Sýretterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Belgili qoǵam qaıratkerleri, jazýshynyń týystary, ádebıettanýshylar men buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi qatysqan jıyndy «Qazaq gazetteri» seriktestiginiń bas dırektory, alashtanýshy ǵalym Dıhan Qamzabekuly ashyp: «Sherhan Murtaza – táýelsizdiktiń bastaýynda turǵan tulǵalarymyzdyń biregeıi. Ol kisi 90-jyldardaǵy egemendiktiń qalyptasý, damý kezeńinde memleketimiz úshin qyrýar eńbek etti. Biz búgin «Egemen Qazaqstan» gazetinde saqtalǵan Sheraǵanyń alty myń betke jýyq mol murasyn Ulttyq arhıvke tapsyrmaqpyz. Osy bastama arqyly ult úshin ter tókken tulǵaǵa qurmet kórsetip, aǵa býyn men búgingi urpaq arasyndaǵy sabaqtastyqty jalǵastyrǵymyz keledi», dedi.
Dıhan Qamzabekuly búgingi jańarǵan, táýelsiz elimizdiń gúldenýine eren eńbek sińirgen Sherhan Murtaza syndy tulǵalardyń eńbegin ataı kelip, alǵash táýelsizdik alǵan kezdegi qıyndyqtarǵa qaramaı, eldiń senim údesinen shyqqan ult qaıratkerlerine qurmet kórsetý barshaǵa ortaq paryz ekenine toqtaldy. Sondaı-aq «Egemen Qazaqstan» gazeti janynan ulttyq basylymdar mýzeıin jasaý ıdeıasy bolǵanyn, osy maqsatta Sherhan Murtazanyń áıgili «Qyzyl jebe» romanynyń túpnusqasy, Turar Rysqulov týraly jıǵan derekteri, keńestik bıliktiń ozbyrlyǵyn synaıtyn «Beseýdiń haty» atty eki bólimdi dramasy men basqa da birneshe shyǵarmasynyń qoljazbalary gazet redaksııasynda saqtalyp kelgenin aıtty.
«Jalpy, ár qundy derektiń keıingi urpaqqa búlinbeı jetýi – basty maqsat. Biz zııaly qaýym ókilderimen, Sheraǵańnyń týystarymen aqyldasa kelip qolymyzdaǵy qundy materıaldardyń bárin Ulttyq arhıvke ótkizýdi durys dep taptyq. Sebebi, kóne qoljazbalar arnaıy orynda saqtalǵany durys. Qazir, arhıv tilimen aıtqanda, biz ótkizgen qaǵazdar «emdelip» jatyr. Arhıv qyzmetkerleri birqatar «emdelgen qaǵazdardy» kórmege qoıǵanyn baıqap otyrsyzdar. Qudaı qalasa, keler jylǵy Ulttyq baspasóz kúninde alty myń bettik muranyń bári qalpyna keltirilip, osynda birlesken saltanatty jıyn ótkizemiz», dedi Dıhan Qamzabekuly.
Memleket jáne qoǵam qaıratkeri Qýanysh Sultanov 1985 jyldardan bastap keńes odaǵynyń kóbesi sógilip ydyraı bastaǵanyn, sol kezdegi Qazaqstannyń saıası ahýaly qandaı bolǵanyn tilge tıek etip, «Egemendik deklarasııasy» jarııalanǵan sáýleli sátti eske aldy. «Baltyq jaǵalaýlaryndaǵy respýblıkalar keńes odaǵy quramynan shyǵatynyn málimdep, Kavkaz elderi olardyń bastamasyn ilip áketti. Sol kezdegi Qazaqstannyń saıası jaǵdaıyn odaqtas 15 respýblıkanyń eshbirimen salystyrýǵa kelmeıtindeı kúrdeli boldy. Saıası, qoǵamdyq, turmystyq jaǵdaıymyz túgeldeı ortalyqqa, tikeleı Máskeýge táýeldi edi. Ulttyq quramymyz ben túrli dıasporalardy aıtpaǵannyń ózinde, Qazaqstandaǵy búkil ónerkásiptiń 93 paıyzy Máskeýge baǵynyshty bolatyn. Sondaı jaǵdaıda egemendikti jarııalaýymyzǵa kúsh-jigerin aıamaǵan Salyq Zımanov, Sultan Sartaev, Ábish Kekilbaev, Sherhan Murtaza syndy qaıratkerlerdiń eren eńbegin umytpaý kerek», dedi Qýanysh Sultanov.
Parlament Senatynyń depýtaty Darhan Qydyráli jazýshynyń qundy murasynyń «Egemen Qazaqstan» gazetine qalaı kelgeni týraly qysqasha baıandap berdi.
«Búgin shynynda da erekshe kún. Elimizdiń ulyq meıramy Egemendik deklarasııasy qabyldanǵan Respýblıka kúni men Sheraǵańnyń murasyn arhıvke ótkizý is-sharasy bir kúnge sátti oraılastyrylyp, qos merekege kýá bolyp otyrmyz. 1990 jyldyń maýsym aıynda «egemen» sózin qoldanysqa engizgen Sheraǵań bolatyn. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 100 jyldyǵy qarsańynda sol qundy qujatty, ıaǵnı Ortalyq komıtette talqylanǵan jıynnyń stenogrammasyn Prezıdenttik arhıvten tapqyzyp, jarııalaǵan edik. Iаǵnı «egemen» sózi avtorynyń murasy dál Respýblıka kúninde arhıvke ótkizilýin Táńirdiń syıy dep bilemin», deı kelip: «Egemen Qazaqstan» gazetiniń basshylyǵyna kele salyp, ertesi kúni Almatyǵa arnaıy baryp, «Samal» shaǵyn aýdanyndaǵy úıinde Sheraǵamen kezdestim. Syrqaty meńdep jatqan kezi. Ábish Kekilbaevtyń qazasynan keıin qatty kúızelip otyr eken. 3–4 saǵattyq kezdesýde aǵaǵa ulttyq basylym mýzeıin jasaqtaý ıdeıasyn aıtyp, sol mýzeıge ótkizýge bolatyn qoljazbalaryn suradym. Almatydaǵy úıden qolymyzǵa eshqandaı jádiger iline qoıǵan joq.
Sosyn Sheraǵańnyń murasyn izdestirip, Jýalydaǵy úıinen búgingi qundy qoljazbalary tabyldy. Marqum Nesipbek Dáýtaıuly, Oralhan Dáýit, Hamıt Esaman syndy azamattar tabylǵan murasyn rettep, Astanaǵa jetkizip berdi. Biz mýzeıge dep Ábish aǵa bastaǵan biraz qalamgerdiń qoldanǵan zattaryn jınap qoıǵan edik. Osylaı sol jádigerlerge Sherhan Murtazanyń mol murasy qosyldy. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 100 jyldyǵynda Ulttyq mýzeıde kórme uıymdastyryp, bul jádigerlerdi elge de tanystyrdyq.
Ulttyq baspasóz mýzeıi halyq úshin qajet degenimizben, ony ashý ońaı emes. Arnaıy ǵımaratty tabý múmkin bolmady. Ol kún jetkenshe, qoldaǵy qundy jádigerlerdi búldirip alýymyz da múmkin. Sondyqtan «Qazaq gazetteri» seriktestiginiń basshysy Dıhan Qamzabekulynyń búgingi bastamasyna rızashylyq bildiremiz», dedi Darhan Qýandyquly.
Memleket jáne qoǵam qaıratkeri, «Egemen Qazaqstan» gazetin eń uzaq basqarǵan qabyrǵaly qalamger Saýytbek Abdrahmanov Sherhan Murtazanyń jýrnalıstıka salasyna sińirgen eńbekterine taldaý jasaı kelip: «Egemendikti jaqyndatqan, táýelsizdikti nyǵaıtýǵa úles qosqan kimder edi?» degende, bizdiń tilimizge alǵashqylardyń qatarynda Sherhan Murtazanyń esimi oralady. Sheraǵań gazettiń atyn «Egemendi» dep ózgertýden bastap, sol jyldardaǵy barlyq keleli isterdiń basy-qasynda júrdi. Ol kisiniń «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine basshy bolyp kelýine septigim tıgenine táýba aıtamyn. 1986 jyldaǵy oqıǵalardan keıin elimizde túrli kadrlyq ózgerister boldy. Dese de, bas gazetimizge kelgen kadrlar jumysty dóńgeletip ákete almady. Men ol kezde Qazaqstan kompartııasy Ortalyq komıtetiniń baspasóz sektorynda isteıtinmin. Gazetke úlken bir serpilis qajet ekenin bólim deńgeıinde kóterip, Sheraǵańnyń «Juldyz» jýrnalynyń taralymyn 200 myńnan asyrǵanyn, Odaqtyq «Novyı mırden» keıingi taralymy eń kóp basylym jasaǵanyn alǵa tarta otyryp, kandıdatýrasyn usyndyq», dedi.
Saýytbek Abdrahmanov keıinnen Sherhan Murtazanyń «Qazaqstan» telearnasyna basshy bolý tarıhyn baıandap, ol kisiniń telearnany qazaqylandyrý, baǵdarlamalardyń sapasyn arttyrý, qyzmetkerlerdiń áleýmettik jaǵdaıyn jasap, úı áperý sekildi eńbekterin tizip, keıin Parlamenttegi belsendiligin baıan etti.
Al «Egemen Qazaqstan» gazetiniń burynǵy basshysy Ýálıhan Qalıjan Sheraǵańdy zeınetkerlikke shyqqannan keıin ózine keńesshi etip qyzmetke shaqyrǵan sátin, sol tusta Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylov ekeýiniń bas basylym betinde jazysqan hattary týraly tarıhtan syr shertti. «Aǵamyz «aıtqanymdy qysqartpasań, jazǵanymdy túzetpeseń keńesshi bolamyn» dep ýádemdi alǵannan keıin «Egemen Qazaqstan» gazetiniń betinde úzdiksiz eldik máselelerdi kóterdi. Osylaı basylymnyń abyroıyn kóterdi», dedi Ýálıhan Qalıjan.
Sondaı-aq belgili qoǵam qaıratkeri, til kúreskeri Orazkúl Asanǵazy men jazýshynyń Almatydan arnaıy kelgen týysy, Qazaqstannyń eńbegi sińgen sáýletshisi, kóptegen eskertkish pen qala, oblystar tańbalarynyń avtory Salaýat Dembaev Sherhan Murtazanyń adamı qasıetterin áńgimeledi.
Budan keıin «Qazaq gazetteri» seriktestiginiń bas dırektory Dıhan Qamzabekuly men Ulttyq arhıv dırektory Saǵıla Nurlanova qoljazba jádigerlerdi tapsyryp-qabyldap alý qujatyna qol qoıdy.
Ulttyq arhıv dırektory Saǵıla Nurlanova jazýshynyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna qatysty buryn esh jerde jarııalanbaǵan sırek fotosýretteri, jeke hattary, jazba dápterleri men basqa da tarıhı-mádenı mańyzy zor qujattarynyń tapsyrylǵanyna rızashylyǵyn bildirdi. «Ulttyq arhıv qory qazaq ádebıetiniń alyby, ultynyń ar-namysyn bıik ustaǵan tulǵa Sheraǵańnyń, Sherhan Murtazanyń muralarymen tolyǵyp jatyr. Arhıv – qujattardy ǵana emes, uly tulǵalardyń taǵdyryn saqtaıtyn kıeli oryn. Búgin Sherhan Murtazanyń kózin kórgen aǵalarymyzben júzdesip, estelikterin tyńdap, kóńilimiz bosap otyr. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń ujymy ádebıetimiz ben tarıhymyzǵa asa mańyzdy jádigerlerdi bolashaq urpaqqa amanattap, rýhanı qundylyqtardy saqtaýǵa zor úles qosyp otyr», dep túıindedi oıyn.
«Táýelsizdik bireý. Ol biz sııaqty, qazaq sııaqty halyqqa júzdegen jyldardan keıin ǵana kelip jetken Allanyń aq nury. Oǵan adal nıetti adamdar bárimiz tireý bolsaq qana zaman túzeler. Táýelsizdiktiń joly qatty, dámi tátti. Qıynshylyq jolyn qııalap ótip, jaıdarman jerge de jetermiz. Áıteýir bir Qudiret ádeıi qııan-keski qıynshylyq kezdestiretin kórinedi ǵoı. Baıaǵy Aıýp paıǵambardy synaǵany sııaqty. Aqyry Aıýp barlyq synǵa shydap, Qudaıdyń meıirine bólengen deıdi. Biz ne kórsek te Kók Týymyz qolymyzdan túspese eken» dep tileý tilegen elimizdiń dara tulǵasy Sherhan Murtazanyń murasyn tarıhshylar men muraǵatshylar indete zertteýge múmkindik týdy. Respýblıka kúni qarsańyndaǵy is-shara bizge osyny ańǵartty.
