«Qazaq KSR egemendigi týraly deklarasııa» dep atalǵan tarıhı qujat birden qabyldana salmaǵany aıan. Onyń tóńireginde órbigen pikir qaıshylyǵy tolassyz edi. Oǵan deıin saltanat qurǵan keńestik zańdardyń quzyreti joıylyp, erkindik eles bergen beles edi bul. 35 jyl buryn jaryq kórgen gazet tigindilerin aqtara otyryp, qundy qujat qabyldanarǵa deıin qyzý talqy órbigenin, basylym betterinde egemendik jolyn murat tutqan baıypty oılar oqtyn-oqtyn qylań bergenin ańdaımyz.
«Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan), «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas alash»), «Halyq keńesi» gazetteriniń tarıhı qujat qabyldanar qarsańdaǵy, odan keıingi birer aıda jaryq kórgen sandaryn paraqtaı otyryp, tolyqqandy táýelsiz el bolýǵa tabandy talpynys jasalǵanyn aıshyqtaıtyn jarııalanym az bolmaǵanyn ańǵaramyz.
Egemendik týraly deklarasııa qorǵanys, syrtqy baılanys, ulttyq qaýipsizdik taqyryptaryn bir izge túsirdi. Qazaqstannyń aýmaǵy bólinbeıtin birtutas memleket ekenin, onyń jer-sýy, qazba baılyqtary respýblıka menshigine aınalǵanyn áıgiledi. Resmı qujat qabyldanǵan tustaǵy depýtattar tizimine nazar salsaq, О́zbekáli Jánibekov, Salyq Zımanov, Ábish Kekilbaıuly, Manash Qozybaev, Saǵadat Nurmaǵambetov, Zamanbek Nurqadilov, Kamal Smaıylov, Saýyq Tákejanov, Myrzataı Joldasbekov, Uzaqbaı Qaramanov, Serikbolsyn Ábdildın, О́mirbek Baıgeldıev, Imanǵalı Tasmaǵambetov, Oralbaı Ábdikárimov, Rátbek Nysanbaev, Qýanysh Aıtahanov, Murat Áýezov, Nurlan Orazalın, Jarmahan Tuıaqbaev, Shalbaı Qulmahanov, Asqar Jumadildaev syndy el aǵalaryn kórýge bolady. Baspasózge úńile otyryp, olardyń eldik muratqa baǵyttalǵan ilkimdi isten shet qalmaǵanyn baıqaımyz. Sessııa kúndeliginen habar taratqan sol kezde «Sosıalıstik Qazaqstan» dep atalǵan gazetimizdiń parlamenttegi tilshileri basylymnyń 1990 jylǵy 26 qazandaǵy sanynda «Egemendik el úmiti edi» degen taqyrypta pikirler toptamasyn jarııalapty. Onda Sultan Sartaev pen Qadyr Myrzalıevtiń pikirleri berilgen.
Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Zańger Sultan Sartaev deklarasııany ázirleýde damyǵan elderdiń tájirıbesi eskerilgenin eske salyp, zamandastaryna ǵylymı negizde túsinik berýge tyrysady. «Demokratııalyq Qazaqstan» tobyndaǵy depýtattar, sondaı-aq respýblıkamyzdyń keıbir jurtshylyǵy «ulttyq respýblıka degendi joıyp, azamattyq qoǵam quraıyq» degen pikir aıtady. Al olarǵa men álemdik tájirıbelerge súıene otyryp, mynany aıtqym keledi: sizder oılaǵandaı ulttyq memleket azamattyq qoǵamǵa, ıaǵnı pravolyq qoǵamǵa qaıshy kelmeıdi. Máselen, Anglııa – pravolyq memleket. Alaıda ol aǵylshyndardyń ulttyq memleketi. Sondaı-aq Fransııa, Ispanııa, Japonııa, taǵy basqa da kóptegen ulttyq negizdegi pravolyq memleketterdi mysalǵa keltirýge bolady. Biz de osy memleketterdiń úlgisinde ózimizdiń egemendi, ulttyq respýblıkamyzdy damytamyz, gúldendiremiz. Deklarasııadaǵy qazaq degen sózden qorqatyn dáneńe joq. Qazaq ulty, sonaý erte dáýirden tili, dili qalyptasqan, kindik qany tamǵan óz atamekeni bar halyq qoı. Endi kelip ony múlde syzyp tastaý múmkin emes», dep azattyqqa jasalǵan qadamnyń berik irgetasyna balanatyn qujatta ulttyq múdde aldyńǵy orynda turýǵa tıis ekenin qadap aıtady.
Al Qadyr Myrzalıev deklarasııa jobasynyń ár sóılemi, tipten ár sózine mán berip talqyǵa salýy depýtattardyń respýblıka egemendigine enjar qaramaıtynynyń dáleli ekenin aıta kelip, el muraty báıgege tigilgen syndarly ýaqytta orynsyz alaýyzdyq týǵyzǵan keıbir áriptesterin synǵa alady.
«Alaıda keıbir eldigimizge, egemendigimizge paıdasy tıe qoımaıtyn pikirlerdiń beleń alýy kim-kimge de tıimdi bola qoımas. Egemendik egespen kelmeıdi. Qaıta ol bizdiń respýblıkamyzdaǵy barlyq ulttardyń yntymaǵy, birligi arqasynda ǵana keledi. Sonda ǵana ekonomıkasy, mádenıeti gúldengen elge aınalamyz. El bolashaǵyn oılamaı tek óziniń búgingisin oılaǵan depýtattarǵa toqtaý salaıyq», deıdi qalamger.
«Qazaq KSR egemendigi týraly deklarasııa» qabyldanǵan 1990 jyldyń 25 qazanynda «Halyq keńesi» basylymyna shaǵyn suhbat bergen sol tustaǵy Qazaq KSR halyq depýtaty ári «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetiniń redaktory Sherhan Murtaza deklarasııa tóńireginde ózin tolǵandyrǵan máseleni ortaǵa salady.
«Tolǵandyryp otyrǵan – respýblıkamyzdyń memlekettik egemendigi jónindegi Deklarasııa máselesi. Ol jaıynda ártúrli pikirler aıtylýda. Kókeıge qonatyndary da, qonbaıtyndary da bar. Degenmen meni syrtta júrgen qazaq baýyrlarymyzdyń taǵdyry qatty alańdatady. Osydan jarty ǵasyrdaı buryn óz týǵan jerinde teperish kórip, zorlyq-zombylyqqa, odan qaldy asharshylyqqa shydaı almaı bosyp ketkender qanshama?.. Kim-kimge de týǵan jerdiń jóni bólek, olaı bolsa, olar da óz atajurttaryna qaıtýdy ańsamaı turmaıdy. Endigi jerde, óz erikterimen elimizge kelem deýshilerge erik berý kerek. О́ıtkeni zaman túzeldi, eńseni kóterip, irgeli el bolatyn kez jetti. Sondyqtan Deklarasııaǵa osy jóninde birer aýyz sóz engizse deımin», dep syrttaǵy qarakózder kóshiniń elge bet túzeýin alǵashqylardyń biri bolyp kóteredi.
Budan sál burynyraq, 1990 jyldyń 31 shilde kúni «Halyq keńesi» gazetine jarııalanǵan Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń basshysy, Qazaq KSR halyq depýtaty Kamal Smaıylovtyń «Parlamenttik parasat» maqalasynda: «Qazirgi ýaqyttyń bir aıryqsha sıpaty – Qazaqstannyń ózindik, erkindik úni aıqyn estile bastady. Búgingi basty másele – osy egemendikke, ekonomıkalyq jáne saıası derbestikke qol jetkizý. Bizde kombınattar, kenishter, zaýyttardyń – báriniń de odaqtyq mańyzy bar. Sonda olar túgel Odaqqa qaraı ma? Zańda bar qazyna-baılyq respýblıkanyń óz múddesine jáne Odaqtyń múddesine paıdalanylady delingen. Sonda qalaı?» dep paıymdy pikir aıtady. Atalǵan basylymnyń 1990 jylǵy 7 tamyzdaǵy sanynda akademık Ábdýálı Qaıdarov «Til taǵdyry óz qolymyzda» degen ataýmen maqala jazyp, ana tilimizdiń erteńine qatysty zań tereń zerdeleýdi qajet etetinin, onyń ózeginde memleket egemendiginiń bolashaǵy turǵanyn eskertedi.
«Taǵdyrdyń tálkegine ushyraǵan ana tilimiz nendeı zobalańdy basynan keshirmedi. Sondyqtan da biz Til týraly jańa zańdy talap etkende eń aldymen atalǵan «tarıhı sabaqtyń» qaıtalanbaýyn eskerdik. Ana tilimizge memlekettik mártebe tilep, tas túıin bolyp bekingende, ony bolashaq urpaq úshin saqtap qalýdyń birden-bir kepili dep túsindik. Keńes zaldarynda, basqa da qalyń jurtshylyq bas qosatyn jerlerde, dúbirli toılar men alqaly keńesterde qazaq tiliniń tolyq daýysy estile bermeıdi. Jyldar boıy tynysy tarylyp, ábden buıyǵy bolǵan ana tilimiz zań júzinde memlekettik mártebege kóterilse de, burynǵy qalpynda qalyp otyr», dep ótkir másele kóteredi avtor.
Sol sekildi halyq depýtattarynyń únin buqaraǵa jetkizgen basylymnyń dáp sol jylǵy 28 tamyzdaǵy sanynda «Derbestik» degen taqyryppen suhbat bergen Gýrev (qazirgi Atyraý) oblysyndaǵy Embi aýdandyq keńesiniń tóraǵasy Bolat Elamanov halyqtyń óz baılyǵy ózine buıyrsa, ol úshin táýelsizdik tańy tezirek atsa degen ráýishte batyl sóz qozǵaıdy.
«Ekonomıkamyzdy tuıyqtan alyp shyǵýda egemendikten basqa balamany kórip otyrǵan joqpyn. Egemendiktiń keregi sol, ol bolmaıynsha joǵaryǵa jaltaqtaı beremiz», deı kele, ıen baılyqtyń ústinde otyryp qıyn kún keshken qarasha muńyn ashyna jetkizedi.
Jalpy, Salyq Zımanov, Sultan Sartaev syndy qaıratker tulǵalar áriptesterimen bas biriktire otyryp Deklarasııa mátinin ázirlegenin jáne osy qujatty asqan tabandylyqpen qorǵap shyqqanyn jaqsy bilemiz. Qazaq eli óz táýelsizdigi úshin jasalǵan mańyzdy qadamdy jalpaq jurtqa jarııalaǵan sátti óz kózimen kórgen sol kezdegi «Halyq keńesi» gazetiniń qyzmetkeri, ardager jýrnalıst Marat Toqashbaevtyń óz aýzynan estigen estelik taǵdyrsheshti shaqtyń kartınasyn kóz aldymyzǵa ákeldi.
«Ol kezde bizdiń redaksııanyń jýrnalısterine sessııa májilisterine depýtattarmen birge qatysyp otyrýǵa ruqsat etiletin. Sondyqtan qol qalt etkende el úshin mańyzdy qujattar talqylanyp jatqan májilis zalynan tabylýǵa tyrysatynbyz. 25 qazan kúni áıgili zańger, akademık, depýtat Salyq Zımanov minberde eki saǵattaı turyp deklarasııa jobasyn tanystyrdy. Jobany talqylaý kezinde tórt saǵat aıaǵynan tik turyp, berilgen 50-den astam suraqqa taǵy da múdirissiz jaýap berdi. Sol kezde jasy jetpiske taıap qalǵan Salyq aǵa bizge qolyna naıza alyp maıdanda shaıqasqan alyp batyrlardaı elesteıtin. Mańyzdy qujat 25 qazan kúni 18:55-te qabyldandy. Joǵarǵy keńeste 360 depýtat bolsa, sol kúngi sessııaǵa 281 depýtat qatysty. 79 depýtat túrli syltaýmen bul jıynǵa qatyspady. Máskeýden seskengen bolar. Qatysqan depýtattardyń 561-i qujatty qoldady, 18 depýtat qarsy boldy, 2 depýtat qalys qaldy. Qazirgideı kompıýter joq. Sanaq komıssııasynyń tóraǵasy Asqar Jumadildaev janyndaǵy kómekshilerimen birge árbir qoldy bas-basyna sanap shyqqany este. Sol sátti halyqqa birden jetkizetin qazirgideı múmkindik bolǵan joq. Maqalalar eki-úsh kúnnen keıin jaryq kórip jatty. Eń jedel qural radıo bolatyn, teledıdardyń efırge shyǵatyn ýaqyty – keshki saǵat 7. Osynaý qujat bizge qansha jerden azattyq bergenimen, syrtqy jáne halyqaralyq saıasat júrgizýde jeke pármenimiz bolmaǵanyn aıta ketkenimiz oryndy. Degenmen qujat 25 qazanda qabyldansa da, onyń BAQ-ta jarııalanýy úsh kúnge keshigýiniń ózi kóp nárseni ańǵartady. Bıliktegi Máskeýge bas shulǵyp kelgen keıbir kommýnıster mundaı qadamǵa daıyn bolmaǵandyǵyn osy faktiniń ózi ańǵartady. Bul – qalaı degende de tarıhı kún. El bıligi birer jyl buryn 13 jyl umyt bolǵan merekeni Ulttyq mereke mártebesinde elimizge qaıtarýy – qazaq halqynyń kóńilinen shyqqan qadam boldy», deıdi M.Toqashbaev.
Bastapqyda Qazaq KSR Joǵarǵy keńesinde Memlekettik egemendik týraly deklarasııanyń eki jobasy ázirlengeni málim. Alǵashqy resmı nusqasy akademık S.Zımanovtyń basshylyǵymen jasalsa, balama dep atalatyn ekinshi nusqaǵa «Demokratııalyq Qazaqstan» depýtattyq toby (bastapqy quramynda E.Ertisbaev, B.Belık, M.Ospanov, P.Svoık, B.Qadyrbekov) bastamashy bolǵan. Joǵarydaǵy keıbir pikirtalas osy baǵytta órbigenin aıta ketkenimiz jón.
Memleket ómirindegi mańyzdy mezette depýtattyq minberden tabylǵan akademık Oraz Baımuratov ýaqytynda el ekonomıkasyn ilgeriletýge qatysty ótkir saýaldardy kótergenin eske alyp, búgingi urpaq sol bir tarıhı sáttiń qadir-qasıetin jadynda ustap, zerdesine toqýǵa tıis dep esepteıdi.
«Egemendik týraly deklarasııa qabyldanǵannan keıin aldymyzda úlken mindetter turdy. Kópten armandaǵan, iske asyrýǵa talpynǵan Deklarasııanyń qabyldanýyna beıbit túrde qol jetkizdik. Rasyn aıtý qajet, jurt bul jańalyqqa bórkin aspanǵa ata qýanyp, kóshege shyǵyp toı-toılady deı almaımyz. 1986 jylǵy Jeltoqsannyń qandy oqıǵasyna tórt-aq jyl bolǵan kez edi. Jurt kóńilinen kúmán men úreı seıilmegen shaq. Zaman daýyly qalaı qubylaryn eshkim tap basyp bilgen joq. Degenmen zııaly qaýym, kózi ashyq zerdeli azamattar qapastyń qara bulty ydyrap, azat kúnniń jaqyn qalǵanyn sezdi. Solardyń ishinde ózim de boldym. Búgingi táýelsiz elde ómir súrip jatqan urpaq – baqytty urpaq. Qaı el, qaı halyq bolsyn, onyń eń basty armany – táýelsizdikke jetý. Táńirden táleıimizge buıyrǵan tátti syıdyń baǵasyn tómendetpeýimiz kerek», deıdi O.Baımuratov.
1990 jyldyń qazan aıynda «Sosıalıstik Qazaqstanda» jarııalanǵan akademık Dosmuhamed Kishibekovtiń «Shyn mánindegi egemendik kerek» maqalasy, araǵa kún salyp belgili ǵalymdar Babash Ábilqasymov pen Saparǵalı Omarbekovtiń «Egemendik aldymen tilge berilsin» degen ótkir de ózekti paıymy, 1990 jyldyń 27 qazanynda «Lenınshil jas» basylymynda «Egemendigińmen!» degen ataýmen basylǵan jyly lepes, atalǵan gazet betinde qazan aıynyń basynda jarııalanǵan «Deklarasııa týraly oılar» atty Japsarbaı Qýanyshevtyń súbeli jazbasy – sol bir tarıhı kezeńniń jarqyn esteligi. Deklarasııa avtorlarynyń biri Salyq Zımanovtyń birneshe baspasóz basylymynda qatar basylǵan «Erekshe mańyzdy qujat» maqalasy Deklarasııa barlyq jaǵdaı eskerilip, parasatty paıymmen ázirlengen qujat ekenin baıandaıdy. Tipti «Halyq keńesi» gazetinde 1990 jyly qazan aıynda Ortalyq Azııa respýblıkalary basshylarynyń kezdesýine kelgen О́zbekstan Prezıdenttik keńesiniń ultaralyq qatynas jónindegi komıssııasynyń keńesshisi Artyqbaı Úkibaev pen Qyrǵyzstan teleradıo habarlaryn taratý jónindegi memlekettik komıtet tóraǵasy Umtyl Orazovanyń taqyrypqa qatysty oılary jarııalanypty. Baýyrlas eldiń ókilderi óz pikirinde el múddesi – egemendik ekenin aıtyp, týysqan halyqtardyń bekem birligine tilektestik tanytqan.
ALMATY
