Tarıh tolǵamy

Kúnshyǵys pen kúnbatysqa qaraımyz. Japonııada «Memlekettiń negizi qalanǵan kún» – kóne túrik qaǵandarymen zamandas ımperatorynyń 660 jyly tuńǵysh taqqa otyrǵan ýaqyty. Qytaıda «QHR-dyń qurylǵan kúni» – osydan 76 jyl buryn Mao Szedýn elin kommýnıstik arnaǵa burǵan kez. Álem úlgi alǵan Fransııadaǵy «Respýblıka kúni» – 1789 jyly tastúıin Bastılııa qorǵanyn baǵyndyryp, res­pýblıka jarııalaǵan shaǵy. Gıote jurtynda eldikti aıqyndaıtyn eń ulyq meıram «German birligi kúni» – bir ultty qaq bólgen Berlın qabyrǵasy qulatylyp, yntymaqqa qadam jasalǵan sát, ıaǵnı 1990 jyldyń 3 qazany.

Baıqasańyzdar, Respýblıka kúnine qatysty ár eldiń ustanymy, arman-tilegi, jospar-jobasy árqıly. Biraq bárine ortaq sıpat bar: ol – jańarýdy hám aldaǵy qaǵıdatty joldy anyqtaý.

Biz saq pen ǵunnan bastalatyn arǵy-bergi tú­rik qaǵanattarynda, ulyq ulys pen qa­zaq handyǵynda, Alash avtonomııasy men Túr­kistan muhtarııatynda eldik usta­nym berik bolǵanyn umytpaımyz. 1990 jyly 25 qazanda qabyldanǵan Qazaq eliniń «Mem­lekettik egemendik týraly deklarasııasyn»  joǵaltqandy qalpyna keltirgen, úzilgendi jalǵaǵan qujat dep qabyl­daımyz. Osynda «qazaq ultynyń taǵdyry úshin jaýapkershilikti uǵyna otyryp, izgilikti demokratııalyq quqyqtyq memleketti qurýǵa bel baılanǵany» taıǵa tańba basqandaı jazylǵan.

«KSRO tarqamaıdy, jańarady» dep otyrǵan shaqta ázirlengen Egemendik dekla­rasııasynyń «Halyqaralyq qatynas­tardyń derbes sýbektisi bolýǵa, syrtqy saıasatty óz múddesine saı belgileýge... BUU qyzmetine qaty­sýǵa quqy bar» degen tujyrymy qoǵamdy rýh­tan­dyrdy. Sondaı-aq osy qujattaǵy respýb­lıkanyń «Joǵarǵy keńesi men Prezıdentine baǵynatyn jáne solardyń baqylaýynda bolatyn óz ishki áskerlerin, memleket qaýipsizdigi jáne ishki ister organdaryn ustaýǵa quqy bar» degen tegeýrin de eleń etkizdi. Árıne, mundaǵy sol kezeńge tán saıası-quqyq termınologııa men stıldi baıyptap oqý mańyzdy.

Sóz mánin, uǵym-luǵatty zerdeleı alatyn adamdardyń jóni bólek, al bylaıǵy jurtqa sol keńestik «respýblıka» (kishi áripti) men azattyq tańyndaǵy «Respýblıkanyń» (úlken áripti) aıyrma-parqyn qalaı túsindiremiz? Iá, munyń da tálimdi máni bar. Másele úlken ne kishi árippen jazylýynda emes. Mysaly, aǵylshyn men týysqan túrik tilinde zat esimniń bári aǵyl-tegil bas árippen jazyla beredi...

Birinshi túsinik keńestik (bolshevıktik) kózboıaýshylyq týraly. Qazir shetten táýelsiz­dikke tas atqandar bósip júrgendeı, «Lenın ulttyq respýblıkalardy quryp, odaqtyń astyna jarylǵysh zat tastap ketti» emes, saıası basshylyq «respýblıka» sózimen álemdi de, jergilikti halyqty da aldaýsyratyp qoıdy. «Ár ult óz taǵdyryn ózi sheshýge quqyly» degen­deı. Munyń jalǵasy – 40-jyldary keı respýb­lıkany formaldi túrde BUU-ǵa kirgizý der edik. Sondyqtan keńestik respýblıkanyń tarıhı rólin tómendetpeı, bul shyndyqty da eske salǵan jón.

Ekinshi túsinik táýelsiz elimizdiń ataýy týraly. Biz Egemendik deklarasııasyn qabyldaǵan Joǵarǵy keńes (parlament) pen onyń depýtat­tarynyń eren eńbegin baǵalaımyz. Bul shaq­taǵy tildik-demografııalyq ahýal da, kóp depý­tattyń oqyǵan-toqyǵan ortasy da belgili. Máselen, oıly azamattar áli kún­ge myna pikirdi aıtady: «Sol kezdegi Joǵar­ǵy keńes kún tártibine «respýblıka ataýyn ózgertýdi» emes, «eskirgen keńestik saıası ter­mın­derdi (sovet­tik sosıalıstik) alyp tastaý­dy» qoısa, bári oraıymen sheshiler edi...». Derbestiktiń eleń-alańyndaǵy depýtat, marqum Murat Áýezov keıin: «Biz respýblıka sózine ekpin túsir­dik. «Qazaqstan Respýblıkasy/ Respýblıka Kazahstan» qandaı asqaq estiledi!» dep túsindir­geni jadymyzda. Bas árip osylaı alǵa shyqty (lıngvıstıka tilimen aıtsaq, ereksheleý úshin).

Malaızııa kúni jarııalanǵanda (bul elde de Táýelsizdik kúni men Federasııa /respýblıka/ kúni eki bólek) bolashaq áıgili premer-mınıstr Mahatkır Mohamad 32 jasta osy eldegi jetekshi partııanyń qatardaǵy múshesi ári ká­sibine bilek sybana kirisken dáriger eken. Jerlesteri qýanyshtan teńkólegin (ult bas kıimi) aspanǵa atyp jatqanda, keleshektegi jıyr­ma jyldan astam premer-mınıstrlik jolyn, eliniń kúrt damıtynyn qudaı sanasyna saldy ma eken, áıteýir: «Em-dom jasarda naý­qas­pen sóılesip, jaǵdaıyn bilem, soǵan saı kó­me­k­tesem. Saıasatshy da osylaı isteýi qajet» depti...

Qazir elimizde ádilettilik aıasynda júrip jatqan saıası reformalar memleket pen qoǵam aǵzasyndaǵy dertti emdeýge baǵyttalǵany­nan kópshilik habardar. Ulyq mereke de eldik isten esep alady. Alash kóshbasshysy Álıhan Bókeıhan: «Saıasat isi birlikpen ornyna barady» dep beker aıtpasa kerek.