– Raıhan Esnazarqyzy, Bolat Aıýhanov sanaly ǵumyryn qazaq balet ónerin damytýǵa arnaǵanyn bilemiz. Keıde aǵamyzdyń talantyn bizden góri shetel kóbirek moıyndaǵandaı kórinbeı me?
– Ras aıtasyz. Bolat Ǵazızuly ómirin óner jolyna baǵyshtap, 250-den asa balet qoıylymy men konserttik nómirlerdiń avtory atandy. Ol kisiniń týyndylary Germanııa, Shvesııa, Fınlıandııa, Úndistan, Fransııa, Italııa, Irak, Iordanııa, Sırııa, Túrkııa, Reseı jáne TMD elderiniń sahnalarynda qoıyldy. Ulybrıtanııa men Londonda óner kórsetkennen keıin, sheteldik basylymdar Aıýhanovty «Álemdik horeografııanyń joǵary deńgeıli baletmeısteri» retinde tanydy. Aǵalaryńyz ulttyq qana emes, eýropalyq hám ǵalamdyq horeografııanyń damýyna da óz úlesin qosyp, erekshe avtorlyq mánerimen «horeografııa tilin» baıytty. Máselen, Oksford ýnıversıteti Aıýhanovty «Ýaqyt týdyrǵan tulǵa» dep tanyp, onyń álem mádenıetine qosqan jeke úlesi úshin Sokrat syılyǵymen marapattady. Bul – ádebıettegi Nobel syılyǵymen para-par marapat. Búgingi urpaq qazaqtyń qarapaıym ulynyń osyndaı joǵary dárejedegi syılyqqa ıe ekenin bilmeıtini ókinishti. Sankt-Peterbýrg horeografııa akademııasy úzdik túlekterdiń esimin máńgilikke este qaldyrý maqsatynda 1 800 jyldan beri tizim jasap keledi. Ol tizimge aty engen jalǵyz qazaq ta – Aıýhanov. Bolat Ǵazızuly Reseıde oqyp júrgende de, keıin álemdik sahnalarda óner kórsetkende de qazaq ultynyń qandaı ónerli halyq ekenin dáleldedi. Onyń minsiz bıin hám qoıylymdaryn kórgen jurt Qazaqstannyń ulttyq klassıkalyq mádenıetin tanydy. Osylaı alys jáne jaqyn shetelde dostyq dıplomatııasynyń jarshysy bolyp, elge ónerimen qyzmet etti. Dese de, «Bolat Aıýhanovty kózi tirisinde eli baǵalamady» deı almaımyn. «Qazaq KSR-niń halyq ártisi», Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstan Táýelsiz mesenattar klýbynyń «Platınaly Tarlan» syılyǵynyń laýreaty, Almaty, Ekibastuz, Pavlodar, Semeı qalalarynyń qurmetti azamaty, «Eńbek Qyzyl Tý» jáne I dárejeli «Barys» ordenderiniń ıegeri atandy. О́nertaný ǵylymynyń professory bola júrip, júzdegen shákirt tárbıeledi. О́ziniń ómirden ári ónerden túıgenderin qaǵazǵa túsirip, jeti kitap shyǵardy. Baletmeıster retinde de, pedagog retinde de eshkimniń aldynda bas ımeı, ónerge adal qyzmet etip, talaı bıikti baǵyndyrdy.
– Bolat Aıýhanov «Meniń baletim», «Sezimder ómirbaıany», «Balet vıtrajdary» sekildi birneshe kitap jazdy. «Balet vıtrajdary» atty kitabynda ol kisiniń ózi qurǵan teatrdy saqtap qalý jolynda talaı qıyndyqqa tótep bergeni aıtylady.
– Bolat Ǵazızuly ár ártistiń taǵdyryna ózin jaýapty sezinetin. Aldyna kelgen tájirıbesiz jas shákirtti tárbıelep, kásibı daǵdylardy meńgertip, fızıkalyq hám shyǵarmashylyq turǵydan ósýine, rýhanı kemeldenip, moraldyq jáne adamgershilik jaǵynan da jeke tulǵa retinde qalyptasýyna kúsh-jigerin aıamaıtyn. Teatrdaǵy shyǵarmashylyq ujymnyń árqaısysymen jeke-jeke jumys istep, olarǵa ákeleri syndy qamqor boldy. Ol úshin kishkene problema degen bolmaıtyn. Dekorasııa durys ornatyldy ma, ártisterdiń kóńil kúıi qalaı, kostıýmder útikteldi me, grım durys jaǵyldy ma, aıaqkıim yńǵaıly ma, bárin de ózi qadaǵalaıtyn. Bir sózben aıtqanda, jetekshi ǵana emes, tiginshi de, júkshi de bolyp qara jumys istep ketetin kezderi kóp edi. Teatr ashylǵan alǵashqy tórt jyl boıy jalaqysyz qyzmet etti. Úkimetten berilgen az qarjyny aldymen ártisterdiń kostıýmderine, kerek-jaraqtaryna, áshekeılerine jumsaıtyn. Birde revızor kelip tekserip: «Myna kıimderdi qandaı aqshaǵa aldyńdar?» dep suraǵanda «jeke tiginshilerge tikkizdik», dep jaýap beripti. Jeke tiginshi degeni – ózi.
Bolat Ǵazızuly bir ózi qoıýshy rejısser, kórkemdik jetekshi, pedagog tárbıeshi, admınıstrator, uıymdastyrýshy, esseıst-jazýshy jáne kınematografıst bola júrip, talantty shákirtterin dúnıe júzine tanytty. Álem elderine gastrolmen baryp, kórermenderdiń ystyq yqylasyna bólendi. Táýelsizdik alyp, naryqtyq jyldar kelgende «túrli sheteldik marapattardyń laýreatymyn» dep qol qýsyryp otyrmaı, Sankt-Peterbýrgten Almatyǵa deıin balettik aıaq-kıimderdi ózi tasydy. Ala qap arqalaǵandardy alypsatar dep oılap, tonap ketetin zamanda nebir qıyndyqtarǵa, kedenderdegi zańsyzdyqtarǵa tóze júrip, ónerge qyzmet etti.
Bolat Aıýhanov bar jumysty shyn kóńilmen, adal nıetpen, shalqar shabytpen isteıtin. Osy qajyrly eńbeginiń arqasynda 1999 jyly bı teatry jeke ǵımaratqa ıe bolyp, burynǵy balabaqsha 300 oryndyq shaǵyn kameralyq balet teatryna aınaldy.
– О́ner úshin osyndaı qurbandyqtarǵa barǵan Bolat Aıýhanovtyń murasyn keıingi urpaqqa nasıhattaý, esimin el esinde qaldyrý maqsatynda qandaı sharýalar atqarylýy kerek dep oılaısyz?
– Bolat Ǵazızuly Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik akademııalyq bı teatrynyń irgetasyn qalap, alǵashqy jetekshisi boldy. Bárinen buryn meni aǵalaryńyzdyń izi qalǵan sol teatrdyń búgingi jaı-kúıi alańdatady. Qazaqtyń bı ónerin álemdik sahnalarda tanytqan teatrymyz 1999 jyldan beri baıaǵyda balabaqshaǵa arnalyp salynǵan shaǵyn ǵımaratty áli de paıdalanyp keledi. Almatydaǵy áýejaıǵa aparatyn Buqtyrma jolynyń boıymen júrseńiz han saraıy sekildi záýlim-záýlim toıhanalardy kóresiz. Keıde «solardyń birin bı teatrynyń ǵımaratyna aınaldyra salýǵa bolmas pa edi?» dep qııaldap ta ketemin. Muny aıtyp otyrýymnyń sebebi, eń aldymen, Almaty qalasynda Memlekettik akademııalyq bı teatryna jeke ǵımarat salynsa degen ótinishimiz bar. Oǵan Bolat Aıýhanovtyń esimi berilip, teatr aldyna onyń bılep turǵan eskertkishin ornatsaq, ǵalamdyq deńgeıdegi tulǵany ulyqtaýdyń jarqyn úlgisin kórseter edik. Sondaı-aq Almaty qalasyndaǵy kóshelerdiń birine, naqtylap aıtsaq Medeý aýdanyna qarasty Qurmet kóshesin Bolat Ǵazızuly Aıýhanovtyń atyn berýge usynys jasap otyrmyz.
– Raıhan Esnazarqyzy, bul bastama men usynysty halyqtyń qoldaryna shúbá joq. Dese de tulǵanyń atyn ulyqtaý úshin qaıtys bolǵanyna bes jyl tolýy kerek degen shart bar emes pe?
– Mundaı sharttar jalpyǵa ortaq bolǵany durys. Mysaly, Gerold Belger qaıtys bolǵannan keıin araǵa jyl ótpeı jatyp kóshe aty berildi. Mánerlep syrǵanaýshy Denıs Tenge de ómirden ozǵannan keıin bir jyl ishinde eskertkish ornatyldy. Bular erterek ómirden ótti deıtin shyǵarsyz. Bolat Ǵazızulymen qatar dúnıeden ozǵan Lermontov teatrynyń ártisi Iýrıı Pomeransevke Almatydan kóshe ataýy berildi. Qaıtys bolǵanyna bes jyl tolmaı kóshelerge esimi berilip, eskertkishter qoıylyp, mýzeıler ashylyp jatqan sol tulǵalardan Bolat Aıýhanovtyń eńbegi kem dep eshkim aıta almaıdy. Bul bastamamyzdy Oljas Súleımenov, Bıbigúl Tólegenova syndy elimizge tanymal 110 óner qaıratkeri qol qoıyp, qoldap otyr. Jýyrda osy usynysymyzdy Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevqa joldadyq. Ol kisi prezıdent bolǵaly elimizde quqyq ústemdiginiń ornaýyna mán berip, Ádiletti Qazaqstan qurýdy basty maqsat etip keledi. Sondaı-aq Memleket basshysy halqymyzdyń mádenıet salasynda óshpes iz qaldyrǵan tulǵalardy ulyqtaý isinde de qoldaý kórsetip keledi. Iаǵnı Bolat Aıýhanov syndy tulǵanyń esimin urpaq jadynda qaldyrý máselesine qatysty bastamamyzdy da jerde qaldyrmaıtynyna senemin.
Áńgimelesken –
Qanat BIRLIKULY,
«Egemen Qazaqstan»
