2015 jyl Qazaqstan úshin aıtýly, este qalarlyq kezeń bolmaq. Olaı deıtinimiz, bıylǵy jyly ótken tarıhymyzdyń eleýli belesterin aıshyqtaıtyn, búgingi urpaqqa úlgi, ónege bolatyn iri oqıǵalar atalyp ótedi. Solardyń biri ári biregeıi – Qazaq handyǵynyń qurylǵanyna 550 jyl tolýy týraly jurtshylyq qýana qabyldaǵan mereıtoılyq shara. Elbasynyń 2015 jylda osy tarıhı datany elimizde atap ótý jónindegi usynysy halqymyzdyń tarıhyndaǵy aıshyqty oqıǵanyń mańyzyn asha túsetinin erekshe atap ótken jón.
Pikirimizshe, osy sheshim atalǵan oqıǵaǵa qatysty ekiudaı kózqarasty, máseleniń tóńireginde týyndaǵan pikirtalasty bir arnaǵa toǵystyrýǵa múmkindik berip otyr. Birinshiden, Elbasy N.Nazarbaevtyń 2015 jyldy Qazaq handyǵy bastaýynyń 550 jyldyǵy dep naqtylap kórsetýi «Qazaq handyǵy qashan quryldy?» degen másele boıynsha tarıhshy ǵalymdardyń arasynda osy ýaqytqa deıin tolastamaı kelgen pikirsaıysyna toqtam saldy. Naqtylyqqa, derekkózine súıenip, sheshim aıtatyn tarıh ǵylymy úshin Qazaq handyǵynyń osydan alty ǵasyrǵa jýyq, ıaǵnı 1465 jyly qurylǵanyn aıǵaqtaıtyn ortaǵasyrlyq ǵalym Muhammed-Haıdar Dýlatıdyń «Tarıh-ı Rashıdı» eńbegi negizdeme retinde qabyldandy, ony Prezıdent N.Nazarbaev qýattady. Demek, Qazaq handyǵy «HV ǵasyrdyń ortasynda, ıaǵnı 1465 jyly Jetisý jerinde shańyraq kóterdi» degen tujyrym endi pikirtalas týdyrmaıdy.
Ekinshiden, Qazaq handyǵynyń tarıhı bastaýy alty ǵasyrǵa jýyq kezeńdi qamtıdy dep baılam jasap, tujyrymǵa kelýimizdiń úlken saıası-qoǵamdyq máni men maǵynasy bar. Sebebi, búginde álemdi moıyndatqan, óziniń jetistikterimen dosty qýantyp, dushpandy kúıintken Qazaq eliniń ótken tarıhy, qaınar kózi, onyń memlekettiliginiń bastaýy, keshegisi, búgingisi, bolashaǵy tek ózimizdi ǵana qyzyqtyrmaı, syrttan qyzyǵa, keıde qyzǵana qaraıtyndar úshin de nysanada turǵanyn jasyrmaımyz. Sondyqtan da bizdiń memleketimizdiń tamyry ǵasyrlar qoınaýynda jatqanyn, onyń álemdik órkenıetpen ushtasatyndyǵyn aıqyndap, aıshyqtap kórsetý keıbir «qazaqtarda buryn memleket bolmaǵan» dep kereǵar, birjaqty pikir aıtýshylardyń aýzyna qaqpaq bolyp, el namysyn, qazaqtyń bolmysyn qorǵaýǵa múmkindik beretini daýsyz.
Aıtýly tarıhı datany atap ótýge el bolyp kirisip te kettik. Jer-jerlerde, mekemelerde, oqý oryndarynda osy máselege arnalǵan ǵylymı-kópshilik konferensııalar, dóńgelek ústelder, kezdesýler josparlanyp, olar ótkizilip te jatyr. Osyndaı aýqymdy sharalardy BAQ-tar qyzý qýattap, jurtshylyqtyń nazaryna usynyp, nasıhattaýda. Aıtarlyq jaıt, kóńilge qýat beretin tirshilik. Mine, osyndaı el bolyp, qoǵam bolyp tolaǵaı tolqynysty bildiretin tirshilikke bizdiń bolashaǵymyz – jas jetkinshekterdiń de tikeleı aralasyp, qýanyp, ózderiniń shynaıy pák kóńilderin bildirip jatqany qandaı ǵanıbet.
Jaqyn arada osyndaı qýanyshty sharanyń kýási bolǵanymdy ortaǵa salǵym keledi. Táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderinen bastap-aq, tipti, ótpeli kezeńniń qıyndyǵyna qaramastan, Elbasy jas urpaqqa qoldaý kórsetip, olardyń tereń bilim alýyna, áleýmettik jaǵdaılarynyń únemi memlekettiń nazarynda bolýyna ókiletti uıymdardy, olardyń basshylaryn mindettep otyrdy. Jastardy «HHI ǵasyrdyń kóshbasshylary» dep dáripteýi Memleket basshysynyń jastarǵa degen senimin, olarǵa artqan úmitin kórsetse kerek.
N.Nazarbaevtyń tapsyrmasymen 2002 jyly sulý Kókshe jerinde, aýasy jupar Býrabaıdyń aıasynda daryndy jas urpaq úshin «Baldáýren» oqý-saýyqtyrý ortalyǵynyń uıymdastyrylýy osynyń kýási. Ortalyqtyń dırektory Muhıdden Tólepbaevtyń aıtýynsha, osy ortalyqta jyl saıyn alty myńnan astam jas býyn densaýlyǵyn shyńdap, demalyp, bilim nárine sýsyndaıdy eken. Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen kelgen daryndy mektep oqýshylary osy jerde umytylmas áser alyp, memleket qamqorlyǵynyń shapaǵatyn kórýde.
Ortalyqta qalyptasqan jaqsy bir dástúr bar. Ol – ár aýysymda kelgen balalar úshin sol ýaqyttyń ózekti máselesine arnalǵan bir taqyrypty tańdap, pikirlesý. Osy jyldyń aqpan aıynda demalýshy oqýshylar úshin basty taqyryp – Qazaq handyǵynyń qurylýynyń 550 jyldyǵy boldy. Ortalyqtyń ádiskerleri daıyndaǵan baǵdarlama boıynsha arnaıy shaqyrylǵan qonaqtarmen kezdesý ótkizildi, oqýshylardyń kúshimen daıyndalǵan «Uly Dala dúbiri» taqyrybynda Qazaq memlekettiliginiń tarıhyna arnalǵan sahnalyq qoıylym kórsetildi. Ortalyqtyń dırektory M.Tólepbaevtyń shaqyrýymen osy kezdesýge «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» AQ prezıdenti Saýytbek Abdrahmanov, «Jaýjúrek myń bala» kórkem fılminde basty rólderdi somdaǵan Asylhan, Aıan, Álııa esimdi daryndy jas akterler jáne men qatystym. Suraq, jaýap túrinde ótken bul qyzyqty kezdesýde kóńilime túıgen tómengideı áserimdi túıindegim keledi.
Birinshiden, búgingi jas urpaqtyń keshegi ata-baba erligine, el tarıhyna beıtarap, selsoq qaramaı, shynaıy kóńilmen bilgisi keletindigi, ári ony maqtan tutatyndyǵy aıqyn ańǵaryldy. Ult namysyn bolashaqta qorǵaıtyn jas býynnyń bar ekenine kózimiz jetti, qýandyq.
Ekinshiden, qazaq úshin qasıetti uǵym – táýelsizdik jónindegi oıdyń jastardyń sanasyna sińgenine, ony qadirlep, qasterleı biletinine súısindik, shattanyp qol soqtyq.
Úshinshiden, nebir zar zamanda, tarıhtyń qıyn qaltarystar sátinde, qıyn-qystaý kezeńderinde namysty qoldan bermeıtin uly tulǵalar, ult kósemderiniń tarıhı arenadan óz ornyn taýyp elin, jurtyn bastaı bilgenin jas urpaqtyń sezgeni, túsingeni kóńil ósirdi.
Tórtinshiden, jas jetkinshekterdiń el táýelsizdiginiń búgingi jemisin, jeńisin durys qabyldap, baǵalaı biletindigin túısindik. Bul bizdiń kóńilimizge senim uıalatty, ıaǵnı bolashaqta el tizginin berik ustaıtyn urpaqtyń ósip kele jatqanyna táýbe dedik.
«Baldáýren» oqý-saýyqtyrý ortalyǵynan bir sáttik áserimiz osyndaı.
Tilegen SADYQOV,
L.N.Gýmılev atyndaǵy
Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti
tarıh fakýltetiniń dekany,
tarıh ǵylymdarynyń
doktory, professor.
