Múmkindigi mol megapolıs

Statıstıkany sóıletsek, qa­la­da áleýmettik damýdyń ále­ýeti artqan. Shahardyń damý qar­qynyn ekonomıkalyq ósimmen ólshesek, 2024 jyly qala bıýdjetine 2 trln teńgeden astam qarjy túsipti. Bıýdjet túsimderiniń 93%-y menshikti kiristerge tıesili. Onyń ishinde, óńdeý ónerkásibi – 17,6%-ǵa, saý­da – 14,5%-ǵa, qarjy jáne saqtandyrý qyzmetteri 12%-ǵa, aqparat jáne kommýnıkasııa 11,3%-ǵa, jyljymaıtyn múlik operasııalary – 6,9%-ǵa, kólik jáne qoımalaý salalary – 5,7%-ǵa ósken.

Osy jyldyń alǵashqy jarty­jyl­­dyǵynda Almatyda negizgi kapıtal­ǵa tartylǵan ınvestısııa kólemi ­35,6%-ǵa artqan. Investısııa qurylymyn­da jetekshi oryndy óńdeý ónerkásibi, kólik jáne qoıma, jyljymaıtyn múlik­pen jasalatyn operasııalar, qar­jy jáne saqtandyrý salalary ıelenip otyr. Qala­nyń ekonomıkalyq tabysyna stra­tegııalyq josparlaý men kásipkerlikti qoldaý baǵytyndaǵy bastamalardyń serpin bergeni baıqalady. Ásirese, mashına jasaý (137,5%), polıgrafııa (143%), tamaq ónerkásibi (100,8%), hımııa ónerkásibinde (117,1%) edáýir ilgerileý bar.

Jyldyń alǵashqy aılaryndaǵy kórsetkishke júginsek, qalada jalpy quny 2 402,4 mlrd teńge bolatyn 200-ge tarta joba qolǵa alynǵan. Bul shamamen 30 myń jańa jumys orny. Kásipkerlik jáne ınves­tısııalar basqarmasynyń dereginshe, 2025 jyly quny 555,1 mlrd teńge bolatyn 45 jobany iske qosý josparlanǵan. Olardyń qatarynda «Changan», «Chery», «Haval» markaly jeńil avtokólikter shyǵaratyn mýltıbrendti zaýyt, «Wildberries» logıs­tıkalyq ortalyǵy, sondaı-aq shyny ydys pen armatýralyq tor óndiretin kásiporyn bar.

Áleýmettik damýdyń áleýeti

Kún sanap aýmaǵy artqan shaharda áleýmettik salalardy jetildirý mańyz­dy mindet. О́tken jyly bıýdjettiń áleý­mettik baǵdarlanýyn qamtamasyz etýge 1,6 trln teńgeden astam qarjy baǵyttalǵan bolsa, onyń 38,7%-yn bilim berý, densaýlyq saqtaý, áleýmettik qamsyzdandyrý, mádenıet, sport, týrızm sekildi áleýmettik salalar qu­ra­ǵan. Bul byltyrǵy kórsetkishpen salystyrǵanda 12,8%-ǵa ilgeri. Qalanyń ár jerinde ashylǵan áleýmettik qoldaý ortalyqtary, buqaralyq sportqa baý­lıtyn alańdar, múmkindigi shekteýli jan­darǵa arnalǵan baǵdarlamalar áleý­mettik damý baǵytyndaǵy oń dınamıkany kórsetedi.

Bıyl tuńǵysh ret bıýdjet kólemi 2,5 trln teńgege jetip otyr. Jyl basynda qarjy basqarmasy bıýdjet negizinen áleýmettik salany, ınfraqurylymdy damytýǵa, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýa­shylyǵyn jańǵyrtýǵa, qalalyq ortany sıfrlandyrýǵa baǵyttalǵanyn atap ótken bolatyn. Kúni keshe óńirlik kommýnıkasııalar qyzmeti alańynda jýrnalıstermen júzdesken qala ákiminiń orynbasary Beıbit Shahanov 2025 jyly Almatyda barlyǵy 24 bilim nysanynyń qurylysy aıaqtalǵanyn málimdedi.

«Sapaly bilim berýge qolaıly jaǵ­daı jasaý – strategııalyq maqsat. Ár bala qaýipsiz ári zamanaýı ortada oqýy úshin jańa oqý oryndaryn salyp, ǵıma­rattardy jańartyp jatyrmyz. Prezıdent bastamasymen júzege asyp jatqan «Keleshek mektepteri» ulttyq jobasy aıasynda 22 500 oqýshyǵa arnalǵan 12 jańa oqý mekemesi boı kóterdi. Onyń ishinde 7 bilim ordasy jańa oqý jylynyń basynda ashyldy», dedi B.Shahanov.

Ekinshi oqý toqsanynda «Quramys», «Shuǵyla», «Qaraǵaıly» shaǵyn aýdandarynda, C.Áshimov pen Egizbaev kóshelerinde 5 zamanaýı oqý ordasy iske qosylady. Sonymen qatar jeke ınvestorlar esebinen 11,7 myń oqýshyǵa arnalǵan 8 oqý ǵımaratynyń qurylysy júrip jatyr. Bul bilim nysandaryn kelesi jyly paıdalanýǵa berý josparlanǵan. Budan bólek, Abaı Qunanbaıulynyń 180 jyldyǵyna oraı 900 oryndyq jataqhanasy bar Abaı atyndaǵy mektep-ınternat salynǵanyn, sondaı-aq Alataý, Naýryzbaı aýdandarynda 890 oryndyq eki jańa oqý nysanynyń qurylysy jalǵasyp jatyr.

Turǵyndardyń densaýlyǵyn qorǵaý – qala ákimdiginiń basty mindetteriniń biri. Osy baǵytta 2030 jylǵa deıin megapolıs­te 32 jańa, 14 eski medısınalyq nysandy jańǵyrtýdy qamtıtyn 46 densaýlyq saqtaý mekemesin damytý baǵdarlamasy júzege asyrylyp jatyr. Ákimdik, barlyq jańa nysandar zamanaýı standarttarǵa saı salynyp, klınıkalyq-dıagnostıkalyq ortalyqtarmen jabdyqtalatynyn aıtady. Bul medısınalyq qyzmetterdiń ár turǵynǵa qadamdyq qoljetimdi bolýyn qamtamasyz etedi. Qazirdiń ózinde qalada 8 jańa medısınalyq nysannyń qurylysy júrip jatyr.

Týrızm tynysy keńeıdi

Almaty – elimizdiń áýe qaqpasy. Elge taban tiregen týrısterdiń basym bóligi eń aldymen Almatyǵa aıaldaıdy. «Qala ekonomıkasynyń qarqyndy damýyna yqpal etetin salalardy odan ári ilgeriletýimiz qajet» degen qala ákimi Darhan Satybaldy megapolıstiń týrıstik tartymdylyǵyn arttyrýǵa ba­symdyq berip otyr.

Týrızm basqarmasy basshysynyń oryn­­­­basary Aqmaral Eshanovanyń aı­týyn­sha, ótken jyly Almatyǵa 1,3 mıl­­lıon týrıst kelgen. Bul kórsetkish al­dyń­­ǵy jylmen salystyrǵanda 19%-ǵa artyq.

«Elimizde 10,5 mıllıon azamat ishki týrıst sanalady. Almatynyń Dúnıe­júzilik týrızm boıynsha básekege qabi­lettilik ındeksinde 66-orynnan 57-orynǵa kóterilýi salanyń damý qarqynyn kór­setedi. Qalamyz – bolashaq týrızminiń aınasy. Munda ekonomıkalyq damý men áleýmettik jaýapkershilik qatar júredi. Sebebi ınklıýzıvti, turaqty týrızm qaǵıdattaryn belsendi damytý mańyzdy», deıdi A.Eshanova.

Almatyǵa taban tireıtin sheteldik týrıster sany kóbeıgen. Bul qala ekonomıkasyna septigin tıgizip otyr. 2024 jyly týrızm salasynan túsken salyq 90,7 mlrd teńgeni qurap, aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 1,9 ese artqan. Negizgi kapıtalǵa tartylǵan ınvestısııa 110,9 mlrd teńgege jetip, 2,1%-ǵa ulǵaıdy. Bul júıeli ári belsendi marketıngtik saıasattyń jemisi. Almaty halyqara­lyq týrıstik reıtıngterde – CNN men Booking.com sekildi platformalarda saıahattaýǵa arnalǵan eń tartymdy baǵyt­tardyń biri retinde tanylyp otyr. 2024 jyldyń qorytyndysy boıynsha almatylyq týr­operatorlar sheteldik seriktestermen 156 kelisim jasasyp, 2027 jylǵa deıin 110 myńnan astam sheteldik týrısti qabyldaýdy kózdep otyr. Bul turǵydaǵy kútiletin ekonomıkalyq kiris 165 mln AQSh dollary (bir týrıstiń ortasha shyǵyny 1 500 dollar dep eseptelgen). 2025 jyly Týrızm basqarmasynyń negizgi mindetteri taýly aımaqtardaǵy jaıaý júrginshiler ınfraqurylymyn damytý, qonaqúı qoryn keńeıtý, son­daı-aq iskerlik týrızmdi órkendetýga baǵyt­taldy. Bul sharalar týrıster legi­niń artýyna serpin beredi.

Almaty tarıhı eskertkishterimen, tum­sa tabıǵatymen tanymal. Munda kel­gen jannyń ańsary eń aldymen shyń basyndaǵy Shymbulaq pen Kóktó­bege, muzart bıiktegi merýert Medeýge aýatyny anyq. Almatynyń týrıstik áleýetin tanytatyn bul úsh nysan aımaqtyń pasporty ispetti. Búginde «Medeý» sport keshenin jańartý jumys­tary qolǵa alynyp jatyr. Eki jyl­ǵa josparlanǵan jańǵyrtýdan keıin «Medeý» halyqaralyq deńgeıdegi sport­tyq-týrıstik ortalyq mártebesin saqtap, kelýshilerge odan ári tartymdy bola túspek. Sondaı-aq qalada boı kóte­retin, syıymdylyǵy 35 myń adamǵa arnalǵan jańa fýtbol stadıonynyń qurylysyna jiti kóńil bólinedi. Jańa stadıon UEFA-nyń 4-sanat talaptaryna saı bolýǵa tıis.

Qala ákimi Darhan Satybaldy týrızm salasyn shahardyń ekonomıkalyq damýyna serpin beretin mańyzdy draıverlerdiń biri retinde atap, tıisti basqarmaǵa týrıstik ınfraqurylymǵa ınvestısııa tartý, Almatyny ishki jáne halyq­aralyq deńgeıde tartymdy týrıs­tik baǵyt retinde damytý jumystaryn jandandyrýdy tapsyrdy.

Bilim salasyndaǵy serpin

Kez kelgen salanyń keńge qanat jaıýy úshin bilikti maman daıarlaýdyń ma­ńyzy zor. Megapolıste ınnovasııalyq qadamdarǵa qolaıly ınfraqurylym qalyptasqan. Elimizdegi joǵary oqý oryndarynyń úshten birin quraıtyn qalada 80-nen asa ǵylymı zertteý ınstıtýttary jumys istep, 150 myńnan astam stýdent bilim alady. Ulttyq zııatkerlik áleýettiń negizi qalanǵan megapolıste, ásirese, ǵylymı ınfraqurylymǵa mańyz berilip otyr. «Alatau IT City» aqparattyq tehnologııalar parki, tehnoparkter men bıznes-ınkýbatorlar ınnovasııalyq jobalardy qoldap, ǵylym men óndiris arasyndaǵy baılanystardy nyǵaıtýǵa yqpal etýge tıis. Shahar ǵylym men bilim­niń, ınnovasııa men zertteýdiń toǵys­qan núktesi. Qolǵa alynǵan ǵylymı ınnovasııalardyń nátıjesinde bıznes pen kapıtaldyń oń dınamıkasy baı­qalady.

«Jumysshy mamandyqtar jyly» aıasynda tehnıkalyq mamandyqtardyń bedelin arttyrý úshin qalada 1 770 oryn­dyq, 418 jataqhana orny bar eki kolledj salynyp jatyr. Olarda telekommýnıkasııa, mashına jasaý, ınnovasııalar baǵytyndaǵy mamandar daıarlanady.

Almaty – «aqyldy» qala

Búgingi naryqtaǵy ǵalamdyq báseke barysynda jetekshi megopolıster servıstik qaladan ınnovasııalyq smart-sıtıge ótip jatyr. Almatyda da bul baǵytta eleýli ózgeris kóp. Sonyń biri jańa turpatta damyǵan kólik júıesiniń qyzmeti. Avtobýs parkterin jańartý deńgeıi artqan. Elektrobýstardy qala baǵyttarynda júrgizý eń aldy­men eko­logııaǵa tıimdi. Ortalyq aýmaq­tardaǵy jol jıekterine tutastaı velo­dáliz tústi. Almatyny tynysh aýdandarmen, keıin qosylǵan eldi mekendermen baılanystyrý maqsatynda qoldanysqa beril­gen metro beketteri turǵyndarǵa jaı­lylyq týdyryp otyr. GPS-júıesi arqyly dıspetcherlik basqarýdyń avtomatty júıesi jumys isteıdi, barlyq avtobýstarǵa beınebaqylaý ornatyl­ǵan. Oǵan qosa tasymaldaýshylardy sýbsı­dııalaýǵa qatysty jolaýshylardan tús­ken shaǵym boıynsha aıyppul salý isi júzege asqan. Qalada JKA-na qatysty foto-beınefıksasııa júıesi jumys isteıdi.

Kólik júıesin reformalaý isi úzdik halyqaralyq mamandarmen birge júzege asyp jatyr. Olardyń arasyn­da qoǵamdyq kólik keńistigi men kóshe­lerdi modernızasııalaýmen aınalysa­tyn aıtýly kompanııalar bar. Birer jyl buryn Almaty «Aqyldy qalalar» sıfr­ly transformasııasyn birigip júzege asyrýǵa baǵyttalǵan baıqaýda úzdikter qatarynan kóringen bola­tyn. Elý eń úzdik álemdik praktıka men ın­no­vasııalyq jobanyń fınaldyq úsh­tigine Almatymen qatar «Ankara park» týrıstik jobasymen Túrkııa astanasy Ankara men «Sava ózenine turǵyndardyń oralýy» baǵdarlamasymen Horvatııa astanasy Zagreb engen bolatyn.

Mazmundy mádenı jobalar

Bıyl qala teatrlary Parıjden Máskeýge deıingi 20-dan astam memlekette óner kórsetti. Qýyrshaq teatry men «Alataý» dástúrli óner teatry eli­miz atynan Avınon festıvali men Chehov atyndaǵy halyqaralyq teatr fes­tıvalinde sahnaǵa shyqty. Parıjdegi IýNESKO shtab-páterinde Nurǵısa Tilendıevtiń 100 jyldyǵyna arnal­ǵan halyq aspaptarynyń kórmesi ótti. Keıingi úsh jylda Almaty qalasy mádenı ynty­maqtastyqty keńeıtý maqsatynda 18 ha­lyqaralyq memorandýmǵa qol qoıǵan.

«Biz baı dástúrdi saqtap qana qoımaı, álem tanyǵan Almatynyń mádenı bren­din qalyptastyrýǵa tıispiz. Jyl basynan beri qalada 1 300-den astam mádenı is-shara ótip, olardy 1,3 mln-nan astam adam tamashalady. Mádenıetti tek mereke kúnderi emes, kún saıyn sezin­gimiz keledi. Ár turǵyn óz qýanyshyn saıabaq­ta, kóshede, óz aýlasynda taba alatyndaı ahýa­l qalyptastyrýymyz qajet», deıdi qala ákiminiń orynbasary Azamat Qaldybekov.

Tarıhı tulǵalardyń mereıtoıla­ryna arnalǵan rýhanı jobalar, túr­li festıvaldar, ekologııalyq aksııa­lar, jármeńkeler, fleshmobtar, kitapha­na­larda apta saıyn ótetin ádebı keshter mega­polıstiń mádenı bolmysyn aıshyqtaıdy.

Búginde mádenıet salasynyń úsh iri nysanyn jańartýǵa qatysty aýqymdy jumys júrip jatyr. Olardyń qatarynda «Raıymbek batyr» memorıaldyq kesheni de bar. Bıyl naýryz aıynda N.Sas atyndaǵy teatrdy keshendi jańartý bas­taldy. Jaýapty mamandar zamanaýı turpatta jańartylǵan ǵımarattyń tarıhı kelbeti saqtalatynyn málimdedi. Aldaǵy ýaqytta teatrdyń syıymdylyǵy artady. Sonymen qatar Jazýshylar odaǵy ǵımaratyn jańartý jobasy aıaq­talýǵa jaqyn. Qaıta jańǵyrǵan nysandy ulttyq ádebıetti damytý men máde­nı biregeılikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan ádebı, aǵartýshylyq, baspa bastamalaryna arnalǵan rýhanı alańǵa aınaldyrý kózdel­gen.

Qala ákiminiń baspasóz qyzmeti, qo­symsha úsh jańa mádenı nysannyń – Jastar teatrynyń, Sırk pen Zoobaqtyń jobalaý jumystary júrip jatqanyn, bıyl Naýryzbaı, Túrksib aýdandarynda olımpıadalyq basseınderi bar eki jańa dene shynyqtyrý-saýyqtyrý kesheni­niń qurylysy qolǵa alynatynyn habar­­lady. Keler jyly taǵy tórt sport kesheni­niń qurylysy qalanyń Saıaly, Aqjar, Qarasý, Shuǵyla shaǵyn aýdandarynda bastaý alady.

Almaty – Táýelsiz elimizdiń irgesi qalanǵan qasterli meken. Munda el taǵ­dy­ryna qatysty mańyzdy ári tarıhı she­shimder qabyldandy. Ata zańymyz, mem­le­kettik rámizder, ulttyq valıýtamyz osyn­da bekitildi. Búginde Almaty bilim, ǵylym, mádenıet, iskerlik ortalyǵy re­tinde damyp keledi. Keıingi jyldary qala­­ǵa jańa aýmaqtar qosylyp, kólemi eki esege ulǵaıdy. Halyq sany da eselep ósti. Qazir Almatyda bankterdiń, halyq­ara­lyq uıymdar men transulttyq kom­pa­nııa­lardyń bas keńseleri ornalasqan. Osyn­da ashylǵan Birikken Ulttar Uıy­mynyń 17 mekemesiniń ókildikteri Orta­lyq Azııanyń óńirlik habyna aınalyp otyr.

ALMATY