Bıyl Uly Otan soǵysynyń Jeńisine 70 jyl tolyp otyr. Burynǵy Keńes Odaǵy quramynda bolǵan respýblıkalarda aıtýly oqıǵa aıryqsha atalyp ótilmek. Jer-jerde, el-elde Jeńis jeńimpazdaryna asa qurmet kórsetilýde. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Uly Jeńistiń aıtýly datasyna aıryqsha mán berip, soǵys maıdagerlerine qurmet kórsetý jónindegi respýblıkalyq aksııany ótken jyldyń sońynda-aq bastap jiberdi. Qalada da, dalada da bir maıdanger esten shyǵarylmaı syı-sııapatqa bólendi. «Erlik te, eshkim de umytylmaıdy», «Er esimi – el esinde» degen qanatty sózderdiń ómirsheńdigi osylaısha is júzinen kórinip otyr.
Meniń de búgin qolyma qalam aldyryp otyrǵan osy soǵysqa qatysqan atalarymnyń qudireti bolyp otyr desem artyq aıtqanym emes. Aqmola oblysynyń shalǵaıdaǵy shap-shaǵyn Jalmanqulaq aýylynan Uly Otan soǵysyna qatysqan azamattar az bolmaǵan eken. Taǵdyrdyń jazýynan bolar, soǵystyń jarasy men azabynan qanshama jerlesterimiz jer jastanyp, máńgilik mekenin maıdan dalasynan tapty. Bir kóldiń eki jaǵyna qonystanǵan, adamy aǵaıyndas, maly qoralas bolǵan Jalmanqulaq jáne Qońyrtúbek aýyldarynan soǵysqa attanyp, maıdan dalasynda qaza tapqan maıdangerlerdiń báriniń esimi jetpisinshi jyldary aýyl mektebiniń dırektory bolǵan, myńbolǵyr, Qımash Alısovtyń uıymdastyrýymen aýyl ortasynan boı kótergen tas eskertkishte qashalyp jazylyp tur. Bul eskertkishti turǵyzýǵa ruqsat alý úshin bastamashyl top KSRO Mınıstrler Keńesine, Qorǵanys mınıstrligine qat-qabat qujattar ótkizip, eskertkish qabyrǵasyna jazylatyn adamdardyń jóni týraly saraptamalar jasap, zerdelik jumystar júrgizdi. Bul rette sharýashylyq dırektory Sultan Nasyrov, aýyldyq keńes hatshysy Daıyrbek Qýanyshev, mektep muǵalimderi Qýat Baıtuıaqov, Nıkolaı Tovstyı, Sámen Aıbekov, Bolat Baljanov, Oraq Jabaev, Dúısen Bozjigitov, Marat Latfýlın jáne basqa da aýyl azamattary eseli úles qosty. Osylaısha, aýyl-aımaq turǵyndary úshin Jeńis kúninde osy eskertkishke kelip taǵzym etý dástúri qalyptasty.
Al soǵystan aman-esen, biri jaralanyp, endi biri áskerı qyzmetin bitirip týǵan aýylyna oralǵan ardagerlerimiz beıbit ómirdiń eńbek maıdanynda da qajyrlyq tanytty. Búgingi urpaq sol ardager atalarymyzdyń ónegesin kórip óstik. Aýylymyzdyń damýyna, ıaǵnı Kalının atyndaǵy sovhozdyń sharýashylyǵyn órkendetý úshin olardyń sińirgen eńbegi ushan-teńiz bolǵany sózsiz.
Jaqynda úıdegi eski fotosýretterdi aqtaryp otyryp, myna bir kómeski sýretke kózim tústi. Qasqaıyp otyrǵan aıbyndy atalaryma qarap batyr urpaqtyń jalǵasy bolyp júrgenimizge marqaıdym. Osy sýrettegi partııa jáne keńes qyzmetinde, egis jáne mal sharýashylyǵy jumysynda eńbek atqarǵan Baltabek Jetibaev, Sadyq Aıbekov, Qorǵash Qylyshbaev, Mıhaıl Proskýrın, Maksım Pelymskıı, Dúısenbaı Abýshahmanov, Shármen Ahmetov, Ábdikeı Baljanov, Ǵalym Aımoldın, Serik Aıtjanov, Ahat Qasenov, Muqash О́tkelbaev, Áýken Dosjanov, Jabaı Doshın, Jáńgir Qalmuqanov, Sherhan Toqmaǵanbetov, Sháket Baıtemirov, Báken Oraqov, Sadýaqas Berlın, Aldash Álımýsenov, Rzyken Baımaǵanbetov, Áýbákir Jumatov, Imash Smaıylov, Hamze Baımanov, Sadýaqas Ospanov, Áýbákir Baımaǵanbetov, Baltabaı Estaev, Alekseı Perjenısa, Músilim Áshimov, Áýbákir Qusaıynov, Rıza Nysanbaev, Baıtuıaq Ahmedın, Nurlybaı Bazylov, Sársenbaı Islıamǵalıev, Aqmaǵanbet Shyntemirov, Qamı Jaqsylyqov, Qýanyshbek Aqqojınov, Jákitaı Álimǵojın, Shaqat Súleımenov, Musa Ahmetjanov, kórshi aýyldaǵy Áýbákir Smaǵulov, Qaýez Nurtazın, Bozjigit Múshekenov, Jumaǵul Ybyraev, Kósherbaı Musaıynov, Ájibaı Abdrahmanov, Nurhamıt Ysqaqov, Ábish Taýbaev, Maqysh Jahın, Aqas Jasybaev, Sháktáı Shorın, Kóshen Qojıkov, Májiken Álın, Syzdyq Abdrahmanov, Sátbek Berlibekov, Áýken Alpysbaev, Úsen Igisinov, Qabylda Abdrahmanov sekildi maıdanger atalarymyzdyń ómirde qaldyrǵan izderi eldiń sanasynda áli de jańǵyryp turǵandaı. Olardyń urpaqtary búginde elimizdiń túpkir-túpkirinde san-salada eńbek etip, táýelsiz elimizdiń órkendeýine ózindik úles qosyp júr.
Jaqynda ǵana Jalmanqulaqqa baryp qaıttym. Qońyrtúbektegi qorymǵa soqtym. Qaıran aýyl-aı, burynǵydaı kúıiń joq. Tabyn-tabyn maly, qoıma tolǵan astyǵy, shamy jarqyrap, tútini býdaqtap turatyn júzdegen úılerdiń qarasy bul kúnde kórinbeıdi. Jalmanqulaq kóliniń jaǵasynda jaıǵasqan aýyldyń Kalının atyndaǵy «mıllıoner sovhoz» degen dańqy sharyqtaǵan kez bolǵan edi. Qaınaǵan eńbektiń aýyly edi. Tabyn-tabyn mal jaıylǵan jaılaýda, tóbe-tóbe bolyp úıilip jatatyn bıdaı qyrmanynda bala bolsaq ta úlkenderge qolǵabys jasaıtyn edik. Eren eńbektiń úlgisin tanytqan ataqty shopan Ýáıis Beısenbın pen maıtalman mehanızator Petr Mazýrenkonyń keýdesinde «Lenın» ordeni men «Eńbek Qyzyl Tý» ordeni jarqyrady. Sondaı-aq, aýyldyń ónerpazdary men sportshy balalary da aýdandyq jáne oblystyq jarystardyń aldynan kórinip júretin. Sonaý jetpisinshi jyldary aýyl balasy Marat Muqashev erkin kúresten KSRO sport sheberi atandy. Sekseninshi jyldary aýyl balalaryna alǵash bylǵary qolǵap kıdirip, boksqa baýlyǵan, ustaz-bapker Jumabaı Maqsutov talaı talanttyń baǵyn ashty. Shalǵaıdaǵy alaqandaı ǵana aýyldyń kıiktiń asyǵyndaı balasy Qaıdar Asaýbaev bokstan Selınograd oblysynyń chempıony bolyp kelgende aýyl turǵyndary qalaı qýanyp edi. Osydan keıin-aq qanshama jasóspirimder men jastar túrli týrnırlerde top jaryp, aýdan men oblystyń atyn jańǵyrtty. Igilikti is áli kúnge deıin jalǵasyn taýyp keledi desek bolady. Osy aýyldyń túlekteri bokstan halyqaralyq dárejedegi sport sheberleri atanǵan Baqytjan Qojabekov pen Ilııas Súleımenov Qazaqstan ulttyq quramasy sapynda talaı jarystarda top jaryp, búgingi tańda el namysyn abyroımen qorǵap júr. Londonda ótken Olımpıada dodasyna qatysqan Ilııas jaqynda ǵana Azııa oıyndarynyń chempıony atanyp keldi.
Qazir she... Zamannyń aǵymyna qaraı aýyzsýdyń, jaryqtyń, joldyń kúrdeli máselege aınalýyna baılanysty bala-shaǵanyń bolashaq qamyn oılaǵan aýyldyń kópshilik turǵyny jan-jaqqa kóship-qondy. Saýsaqpen sanarlyq otbasy ǵana aýyldyń otyn óshirmeı otyr. Degenmen, aýyldyń qudiret kúshi, týǵan jerdiń topyraǵy tartpaı turmaıdy eken, jyl saıyn aýyldastar jınalyp ata-jurty qorymynda jatqan arýaqtarǵa quran oqytyp, arqa-jarqa bolyp jatady. Aýyldyń atpal azamattarynyń arqasynda dástúrge aınalǵan osy sharaǵa da shúkir deıtin boldyq.
...Aýyl ortasynda menmundalap sol baıaǵy eskertkish tur, eńsesin túsirmeı. Uly Otan soǵysynda búgingi bizdiń beıbit ómirimiz úshin maıdan dalasynda jan tapsyrǵan, sol surapyl soǵystan jeńimpaz bolyp elge oralǵan atalarymdy eske alyp, taǵzym ettik. Birge erip kelgen uldarym Aıhan men Arlanǵa osy eskertkishtiń mán-maǵynasyn uǵyndyrdym. Osy balapandarymnyń soǵys qasiretin bilmeı ósýin, egemen elim tek beıbitshilik besiginde terbele berse eken dep tiledim.
Ǵalym QOJABEKOV,
«Astana aqshamy» gazeti bas redaktorynyń orynbasary.
