– Qaırolla Jetkizgenuly, Memlekettik egemendik týraly deklarasııanyń qabyldanǵanyna 35 jyl toldy. Asa mańyzdy tarıhı oqıǵanyń basy-qasynda bolǵandyqtan, sol bir áserli sát kóz aldyńyzda saqtalǵan bolar?..
– Iá, Mańǵystaý óńirinen Joǵarǵy Keńeske depýtat bolyp saılanǵan depýtattyq kezeńim el tarıhynda erekshe mańyzǵa ıe oqıǵalarmen tuspa-tus keldi. Ásirese ata-babamyz ǵasyrlar boıy arman etken Egemendik týraly deklarasııany qabyldaý – as ta tók qýanysh, bul jańalyqtan artyq jańalyq, bul qýanyshtan úlken qýanysh bolar ma eken? Halyq arasynda «aq túıeniń qarny jaryldy» delinetin naǵyz aqjarylqap mereke, qazaq dalasynyń tórt qıyry túgel qýanyp, shet memleketterdegi qandastar bas kıimderin aspanǵa ata shattanǵan uly meıram boldy. Bul qýanyshtyń áseri men shattyǵy ómir boıy júregimizde, kóz aldymyzda qalatyny anyq.
– Olaı bolsa, qazaq halqy úshin mańyzdy qujatty qabyldaý týraly estelikti taǵy bir jańǵyrta eske alyp, baıandap berseńiz.
– 1990 jyly-aq odaqtyń shańyraǵy shaıqalyp, sol jyldyń mamyr aıyna deıin Baltyq boıy memleketteri men Armenııa odaqtan shyǵyp, Ázerbaıjan men Grýzııa táýelsizdigin jarııalady. Jaz mezgilinde, ıaǵnı maýsym-tamyz aılarynda Qazaqstan, О́zbekstan men Qyrǵyzstannan basqa respýblıkalar óz deklarasııasyn qabyldady.
Men Qazaq KSR XII saılanǵan Joǵarǵy Keńesiniń ǵylym jáne halyqqa bilim berý komıtetiniń múshesi edim. Sonyń aldynda 24 sáýir kúni sessııa ashylǵanda Qazaq KSR-niń Prezıdenti ınstıtýty engizilip, N.Nazarbaevty Prezıdent etip saılaǵan edik. Saılaýdan soń Memlekettik egemendik týraly deklarasııany ázirleýge kiristik. Qazan aıynda Deklarasııa jobasyn komıtetterde talqylaý bastaldy. Talqylaý úlken pikirtalaspen, óte qyzý júrdi, balama jobalar usynǵandar da boldy. Talas-tartys bolýy oryndy edi, óıtkeni bul Deklarasııa bolashaq Konstıtýsııamyzdyń negizine aınalǵan respýblıkanyń tuńǵysh zań aktisi boldy. Osylaısha, ábden talqylaý, pikirtalas, usynys-jobalar nátıjesinde 1990 jyly 25 qazanda Deklarasııa qabyldandy. Mańyzdy sáttiń búkil eldi qýanyshqa bólegen áserin joǵaryda aıtyp óttim, al saıası mańyzyna kelsek, bul óte úlken, asa mańyzdy tarıhı da saıası qujat edi. Deklarasııa arqyly Qazaq KSR-niń memlekettik egemendigin jarııalaý elimiz úshin óz damýynyń jolyn derbes anyqtaý múmkindigin ashty. Sonymen qatar táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh Konstıtýsııasynyń jobasyn ázirleý kerektigi aıqyn bola tústi. Osy jyly 15 jeltoqsanda Joǵarǵy Keńestiń qaýlysymen onyń tóraǵasy basshylyq etken, 35 adamnan turatyn Konstıtýsııalyq komıssııa quryldy. Quramyna Joǵarǵy Keńes depýtattarynan basqa jekelegen zańger-ǵalymdar, qoǵamdyq birlestikterdiń jáne buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi kirdi. 1991 jyl tolyqtaı bolashaq Konstıtýsııanyń tujyrymdamalyq erejelerin aıqyndaýǵa arnaldy.
– Táýelsizdikti jarııalaý baqyty da sizdiń býynǵa buıyrǵan eken...
– Táýelsizdikti jarııalaý jáne qalyptastyrý, nyǵaıtý jolyndaǵy qat-qabat, qym-qýyt jumys elin súıgen, eldiń erteńin oılaǵan qazaqtyń nebir marǵasqa uldarynyń judyryqtaı jumylýymen júzege asyp jatty. Nebir «sen tur, men ataıyn» deıtindeı óz salasynyń júırikteri ómir boıy jıǵan bilimderi men bilikterin tól memleketimizdiń irgesiniń berik, shańyraǵynyń bıik bolýyna jumsady. Kúlli qazaq balasy, qazaq dalasy birge qýanyp, bir tilekke, bir maqsat, bir múddege jumylǵan shaq boldy. Azamattar erekshe ekpinmen, aıryqsha leppen jumys atqardy, táýelsizdiktiń basynda turǵan olardyń árqaısysyn qurmetpen ataýǵa bolady.
1991 jyly 10 jeltoqsanda Qazaq KSR-in Qazaqstan Respýblıkasy dep ataý týraly zań qabyldandy jáne osy kúni Almatyda Prezıdentti ulyqtaý rásimi ótti. Araǵa alty kún salyp «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zańy qabyldandy. Atalǵan zańnyń 1-babynda «Qazaqstan Respýblıkasy – táýelsiz, demokratııalyq jáne quqyqtyq memleket» dep jarııalandy, sóıtip, respýblıka aýmaǵynda ókimet bıligin tolyq ıemdenýge, ári ishki jáne syrtqy saıasatyn derbes júrgizýge quqyly boldy.
Arada 35 jyl ýaqyt ótti. Egemendikti elimiz úshin eń qasterli mereke dep esepteımin jáne sol kezde el úshin qıyndyǵy mol bolsa da súıinishi zor, alasapyran istiń bel ortasynda júrgenim úshin ózimdi baqytty sezinemin. Ulyq kúnniń ulaǵaty – bizge mereı, urpaqqa amanat. «Táýelsizdik» dep atalatyn baǵymyz baıandy bolyp, bolashaqqa jalǵasa bersin dep tileımiz, bizdiń tilek osy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Gúlaıym DÁÝITBAI,
«Egemen Qazaqstan»
Mańǵystaý oblysy
