Deklarasııanyń 35 jyldyǵy halqymyzdyń ardaqty perzenti, ótken ǵasyrdyń basynda «Oıan, qazaq!» dep uran tastaǵan uly tulǵa Mirjaqyp Dýlatulynyń 140 jyldyq mereıtoıyna tuspa-tus kelip otyr.
Álıhan Bókeıhan 1914 jyly «Qazaq» gazetinde jarııalaǵan maqalasyndaǵy «Baýyrym Ahmet, Mırıakýb! Sen ekeýińniń abaqtyń, orysqa gazet-jýrnal shyǵaryp jol ashqan A.N.Radıshevtiń (1749–1802) jáne N.I.Novıkovtyń, «aqyl patshasy» atanǵan fransýz Volterdiń zamandasy Dıdronyń, túrik Madhat pasha men Ahmet Rızanyń, taǵy da sol orys oıshyldary Chernyshevskıı, Dostoevskıı, Korolenko jáne basqa belgili tulǵalardyń abaqtysy emes pe? Shyraqtarym, keler urpaq ózderińdi eske alǵanda atalǵan uly tulǵalarmen qatar qoıyp atasa ne armandaryń bar?» dep jazǵany oıǵa oralady.
Ult-azattyq Alash qozǵalysynyń bastaýynda úsh uly tulǵa – Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly tur. Totalıtarlyq ıdeologııa bul aqıqatty birjola óshirýge kóp kúsh salǵanymen, degenine jetpedi. О́ıtkeni olardyń ultqa sińirgen qyzmeti eldiń júreginiń tórinen oryn aldy.
Osy tulǵalardyń qaıratkerliginiń nátıjesinde zaman suranysyna laıyq jańa sapa jáne mazmundaǵy qazaq aǵartýshylyǵy qalyptasty.
A.Baıtursynulynyń mańdaı teriniń nátıjesinde ómirge kelgen qazaq tili grammatıkasy ulttyq aǵartýshylyq qyzmettiń táji boldy. Ana tilimiz ádebıet, óner, ǵylym tiline aınaldy.
M.Dýlatuly Máskeý abaqtysynda ózi týraly «Men jaqsy-jaman bolsam da, qazaqtyń eski saıası qyzmetkerimin» dep jazdy. Tarıhı shyndyq sondaı, ol birtýar shyǵarmashylyq ıesi bolýmen qatar, ult ómirinde erekshe orny bar saıası qaıratker tulǵa retinde qalyptasty. Basqasha bolýy da múmkin emes-tin. «Qazaq» gazetiniń tóńiregine toptasqan ulttyq saıası basshylyqtyń maqsatty qyzmetiniń nátıjesinde ómirge ulttyq ıdeologııa keldi. Aqań ony «Alashorda ıdeologııasy» dep atady. Qazaq eli teorııalyq deńgeıi bar ultqa aınala bastady.
Qazaq halqy ımperııa keńistigindegi saıası qyzmetke tartylyp, qysqa merzimniń ishinde (1905–1917) úlken saıası kúres jolynan ótti. Iаǵnı 10–15 jyl kóleminde úkimetke petısııa (quzyrhat) joldaýdan saıası partııa qurý deńgeıine kóterildi. 1917 jylǵy alasapyranda ómirge Qazaq komıtetteriniń kelýi, Alash saıası partııasynyń qurylyp, ol usynǵan kandıdatýralardyń saılaýda jeńip shyǵýy, Alashorda úkimetiniń ornap, Alash áskeriniń qalyptasýy – osynyń bári ulttyń úlken kúres jolyna shyqqanynyń naqty kórinisi edi.
«Qazaq» gazetiniń Ahmet Baıtursynulymen teń dárejede shyǵarýshysy Mirjaqyp Dýlatuly ult ómirindegi sapaly jańa tarıhı kezeń saıası ózgeristeriniń basynda júrdi.
Qazaq ómirin jan-jaqty zerttep bilgen OGPÝ tergeýshileriniń M.Dýlatulyn «nomeri birinshi qazaq ultshyly» ataýy, árıne, jaıdan-jaı emes. Ol – HH ǵasyrdyń basynda qoǵamdyq oıdaǵy ultshyldyq atalǵan aǵymdy qalyptastyrǵan sanaýly tulǵanyń biri. Alash býyny ustanǵan ultshyldyq kózqarastyń tolyq tabıǵı qubylys ekenin negizdeý úshin biz kezinde úndi halqynyń memleket qaıratkeri Dj. Nerýdiń «ultshyldyq ustanym HH ǵasyrdyń basynda búkil Azııa keńistigindegi elderge tán qubylys boldy» degen tujyrymyna silteme jasap, aıtyp júrdik. Úndi eli qaıratkeriniń bedeline súıendik. Dj. Nerý bul tujyrymdy ótken ǵasyrdyń 40-jyldary abaqtyda otyrǵanda jazǵan.
Alash qaıratkerleri otarlyq ezgidegi ulttar úshin kózqarastyq ustanym retinde ultshyldyqtyń ómirge kelýin tolyq tabıǵı qubylys retinde qarastyrý qajettigin HH ǵasyrdyń 20-jyldary-aq aıtqan.
Máselen, M.Dýlatuly keńestik nomenklatýra qataryna kóz juma umtylyp, qazaq ultshyldyǵynan irgesin aýlaq salýǵa tyrysyp, alashordaǵa qarsy ǵaıbat sóz aıtpaı tańǵy shaıyn ishpegen otandastaryna qaratyp: «Aý, senderge ne bolǵan? Keshe ǵana qazaqtyń oqydym, ońy men solyn tanydym degenderi túgeldeı derlik ultshyldyq ustanymda júrdi emes pe? Endi búgin senderge ne bolǵan? Qazaq múddesine qyzmet isteıtin zaman Alashordamen birge qalǵany ma?» degen oıdy aıta aldy.
Jalpy, Alash býynynyń qazaq eli ult-azattyq qozǵalysyn «tolyq tabıǵı da zańdy qubylys» dep baǵalaǵan tujyrymy álemdik sosıologııalyq oıǵa qosylǵan tyń ári ómirlik tájirıbege negizdelgen teorııalyq pikir bolatyn.
Osy ýaqytqa deıin qazaq zııalylarynyń ulttyq teńdikke qatysty oı-tujyrymdary belgili sebepterge baılanysty eskerýsiz qalyp keldi. Olardy teorııalyq turǵydan taldaýǵa alyp, ýnıversıtetterde arnaıy baǵdarlama negizinde oqý úderisine engizetin ýaqyt jetti. Bul, árıne, arnaıy toqtalýǵa laıyq másele.
Osy jyly 20–21 qyrkúıekte Parlament Májilisi tóraǵasy E.Qoshanov bastaǵan depýtattar delegasııasymen birge M.Dýlatulynyń elinde, ıaǵnı Qostanaı qalasynda uly qaıratkerge arnalǵan eskertkishtiń ashylý rásimine qatynasyp, sondaı-aq týǵan jeri Bıdaıyq eldi mekenindegi osy tulǵanyń kesenesine zııarat etip, mýzeı úıiniń reekspozısııadan keıingi ashylýyn, Torǵaı aýylyndaǵy sharalardy tamashalaý sáti tústi.
Mirjaqyp Dýlatulynyń 140 jyldyǵyna oraı uıymdastyrylǵan «Ultyn oıatqan tulǵa» atty bul úlken baǵdarlamalyq shara asa joǵarǵy deńgeıde ótkenin atap aıtqan abzal. Maǵan erekshe áser etken kórinis – kezinde Torǵaı ýezi Saryqopa bolysy atalǵan bul óńirdiń qarasań kóz toımaıtyn kerbez de sulý kórki edi. Kez kelgen qazaq balasynyń janynan oryn alatyn myna óleń joldaryn uly aqyn týra osy dalada turyp jazǵandaı:
«Keń dala, kóresiń ǵoı, ana jatqan,
Jibekteı jasyl shópter betin japqan.
Asqar taý, baldan tátti sýlary bar,
Áne, sol anam edi meni tapqan».
Dalada turyp alysqa kóz salsańyz, kókjıek tipten qol jeterdeı jaqyn kórinedi eken. Dalanyń Mirjaqyptaı ulyn qol bulǵap shaqyryp, álemdik keńistikke alyp shyqqan osy tabıǵat-Ana shyǵar. Irgeli ýnıversıtettik bilim alý onyń armany boldy. Degenmen, kózin ashsa janartaýdaı atylǵaly turǵan tabıǵı talant ıesine Torǵaıdaǵy eki klastyq orys-qazaq mektebi men Qostanaıdaǵy bir jyldyq pedagogıkalyq kýrs jetkilikti edi. Qalǵan bilimdi ol óz betimen izdenip aldy. Onyń qalamynan týǵan oı-tolǵamdary, jasaǵan tujyrymdary eń úzdik eýropalyq ýnıversıtetti taýysqan oıshyldardyń taldaýlarynan artyq bolmasa bir mysqal da kem emes.
M.Dýlatuly – san qyrly talant ıesi. Ol zamanynda shyǵarmalaryn búkil saýatty qazaq súısinip oqyǵan aqyn, jazýshy, pýblısıst bolýmen qatar, aǵartýshy-pedagog ta edi. Onyń matematıka páninen qazaq mektebine arnalǵan alǵashqy oqý quraldarynyń avtory bolǵandyǵyn búginde árkim bile bermeýi múmkin. Aǵartýshynyń eki bólimnen turatyn «Bastaýysh mektepte oqylatyn esep quraly» atty eńbegi 1914 jyly Orynbor qalasyndaǵy «Dın ýa magıshet» baspasynan jaryq kórdi. Qazaq balasyn «matematıka patshasy – arıfmetıkamen» ana tilinde tanystyrýǵa jasalǵan alǵashqy qadam bolǵandyqtan, bul eńbek ulttyq oqý-ádistemelik oı-pikirdiń órken jaıýyna jol ashqan qubylys retinde baǵalanýǵa tıis.
Rektor Bolat Tileptiń qoldaýymen, akademık Alma Ábilqasymovanyń bastamasymen, qaıratkerdiń urpaǵy, baspager, medıa-menedjer Erlan Satybaldıevtiń qarjylyq kómegimen Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetinde Mirjaqyp Dýlatuly atyndaǵy matematıka aýdıtorııasynyń ashylýy – uly aǵartýshy-pedagogke degen eliniń qurmeti ári Almaty qalasynyń rýhanı ómirindegi eleýli oqıǵa.
Mámbet QOIGELDIEV,
UǴA akademıgi
