshylary, Brıtıch Petroleým sııaqty iri kompanııalardyń ókilderi qatysty.
Bul jıynǵa eń aldymen Egıpet basshylary asa múddeli bolǵany anyq. Arab dúnıesindegi jetekshi eldegi sońǵy kezdegi kúrdeli oqıǵalar onyń saıası ómirin ǵana emes, ekonomıkasyn da myqtap dińkeletip ketken. Turaqtylyq joq jerge ınvestısııa salynbaıtyny belgili. Úlken ınvestısııasyz, ásirese, úlken eldiń ekonomıkasy damymaıdy. Sol ınvestısııanyń kelýi úshin ár el ózindegi turaqtylyqty dáleldeýi kerek. Egıpet úshin bul jıynnyń sondaı máni bar.
Eń aldymen, bul konferensııaǵa AQSh-tyń qandaı kózqarasta bolýy da aıryqsha mándi edi. Ol joǵary yqylasta ekenin bildirdi. Memlekettik hatshy Djon Kerrıdiń belsendi qatysýy oǵan aıǵaq. Atap ótetin bir jaıt: sonaý 2013 jylǵy jazda prezıdent Mýrsıdi taqtan taıdyrǵannan keıin onyń jaqtastaryna qarsy prezıdent Abdel Fattak as-Sısı tarapynan bolǵan qatań sharalardy AQSh tolyq qoldaı qoımaǵan. Bul elde júzdegen adamnyń qaza tapqany óz aldyna, myńdaǵan adam túrmege jabyldy. Soǵan oraı, AQSh óziniń bul elge dástúrli kómegin shektep, ol qazirgi Egıpet ekonomıkasyna aıtarlyqtaı keri áserin tıgizdi. Egıpet jaıynda turaqsyz, demokratııa qundylyqtaryna qarsy el degen sıpattama qalyptasty.
Sońǵy ýaqyttaǵy bul aımaqtaǵy saıası oqıǵalar sol qalyptasqan jaǵdaıdy baǵamdaýda úlken ózgerister engizetin túri bar. «Islam memleketi» radıkaldy ekstremısteriniń qanquıly áreketteri búkil álemdik aıyptaýǵa ushyraǵanda, Egıpet basshysynyń sol radıkaldy ıslamısterge qarsy qatań sharalaryna kózqaras ta birshama ózgerdi. Bul jalpy Egıpetke qatysty kózqarasty da túbegeıli ózgertti.
Prezıdent Abdýl Fattak as-Sısı – áskerı adam, feldmarshal. Ádette áskerılerdi saıasatqa ıkemsiz degen pikir bar, kóbine kúshke senedi deıdi. As-Sısıdi de, onyń qatań sharalaryna qarap, sol áskerı pishinniń saıasatkeri deýge bolǵandaı edi. Ol eldi qurdymǵa alyp bara jatqan radıkaldy ıslamısterge qatygez qataldyqpen qarsy turdy. Ymyrasyz áreketterge bardy. Sál bosańsyǵanda, analar kúsh alyp keter edi. Bosańsyǵan joq. Al radıkaldy ekstremıster kúsh alyp ketkende, ne bolar edi? Eshqandaı memlekettik qurylymy da joq «Islam memleketiniń» búldirip jatqany surapyl. Olar Egıpetteı alyp elde ústemdik etkende, ne bolaryn oılaýdyń ózi úreıli. As-Sısı oǵan jol bermedi.
Sonymen birge, ol ıkemdi saıasatshy retinde de kózge túsip otyr. Ol syrttan oqshaýlanyp qalǵan joq. Túsinbegendermen túsinistikke umtyldy. Osy sammıttiń aldynda as-Sısı «Vashıngton post» basylymynyń tilshisi Lellı Ýeımýtty shaqyryp, oǵan suhbat berip, ony álemge taratty. Onda óz elindegi jaǵdaıdy baıandap, basqalardyń, eń aldymen, AQSh-tyń Egıpetke kómektesýi kerektigin, eger Egıpetteı 90 mıllıondaı halqy bar alyp el qular bolsa, ol aınalasyn da qıratatynyn aıtty. Kúni keshe AQSh-tyń, onyń prezıdenti Barak Obamanyń Egıpetten syrt aınalǵanyn kóldeneń tartsa da, sol úshin olardy aıyptamaı, túsinistikke kelgeni jón ekenin bildirdi. Parasattylyqpen, dálelmen aıtty.
AQSh Memlekettik hatshysy Kerrıdiń jıynǵa kelýi, as-Sısımen áńgimesi, osy aımaqtaǵy elderdiń basshylarymen kezdesýi sol túsinistiktiń basyndaı kórinedi. Kaır parasatty áreketterimen oqshaýlaný perdesin birshama ysyrǵandaı. Endi AQSh-pen birge basqalardyń da oń burylatyny anyq.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.
Halyqaralyq bas uıymnyń basshylyǵyna onyń 70 jyldyq tarıhynda 8 Bas hatshy saılansa, onyń barlyǵy da er adamdar. Áıel azamatsha usynylmaǵan. Onyń da jóni bar: BUU-nyń jarlyǵynda bul qyzmetke er adamnyń saılanatyny atap kórsetilgen. Bul ózi adam quqynyń saqtalýyn talap etetin eń joǵarǵy uıymnyń sol adam quqyn buzýy dese de bolar edi. Bul áıelderdiń teńdigin moıyndamaǵan esepti. Al buzylǵan nárseni túzetý qajet-aq.
BUU-nyń basshylyǵyna áıel qaıratkerdi saılaý qozǵalysy osylaı bastalǵan. Bir qyzyǵy, bul qozǵalystyń basynda osynaý uıymnyń burynǵy bas hatshylary júr. Aldymen Kofı Annan óziniń «Nıý-Iork Taımsqa» jarııalanǵan maqalasynda qazirgi Bas hatshy Pan Gı Mýnnan keıin áıel azamatsha saılansyn degen usynys jasasa, oǵan talaı álemdik qaıratker ún qosty. Bul úshin, árıne, BUU jarǵysyna ózgeris engizý kerek. О́zgeris degende, áıel azamatshalardy kemsitetin, tek er adam saılansyn degen talapty alyp tastasa, jetip jatyr.
Endi bul máseleniń kún tártibine qoıylýyna kelsek, qazirgi adamzat tarıhy áıelderdiń qoǵamdaǵy ornyna kózqarasty ózgertti. Kóptegen jerlerde el bıligine áıel qaıratkerler kelip jatyr. Iri memleketterdiń basshylyǵyna áıel azamatshanyń kelýiniń jaqsy jemisi de ańǵarylady. Halyqaralyq uıym, qaýymdastyqty áıel qaıratkerlerdiń tabysty basqarýynyń da mysaly jeterlik.
BUU-ny áıel qaıratker basqarsyn degen sóz bastalǵan soń, oǵan kim laıyq degen áńgimeniń shyǵýy da zańdy. Qazirdiń ózinde biraz qaıratkerdiń attary atalyp qaldy. Qazir álemdegi 20 memlekette bılik tizginin áıel qaıratker ustap otyr. Solardyń kópshiligi BUU-ny basqarýǵa laıyq deıdi jurt. Naqtylaı aıtqanda, Jańa Zelandııanyń burynǵy premer-mınıstri Helen Klark, Chılıdi basqarǵan Mıshel Bachelet, Danııanyń premer-mınıstri Helle Tornıng-Shmıdt, Lıtva prezıdenti Dalııa Grıbaýskaıte, EO komıssary Krıstına Georgıevanyń attary estilip jatyr. Árıne, Angela Merkeldeı qaıratker kúreske shyqsa da esesin jibermes edi-aý, biraq onyń Germanııadaı alypty alǵa súıreýi kerek-aq.
BUU-ny áıel qaıratker basqarsyn degen sóz shyǵyp, ony qoldaýshylardyń úni estilip jatqanda, alda bul qyzmetke biraz úmitker usynylyp jatsa, sirá, áıel azamatshanyń joly bolatyn shyǵar-aq. Jurt onyń janynyń náziktigine, oıynyń tazalyǵyna úmit artar.
Túsinistik joly ońaı emes
Egıpette, Sınaı túbegindegi kýrortty Sharm-ál-Sheıh qalasynda kópten kútken úsh kúndik ekonomıkalyq sammıt ótti. Oǵan júzdegen belgili bıznesmender, AQSh pen Eýroodaq elderi dıplomatııasynyń basshylary, Brıtıch Petroleým sııaqty iri kompanııalardyń ókilderi qatysty.
Bul jıynǵa eń aldymen Egıpet basshylary asa múddeli bolǵany anyq. Arab dúnıesindegi jetekshi eldegi sońǵy kezdegi kúrdeli oqıǵalar onyń saıası ómirin ǵana emes, ekonomıkasyn da myqtap dińkeletip ketken. Turaqtylyq joq jerge ınvestısııa salynbaıtyny belgili. Úlken ınvestısııasyz, ásirese, úlken eldiń ekonomıkasy damymaıdy. Sol ınvestısııanyń kelýi úshin ár el ózindegi turaqtylyqty dáleldeýi kerek. Egıpet úshin bul jıynnyń sondaı máni bar.
Eń aldymen, bul konferensııaǵa AQSh-tyń qandaı kózqarasta bolýy da aıryqsha mándi edi. Ol joǵary yqylasta ekenin bildirdi. Memlekettik hatshy Djon Kerrıdiń belsendi qatysýy oǵan aıǵaq. Atap ótetin bir jaıt: sonaý 2013 jylǵy jazda prezıdent Mýrsıdi taqtan taıdyrǵannan keıin onyń jaqtastaryna qarsy prezıdent Abdel Fattak as-Sısı tarapynan bolǵan qatań sharalardy AQSh tolyq qoldaı qoımaǵan. Bul elde júzdegen adamnyń qaza tapqany óz aldyna, myńdaǵan adam túrmege jabyldy. Soǵan oraı, AQSh óziniń bul elge dástúrli kómegin shektep, ol qazirgi Egıpet ekonomıkasyna aıtarlyqtaı keri áserin tıgizdi. Egıpet jaıynda turaqsyz, demokratııa qundylyqtaryna qarsy el degen sıpattama qalyptasty.
Sońǵy ýaqyttaǵy bul aımaqtaǵy saıası oqıǵalar sol qalyptasqan jaǵdaıdy baǵamdaýda úlken ózgerister engizetin túri bar. «Islam memleketi» radıkaldy ekstremısteriniń qanquıly áreketteri búkil álemdik aıyptaýǵa ushyraǵanda, Egıpet basshysynyń sol radıkaldy ıslamısterge qarsy qatań sharalaryna kózqaras ta birshama ózgerdi. Bul jalpy Egıpetke qatysty kózqarasty da túbegeıli ózgertti.
Prezıdent Abdýl Fattak as-Sısı – áskerı adam, feldmarshal. Ádette áskerılerdi saıasatqa ıkemsiz degen pikir bar, kóbine kúshke senedi deıdi. As-Sısıdi de, onyń qatań sharalaryna qarap, sol áskerı pishinniń saıasatkeri deýge bolǵandaı edi. Ol eldi qurdymǵa alyp bara jatqan radıkaldy ıslamısterge qatygez qataldyqpen qarsy turdy. Ymyrasyz áreketterge bardy. Sál bosańsyǵanda, analar kúsh alyp keter edi. Bosańsyǵan joq. Al radıkaldy ekstremıster kúsh alyp ketkende, ne bolar edi? Eshqandaı memlekettik qurylymy da joq «Islam memleketiniń» búldirip jatqany surapyl. Olar Egıpetteı alyp elde ústemdik etkende, ne bolaryn oılaýdyń ózi úreıli. As-Sısı oǵan jol bermedi.
Sonymen birge, ol ıkemdi saıasatshy retinde de kózge túsip otyr. Ol syrttan oqshaýlanyp qalǵan joq. Túsinbegendermen túsinistikke umtyldy. Osy sammıttiń aldynda as-Sısı «Vashıngton post» basylymynyń tilshisi Lellı Ýeımýtty shaqyryp, oǵan suhbat berip, ony álemge taratty. Onda óz elindegi jaǵdaıdy baıandap, basqalardyń, eń aldymen, AQSh-tyń Egıpetke kómektesýi kerektigin, eger Egıpetteı 90 mıllıondaı halqy bar alyp el qular bolsa, ol aınalasyn da qıratatynyn aıtty. Kúni keshe AQSh-tyń, onyń prezıdenti Barak Obamanyń Egıpetten syrt aınalǵanyn kóldeneń tartsa da, sol úshin olardy aıyptamaı, túsinistikke kelgeni jón ekenin bildirdi. Parasattylyqpen, dálelmen aıtty.
AQSh Memlekettik hatshysy Kerrıdiń jıynǵa kelýi, as-Sısımen áńgimesi, osy aımaqtaǵy elderdiń basshylarymen kezdesýi sol túsinistiktiń basyndaı kórinedi. Kaır parasatty áreketterimen oqshaýlaný perdesin birshama ysyrǵandaı. Endi AQSh-pen birge basqalardyń da oń burylatyny anyq.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.
