ÚKIMET

Ekonomıka salasyna kadr daıarlaýda qandaı túıtkilder bar? Innovasııalyq damýǵa bet alǵan istiń barlyǵyn da bilimdi, bilikti mamansyz júzege asyrý múmkin emes. Sondyqtan ınjenerlik-tehnıkalyq bilim beretin jáne bilikti maman daıyndaıtyn joǵary oqý oryndarynyń atqarar isi qomaqty. Soǵan oraı Rýdnyı ındýstrııalyq ınstıtýtynyń rektory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Ábdirahman Naızabekovti búgingi bilim ordasynyń tynys-tirshiligi, ekonomıka jáne óndiriske kadr daıyndaýdaǵy problemalar men olardy sheshý joldary tóńiregindegi áńgimege tartqan edik. – Ábdirahman Batyrbekuly, shaǵyn kenshiler qalasynda turǵan Rýdnyı ındýstrııalyq ınstıtýtynyń aýyz toltyryp aıtarlyq isin qandaı mysalmen qaıyrar edińiz? – Biz daıyndaǵan mamandardyń suranysqa ıe ekenin bilim orda­synyń basty jetistigi dep aıta alamyn. Mysal dedińiz ǵoı, 2013-2014 oqý jylynda ınstıtýtty 824 túlek bitirgen bolatyn. Solardyń 97 paıyzy mamandyǵy boıynsha jumysqa ornalasty. Olardyń 80 paıyzy Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynyń salymshylary bolyp tabylady. Muny túlekterimizdiń jumysqa ornalasýynyń aıqyn dáleli úshin aıtyp otyrmyn. Reseıge ketken jáne sonymen qatar, jeke kásiporyndarǵa ornalasqanymen túrli sebeptermen BJZQ-ǵa salymy túspeı jatqan túlekterimizdi esepteı kelgendegi kórsetkish osyndaı boldy. Endi bir-eki jylda bilim ordasynan taǵy da myń­jarymǵa jýyq stýdent, óndiriske, qurylys salasyna, bank júıesi men kásipkerlikke baratyn bolady. – Qazaqstanda 2013-2014 oqý jylynda joǵary bilimdi kadrlarǵa suranys 35 myń adamdy qurasa, al bilim ordalaryn 165 myń túlek bitirdi. Osyǵan qaraǵanda, bir jylǵy túlegi túgel derlik ju­mysqa ornalasqan sizderdegi kórsetkish joǵary jetistik ekeni aıqyn. Endi, osynyń syry nede? – Birinshiden, bilim sapasy ekenin aıtar edim. Bizdiń mamandyqtar negizinen tehnıka­lyq jáne ekonomıkalyq baǵytta bolǵandyqtan, naqty bilim bolmaı, túlek jumysta ózin kórsete almaıdy. Ekinshiden, bilim berý úderisinde ınstıtýt – stýdent – óndiris» tásilin basty baǵytqa alamyz da, jergilikti óndiris oryndarymen tyǵyz baılanysta jumys isteımiz. Tipti, oblys óńirindegi Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestiginiń, Krasnooktıabr boksıt ken basqarmasynyń, «Qostanaı mıneraldary» asbest ken orny, «О́rken», «Sháımerden» ken oryndary men KEGOS kompa­nııasynyń, temirjol salasynyń bas ınjenerin, tehnologyn, basqa basty mamandaryn shaqyryp, bizdiń ınstıtýttyń kafedra meńgerýshileri olarmen birge oqý josparyn jasaıdy. О́ndiristen kelgen ókilder ózderine kerek nemese kereksiz pánderdi oqý jos­parynan alyp tastaýdy nemese qosýdy usynady. Biz óndiris talabyn jiti eskeremiz. Bilim ordasynyń óndirispen baılanysy oqý josparynan bastalady. Stýdentter ınjenerlik, óndi­ristik jáne dıplom aldyndaǵy tájirıbeden ótedi. Olar tó­mengi kýrstardan bastalatyn tájirıbe kezinde óndiris oryndarynda jumysshy, ınjenerdiń kómekshisi bolyp isteıdi. Osylaı jattyqqan, kózi qanyqqan stý­dent bolashaq jumys ornyn da sol óndiristen kóredi. Biz­diń stýdentterdiń 30 paıyzy Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestiginde tájirıbeden óte­di. Osy ken alybynda ınstı­týttyń 2600 túlegi túrli maman bolyp jumys isteıdi. Bizde 120 stýdent belgili óndiristik kompanııalardyń qarajatymen oqıdy. Stýdentterdiń 10 paıyzy dıplomyn óndiris ornyna baryp qorǵaıdy. Munyń bar­lyǵy stýdentterdi ekijaqty qadaǵalaýǵa, bilimin, biligin je­tildirýge kómektesedi. Biz­diń tú­lek­terge jan-jaqtan suranys­tar túsip jatady. Jyl saıyn ıns­tıtýtty bitirer aldynda jumys jármeńkesin ótkizgenimizde oǵan Reseıdiń ken óndiretin iri kompanııalarynan, qurylys oryndarynan ókilder keledi. Reseıde de tehnıkalyq joǵary oqý oryndary jetkilikti ǵoı. Bizdiń túlekterdi jumysqa shaqyra kelgender Rýdnyı ındýstrııalyq ınstıtýty túlekteriniń bi­limi men biliktiligin joǵary baǵa­laıtynyn jasyrmaı aıtyp ketedi. Bul biz úshin maqtanysh. Bir jaǵynan, árıne, jas mamandarymyz Reseıge ketip jatady. Oǵan amal joq. – Elbasy Joldaýlarynda júktelgen mindetterge oraı joǵary oqý oryndary maman daıyndaýmen qatar, ǵylymı ortalyqqa aınalýy qajet. Bul oraıda ınstıtýttyń talpynysy qalaı? – Sóz joq, joǵary oqý oryn­dary elimiz aldyna Elbasy qoıǵan mindettermen birge tynystaıtyny anyq. Sońǵy jyldary ınstıtýtta stýdentterdi ǵylymǵa beıimdeý jumystaryna kóp kóńil bólip otyrmyz. Sońǵy eki jylda 8 ǵylymı-sharýa­shylyq taqyryptar boıynsha zertteý jumystary júrgizilip keledi. Bul stýdentterdiń óz betinshe ǵylymı izdenýine jaqsy múmkindik, ári tabys tabady. Ǵylymı jumystarǵa beriletin memlekettik granttar boıynsha buryn bir ǵana taqyryp bolatyn. Qazir onyń qatary segizge jetti. Stýdentterge arnalǵan ǵylymı úıirmeler jumys isteıdi. Olar respýblıkalyq jáne halyqaralyq olımpıadalardan, baıqaýlardan júldelermen oralyp júr. Bir mysal. Respýblıkalyq baıqaýlardy aıtpaǵanda, E.Kýznesova degen stýdentimizdiń ǵylymı ju­my­sy búkilreseılik jas ǵalym­dardyń 16-shy forýmynda 4-oryndy ıelendi. Sonymen qatar, Máskeý joǵary ekonomıka mektebi uıymdastyrǵan olımpıada jeńimpazy atanyp, sol bilim ordasynyń magıstratýrasynda tegin oqýǵa múm­kindik aldy. О́tken jyly tehnıka ǵylymdarynyń doktory Olga Mırıýk degen oqytýshymyz «Úzdik oqytýshy» grantyn aldy. Onyń ǵylymı eńbekteri eskerilgeni aıan. Oqytýshylardyń sheteldik ǵylymı jýrnaldarǵa maqalalary jarııalanyp turady. Degenmen, joǵary oqý oryndarynda ǵylymı jumystar úshin jaqsy materıaldyq baza bolýy, ınstıtýttyń ózin ózi damytýyna múmkindik berilýi tıis. – Sonda ınstıtýttyń ózin ózi damytýyna ne kedergi? – Injenerlik-tehnıkalyq kadrlardy daıarlaýdyń zamanaýı bilim berý keńistigindegi birqatar shekteýler túıtkildi máselege aınalyp otyr. Qazir joǵary oqý oryndary bakalavrıat pen joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý baǵdarlamalaryn júzege asyrady, alaıda, jumysshy kásibine oqytý men biliktilikti arttyrýdy júrgizbeıdi. Bylaı qaraǵanda, munyń barlyǵy da bir qoldyń salasyndaı, birinen-biri ajyramaıtyn is emes pe? Jumysshy kásibin oqytpaý tehnıkalyq maman­dyq stýdentteriniń jumys­qa ornalasýyn qıyndatady (kási­bı kýáligi bar túlekti jumys­qa alý jumys berýshiler úshin tıimdi). Sonymen qatar, jumysshy kásipterin oqymaǵan stýdentter keıbir kásiporyndarǵa ón­di­­ris­tik tájirıbeden ótýge jibe­rilmeıdi. Ekonomıkanyń naqty sektory kásiporyndarynyń qyzmetkerlerin daıarlaý, qaıta daıarlaý jáne biliktiligin artty­rýǵa múmkindiktiń bolmaýy korporatıvtik baılanystardyń úzilýine, joǵary oqý oryndarymen yntymaqtasýǵa bıznes qyzy­ǵýshylyǵynyń tómendeýine, teorııalyq bilimniń tájirıbeden alystaýyna ákelip soǵady. Al jekemenshik joǵary oqý oryndary memlekettik bi­lim ordalaryna qaraǵanda tálim­gerlerdi úzdiksiz daıarlaýda kóp basymdyqtarǵa ıe. Sebebi, olarda tehnıkalyq jáne kásiptik ma­mandyqtardy daıarlaıtyn kolledj­der bar. Atalmysh ol­qy­­lyqtyń ornyn toltyrý maq­satynda «Memlekettik múlik týraly» zańǵa joǵary oqý oryn­darynyń óz qurylymynda zańdy tulǵalar qurý, biliktilikti arttyrý kýrstaryn júrgizý, jumysshy kásipterin oqytý jáne orta bilim­nen keıingi bilim berý salasynda qyzmet kórsetýge múmkindikter berýge qatysty ózgertýler engizilse túıtkildi máseleler sheshimin tabar edi. – Bilim ordasynyń mate­rıal­dyq-tehnıkalyq bazany nyǵaıtýy qalaı? – Kez kelgen joǵary oqý or­nyn­da zamanaýı materıaldyq baza bolmaı sapaly bilim berilmeıdi, bilim ordasy damymaıdy. Al qazir oǵan qarjy jınaqtaý tetik­teri qarastyrylmaǵan. Sebebi, materıaldyq-tehnıkalyq bazany jańartý jáne qordy oqý-ǵylymı ádebıetpen tolyqtyrý respýblıkalyq bıýdjetke qarjy quıýdyń kólemin arttyrady. Qysqasy, oqý ornyna alynǵan jańa jabdyq pen oqý quraldary úshin salyq tóleımiz, ol az  qarjy emes, ol nege oqý ornyn da­mytýǵa baǵyttalmaıdy? Osy oraıda «Memlekettik múlik týraly» zańǵa jáne Úkimettiń «Res­pýblıkalyq memlekettik kásiporyndardyń taza taby­synyń bir bóligin aýdarý norma­tıvi» týraly qaýlysyna ózgeris engizilse durys bolar edi. Paıdalanylmaıtyn ny­san­­dardy múliktik jalǵa be­rip, balans­ta ustaý rólin atqa­rý da joǵary oqý oryndary­na tıimsiz bolyp otyr. Mysaly, bos ból­melerdi jalǵa beremiz, olardyń kom­mýnaldyq shyǵyn­daryna tóleıtin qarjy ǵana ózimizde qalady, qalǵany respýb­lı­kalyq bıýdjetke ketedi. Jal­ǵa berýden túsken kiristi jo­ǵary oqý ornynyń damýyna baǵyttasa durys bolar edi. Bul da «Memlekettik múlik týraly» zańǵa ózgertýler engizýdi suraıtyn másele. О́tken jyly «Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestigi» aksıonerlik qoǵamy bizdiń ınstıtýtqa 20 mıllıon teńge kómek berdi. Oǵan bolashaq geolog mamandardy oqytýǵa qajetti zamanaýı jabdyqtar aldyq. Alaıda, joǵary oqý orny demeýshilik kómekke qarap otyrmaıdy ǵoı, óz tabysy bolǵany durys. – Sizder kadr daıarlap berip otyrǵan iri óndiristik kásip­oryndardyń joǵary oqý oryndaryna qarajat jaǵynan qara­sýy demeýshilikpen shektele me? Belgili bir júıe joq pa? –       Bul da joǵary oqý ornyn damytýdaǵy ótkir máseleniń biri. О́ndiristik kásiporyndar joǵary oqý ornyna qarajatty júıesiz baǵyttaıdy. Kadrlardy daıarlaýda bir rettik nemese bolmashy ınvestısııalarmen ǵana shekteledi. Qarjylandyrý barysynda túlekterdi bólýdiń nátıjesi esepke alynbaıdy. Sondyqtan joǵary oqý oryndaryna qarjyny kásiporyndarǵa jiberiletin túlekter sanyna teńdeı etip baǵyttaý jáne qarjy shyǵyndaryn ǵylymı zertteýlerdi jáne ındýstrııalyq-ınnovasııalyq ınfraqurylym elementterin qarjylandyrýǵa baǵyttaý máselelerin «Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný týraly» zańǵa naqtylaýdy usynar edik. Sonymen qatar, biliktilikti táýelsiz saraptaý júıesiniń je­til­­megendigi joǵary oqý or­ny túlekteriniń suranysqa ıe bolý deńgeıin tómendetedi. Maman­dyq boıynsha sertıfıkattaýdy engizýdiń tetikterin bekitip, kásiptik standarttardy eskere otyryp, jańa bilim berý baǵ­darlamalaryn ázirlese, ol suranysqa ıe mamandardyń jaǵdaıyn túp-tamyrymen ózger­ter edi. Mine, osyndaı proble­malardyń sheshimi tabylsa, ol min­detti túrde ekonomıkanyń naq­ty sektoryna qajetti kadrlar daıar­laýdyń tıimdiligin arttyrady. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan». Qostanaı oblysy.

Áleýmettik nysandardyń qurylysy aıaqtalady

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda jańa qurylys alańdaryn toqtata turyp, bastalyp qoıǵan jobalardy aıaqtaý jóninde aıtqan bolatyn. Osy oraıda Shyǵys óńirinde salynyp jatqan 127 áleýmettik nysannyń qurylysyn aıaqtaýǵa 2 mlrd. teńge bólinbek. О́ńir basshysy Danıal Ahmetov oblys ortalyǵyndaǵy qurylys nysandaryn aralaý barysynda osylaı dedi.

Oblys ákimi О́skemendegi birqa­tar aıaqtalmaǵan nysandardyń qazirgi hal-ahýalymen tanysty. Olardyń qatarynda «Samuryq-Qazyna» jyljymaıtyn múlik qory» AQ arqyly kommersııalyq oryndarymen birge salynyp jatqan kópqabatty 9 turǵyn úı jáne oblystyq qan ortalyǵy, ońaltý ortalyǵy men oblystyq drama teatry bar. Bekitilgen josparǵa sáıkes, qan ortalyǵy 1 sáýirde, drama teatry 1 mamyrda tapsyrylýy kerek. Osyǵan oraı oblys ákimi D.A­hme­tov qurylysshylardyń jumysyn oń baǵalap, negizgi jumystary atqarylǵan nysandy orta jolda qaldyrmaı, barlyq sharýalaryn aıaqtap, ýaqytynda tapsyrý kerektigin aıtty. Sondaı-aq, óńir úshin medısınalyq mekemeler men mektepter, balabaqshalar qurylysynyń da mańyzy joǵary ekenin jetkizdi. – Oblysymyzda barlyǵy 127 áleýmettik nysannyń qurylysy júrgizilýde. Jekelegen nysandarda qurylys aqaýlary tabyldy, keıbirine qural-jabdyq alýǵa qarjy jetpeıdi. Alaıda, bıyl biz bul nysandardy mindetti túrde tapsyrýymyz tıis. Sondyqtan nysandardy tolyq aıaqtap, el ıgi­ligine berý úshin qosymsha qarjy bólemiz. Osy jumystyń barlyǵyna oblys bıýdjetinen 2 mlrd. teńge bólinedi. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasy boıynsha, biz memleket aqshasyn únemdeı otyryp, qarjyny tolyǵymen jetkizýimiz kerek, – dedi D.Ahmetov. Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan». О́SKEMEN.

Kúnnen qýat alamyz

Tabıǵat bir jetpestikti ekinshi balamasymen ózi tolyqtyryp turatyndaı. Kún shýaǵy tógilip turatyn nemese adýyn jeli jerdiń astyn ústine shyǵarǵandaı astań-kesteń etetin  Mańǵystaýda osy eki tabıǵı qubylysty kádege nege jaratpasqa degen oıdy gazetimizdiń aldyńǵy sandarynyń birinde jarııalanǵan «Kún áldılep, jel terbegen túbek» atty maqalamyzda keltirgen edik. Elektr energııasyn únemdeý jáne onyń tutyný baǵasynyń qymbattaýy aıtyla bastaǵan jaǵdaıda álemde balama kózderdiń qajettiligi, ony qoldaný kókjıegin keńeıtý rasynda sezile bastady. Oıymyzǵa oraılas, taıaý ýaqytta  Aqtaýda kún energııasyn paıdalaný zaýyty salynatyn boldy. Quny 85,5 mln. AQSh dollary turatyn ınvestısııalyq jobany júzege asyrý úshin taraptar – Aqtaý qalasynyń ákimi E.Jańbyrshın, Mańǵystaý oblystyq kásipkerler palatasynyń dırektory J.Dospaev jáne «Imperıal renıýbl Enerdjı Kazahstan» kompanııasy ókilderi bir ústel basynda kezdesip, mámilelesti. Aqtaý halyqaralyq áýejaıy mańynan 150 ga jer telimi bólingen, zaýyt qurylysy bıyl bastalady dep kútilýde, al aqpan aıynda zaýyt qurylysynyń bastamasy retinde alǵashqy belgi – kapsýla ornatylatyn bolady. Qurylysty júrgizýge Birikken Arab Ámirlikteriniń «Imperıal renıýbl Enerdjı Kazahstan» kompanııasy tańdaldy. О́tken jyldyń kúz aılarynyń birinde Aqtaý qalasynyń ákimi E.Jańbyrshınmen kezdesken «Imperıal» kompanııasynyń ókilderi, kún energııasyn tıimdi paıdalaný tehnologııasy týraly tanystyrǵan bolatyn. Talqylaýlardan sońǵy tańdaý «jasyl» energetıkany damytýda belsendi BAÁ eliniń ınvestorlaryna túsipti. Osy kompanııanyń negizin qalaýshy Manoj Dıvakarannyń aıtýynsha, atalmysh aýmaqtaǵy jerge ornalasatyn zaýyt kún sáýlesin paıdalaný arqyly qýaty 50 MVt elektr energııasyn jáne táýligine 10 myń tekshe metr tushytylǵan sý óndire almaq. – Bul joba Elbasy Nursultan Ábishuly Nazar­baevtyń «jasyl ekonomıkany» damytý, balamaly energııa kózderin tıimdi paıdalaný syndy tapsyrmalaryn iske asyrýǵa, EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń maqsatyna saı keledi. Investorlardyń Mańǵystaýǵa kelip, kún energııa­syn paıdalaný tehnologııasyn engizýi, bul – elimiz úshin de, energetıka salasy men kommýnaldyq qyzmet úshin de zor jetistik. Qazirgi álemde bolyp jatqan daǵdarystarǵa, ártúrli jaǵdaılarǵa qaramastan, iri kompanııanyń Aqtaý qalasyna qomaqty ınvestısııa salýy jańa jumys oryndaryn ashyp, mamandardy daıarlaý, jańa tehnologııalardy ashý jáne ǵylymı jaǵynan damytý baǵytynda jańa múmkindikter týǵyzady. Bastysy, bul ınnovasııalyq tehnologııanyń qorshaǵan ortany lastaýdy boldyrmaýyna, tarıfterdi turaqty ustaýǵa, Aqtaýdaǵy boı kótergen jańa shaǵyn aýdandardy damytýǵa yqpal etedi, – dedi, Aqtaý qalasynyń ákimi E.Jańbyrshın. Jumys jasaýǵa kepildi merzimi shırek ǵasyrdy quraıtyn zaýyt sonyń 20 jylynda kompanııa quzyrynda bolyp, keıin aqysyz negizde memleket menshigine beriledi. Osy 25 jyl ishinde zaýyt qondyrǵylary men jabdyqtaryn jańartyp, zaýyttyń odan ári jumys jasaýyn jalǵastyrýǵa bolady. Zaýyt kún energııasy jáne tushy sýdy qoljetimdi etýimen ǵana emes, óńirde jańa jumys oryndaryn ashý úshin de qolaılylyq týdyrmaq. О́ńirdegi  joǵary oqý oryn­darynyń bazasynda arnaıy ǵylymı ortalyq ashyp, qarjylandyrýǵa múddeli kompanııa muny jergilikti ma­mandardy oqytý men daıyndaý úshin qajet dep tú­sindirdi. 150 adamdy jumys ornymen qamtıtyn zaý­y­t­­ta 10-15 maman shetten kelse, qalǵandary jergilikti tur­ǵyndardan quralatyn bolady. «Jobaǵa salynǵan ınvestısııanyń qaıtarymy 8-9 jyldy quraıdy. Al jalaqy arnaıy biliktilikke qaraı joǵary bolady, naryqtan mólsherden kem bolmaıdy», dep atap ótti Manoj Dıvakaran. Álemdi teńseltken qarjy daǵdarysyna qaramaı batyl da belsendi qımyldap, «jasyl» energetıkadaǵy jetistikterimen EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesine qatysýǵa talaptanǵan BAÁ eliniń Aqtaýdaǵy jobasy kórmege barar joldaǵy senimdilik pen belsendilikti baıqatady.

 Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,

«Egemen Qazaqstan».     

Mańǵystaý oblysy.

«Ordabasyǵa» reseılikterdiń de oıy ketti

«Ordabasy» – asyltuqymdy qoıdyń ataýy. Ońtústik-Batys mal jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty ǵalym­dary seleksııa arqyly etti merınos qoıynyń jańa tuqymyn alǵan. Júnge baı bolmaǵanymen etti. Marqa qozynyń ózi 40 keli salmaq tartady. Saýlyqtary 70-90 keli, al isek, qoshqarlary 95-120 kelige deıin barady. Qazir jaıylymdylyq jerlerde sý jetispeýshiligi baıqalýda. Sho­pandar shyǵandap qum ishine qoı jaıa almaıdy. Al «Ordabasynyń» basqa qoılardan taǵy bir erek­sheligi shólge shydamdy, ystyq-sýyqqa tózimdiligi. Qazaq ǵa­lym­darynyń kóz maıymen, eren eńbegimen kelgen Shopan ata túliginiń jańa tuqymyna reseı­likter de qyzyǵyp, suranys berip jatqan kórinedi. Olardy da túsinýge bolady. Bir Máskeýdiń ózi bir kúnde birneshe otar qoıdy tamaqqa paıdalanady. Iаǵnı, etti malǵa suranys ta úlken. Ázirge Ońtústiktiń bes-alty aýdanyndaǵy sharýa qoja­lyqtarynda shamamen otyz myńnyń ústinde qoı bar. Onyń ústine eltirige degen suranys kóbeıip keledi. Akademık, Mem­lekettik syılyqtyń laýreaty Ábdirahman Ombaev kezinde ǵyly­mı ınstıtýt mamandary seleksııa arqyly dúnıege ákelgen altyn sur eltirisin altynmen saýdalap alatyn memleketter kóp bolǵanyn aıtady. Qazir de Ońtústiktiń eltirisine Qytaı jáne Túrkııa memleketteri qyzyǵyp, saýdaǵa shyqqanyn qıdaı sypyryp jatyr. Osyndaıda eske túsedi. Oń­tústik-Batys mal jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń mamandary ońtaı­syz jekeshelendirý kezinde Qytaı memleketiniń bulardyń elý jyldaı eńbektenip dúnıege ákelgen merınos qoıynyń eki myńǵa jýyǵyn satyp áketkenin aıtady. Burnaǵy jyly ınstıtýtta Qytaı ǵalymdarymen kezdes­kende sol qoılardyń jaǵdaıyn suraǵan eken. «Qazir eki mıllıonǵa jetti. Biz ol qoılardy kóbeıtemiz, eshqaıda satpaımyz. О́ıtkeni, ol Qytaı memleketiniń ulttyq baılyǵy», depti olar. Sondyqtan, «aýzy kúıgen úrlep ishedi» degendeı, seleksıoner ǵalymdar «Ordabasy» asyltuqymdy qoıyn respýblıka boıynsha kóbeıtpek nıette. Sonymen qatar, kók eltiri jo­basyn iske asyrýǵa kirisip jatyr. Baqtııar TAIJAN, «Egemen Qazaqstan». ShYMKENT.

Kásipkerlikke keń óris

Qyzylorda oblysy Syrdarııa aýdanynda «bir tereze» qaǵıdasy aıasynda kásipkerlerge qyzmet kórsetý ortalyǵy ashyldy. Atalǵan ortalyqty ashýdaǵy negizgi maqsat – aýdandyq jáne oblystyq deńgeıde isin jańa bastaǵan, sondaı-aq, jumys jasap júrgen kásipkerlerge jaǵdaı jasaý. – Bizdiń mindetimiz – aýdan jáne shaǵyn qalalardaǵy kásipkerlerdiń ár jerge shap­qylamaı, bir ortalyqtan bızneske qatysty kómek alýyna jaǵdaı jasaý. Osyndaı ortalyq­tardy ashý arqyly alǵa qoıylǵan mindetterdi naqty oryndaı alamyz,– deıdi Ulttyq kásipkerler palatasy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Nurjan Áltaev. Onyń aıtýynsha, bul elimizde ashylyp otyrǵan úshinshi ortalyq. Bul jerde kórsetiletin qyzmet túrleriniń barlyǵy da aqysyz. Sondyqtan, óz bıznesin ashýǵa nıetti kez kelgen turǵynnyń mamandardan keńes alýyna da, memlekettik baǵdarlamalar boıynsha qarajat kózin tabýyna da jol ashylyp otyr. Onda kásipkerler palatasynyń, «Qazagromarketıng» AQ-tyń, «Kásipkerlerdi qarjylaı qoldaý qory» AQ-tyń, «Qazaqstan halyq banki» AQ-tyń, «Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵy» memlekettik mekemesiniń mamandary men keńes berýshileri ornalasqan. Ortalyqtyń ashylǵanyna erekshe qýanǵandardyń biri jeke kásipker Ǵalııa Aldamjarova. 2000 jyldary tis kabınetin asha otyryp, óz kásibin bastaǵan ol alǵashqy jyldary kimnen keńes alatynyn bilmeı, qatty qınalǵanyn aıtady. «Búgin ashylyp otyrǵan ortalyq bar­lyq kerek mamandardyń bir jerge shoǵyr­lanǵandyǵymen qundy. Endigi jerde bizge memlekettiń qoldaýyn tıimdi paıdalanyp, jumys jasaý ǵana qaldy», deıdi Ǵ.Al­damjarova. О́tken jyly kásipkerler palatasynyń yqpalymen Almaty qalasynda biliktiligin arttyrǵan ol qazirgi ýaqytta aýyldyń 2 turǵynyn jumyspen qamtyp otyr. Tájirıbeli kásipker aldaǵy ýaqytta óz bıznesin keńeıtýdi josparlap otyr. Ortalyq kásipkerlerge 20-dan astam qyzmet túrlerin usynýda. Atap aıtqanda, kásipkerlerge qoldaý kórsetý sharalary boıynsha keńes berý, memlekettik jáne ózge de aktilerdiń tehnıkalyq sharttaryn alýda, qarjylaı qarajattardy alýda kómek kórsetý jáne súıemeldeý. Sondaı-aq, atalmysh ortalyqta kásip­kerlikpen aınalysýǵa nıetti azamattardy kásipkerliktiń negizderine oqytatyn «bıznes-mektep» jumys jasaıdy. Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan». Qyzylorda oblysy.

60 jyldyń belesine

jetken О́skemen jıhaz jasaýshylary jańa buıymdar shyǵaryp jatyr

«О́skemen jıhaz» jaýap­kershiligi shekteýli seriktestiginiń 60 jyldyq tarıhy bar. Sonaý Odaqtyń irgesi sógilmeı turǵan kezde kózdiń jaýyn alatyn ásem de sapaly jıhazdardyń túr-túrin shyǵaryp, tutynýshylardyń alǵysyna bólengen kásiporyn naryqtyń ótpeli shaǵynda qalt-qult etse de jabylmaı, tirshi­ligin jalǵastyra berdi. Isker, mamandyǵyn sheber meńgergen basshy Grıgorıı Voznıýk aǵash­tan túıin túıetin sheberler men tiginshilerdi jumystan qys­qartpaı, amalyn taýyp jalaqy­syn tólep keldi. Qazir atalmysh seriktestik jıhazdardyń qyryqqa tarta túrin shyǵarýda. Olardyń ishinde jurtshylyq izdep júrip alatyn «Vega-SI», «Vega-T», «Vega-FO», sońǵy kezde óndiriske engen «Vega-L» jumsaq jıhazy, «Gerda-5», «Pıkantnyı», sondaı-aq, «Assol» qonaq bólmesine arnalǵan jıhazdar sapalylyǵymen erekshelenedi. – Keler jyly kásiporynǵa 60 jyl tolady. Qazir tutynýshy­lar­dyń talǵamy joǵary, jyl­tyraq, arzan, sapasyz jıhazdan góri sapaly zattarǵa suranysty kúsheıtken. Biz olardyń talǵamyna, arnaıy tapsyrystary boıynsha jıhaz jasap beremiz. Elbasynyń otan­dyq ónim shyǵarý kólemin arttyra berý jónindegi tapsyrmasy nazarda. Bul baǵytta arnaıy baǵdarlama boıynsha jumys jasaýdamyz. Jıhazǵa qajet lamınat tabaqshalaryn, basqa da materıal­dardy alystan izdemeı irgedegi Rıdder orman sharýashylyǵynan alamyz. Bul kásiporyndy isker basshy Aleksandr Boboshko  basqarady. Oblystaǵy aýdandardan da tapsyrys túsip jatady. Sebebi, turǵyndar «О́skemen jıhaz» seriktestigi shyǵaratyn buıymdardyń uzaq ýaqyt jaramdylyǵyna senimdi, – deıdi kásiporyn basshysy G.Voznıýk. Kásiporynnyń jıhaz jasaı­tyn sehtaryn aralap júrmiz. Menedjer Anar Arǵyn­kanova 13 jyldan beri qyzmet etedi eken. Ol ujymnyń ystyq-sýyǵyna tózip, 39 jyl eńbek etken seh bastyǵy Galına Kýrılova, 30 jylǵa taıaý qyzmet jasap kele jatqan Svetlana Slatına, «Saýda úıiniń» meńgerýshisi Galına Potapenko, menedjer Zamıra Iqambaeva, Larısa Pınıgınanyń iskerlik qabiletine erekshe toqtaldy. Stanokshy Svetlana Lýkıanova, tiginshi Svetlana Gýtche, aǵash sheberi Vladımır Tarasov bizben áńgimesinde buıymdardy jasaý kezinde tutynýshylardyń talǵamyna saı qyzmet kórsetetinin aıtty. О́skemendik jıhaz jasaýshylar buıymdardy ózderi jetkizip, qurastyryp beredi eken. Ol ol ma, jıhaz jasatqysy kelgender seriktestik mamandaryn úılerine shaqyryp, ınterer boıynsha ólshetip,  matanyń túr-túsi boıyn­sha tapsyrys bere alady. Bul da naryq talabynyń biri bolsa kerek. 60 jyldyń belesinde turǵan otandyq ónim shyǵarýshy «О́skemen jıhaz» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi aldaǵy ýaqytta da tutynýshylardyń talǵamyn qana­ǵattandyra bermek. О́SKEMEN. Sýretter avtordiki.

 «Qazaqmys» únemdeý rejimine kóshýde

Elimizde mys jáne ken óndirý men óńdeý­de aldyńǵy qatardaǵy alyp kompanııa munan bylaıǵy jerde únem tártibine kóshýge májbúr bolyp otyr. Qazir korporasııa quramynda on kenish orny, bes ken-baıytý fabrıkasy, eki mys zaýyty jáne eki kómir kenishi bar. Mys baǵasynyń kúrt tómendeýinen týyn­da­ǵan jaǵdaı «Qazaqmys» korporasııasy basshylyǵyn kompanııanyń barlyq eńbek alańdaryndaǵy eńbek úderisterin ońtaılandyrý jumystaryn júrgizýge mindetteýde. Biraq, bul ujymdardaǵy ju­mys ornyn jappaı qysqartý degen sóz emes. Qazirgi kezde paıda keltirmeı otyrǵan kásiporyndar ýaqytsha toqtatylady. Jumys oryndarynan bosaǵan barlyq 2 myńǵa jýyq jumysshy kásibı bilim jetildirý kýrstarynan ótedi. Barlyq jumysshylardyń ortasha jalaqysy saqtalady. Qaıta oqýdan ótken soń olardyń jumys deńgeıi kóteriledi dep kútilip otyrǵan Bozshakól, Aqtoǵaı kenishterine ornalastyrý josparlanýda. Osy baǵytta «Kazmıneralz» JShS-men kelissózder júrgizilgen. Ońtaılandyrý is-sharalary  korporasııa­nyń ákimshilik qyzmetkerlerine de qatys­ty. Qyzmetkerlerdiń belgili bir bóligi qysqartylǵan jumys kestesimen jumys atqarady, sonymen birge, ákimshi­lik qyzmet­ker­lerdiń osy bóliginiń, korpo­rasııanyń barlyq basqarý bólimi qyzmet­kerleriniń kúndelikti júrgizgen jumysy qorytyndysynda tólenetin syıaqy 10 paıyzǵa qysqartylmaq. «Qazaqmys» JShS osyndaı ekonomıkalyq qıyn kezeńniń ózinde bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi qaǵıdatyn saqtaı otyryp, jumyskerlerdi de, ákimshilik qyzmetkerlerin de jappaı qysqartýdan bas tartyp otyr. Bul sharalar Elbasynyń Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda aıtqandarymen tolyq úndesedi. Eńbek ónimdiliginiń shapshań tómendeýi baıqalǵan jaǵdaıdyń ózinde bosatylǵan jumyskerlerdiń eńbek demalystaryna shyǵyp, aılyq jalaqysynyń 50 paıyzyn saqtaý qarastyrylyp otyr. Ýaqytsha jumys istemegen jumyskerler «Qazaqmys korporasııasy» JShS esebinen óz kásibı biliktilikterin jetildirip, qaıta oqýlardan ótedi. – Osyndaı qıyn kezeńniń ózinde biz ońtaılandyrý jumystaryn eńbek ujymd­arynda asa qatty ańǵarylmaıtyndaı, eńbek úderisine zııany tımeıtindeı deńgeı­de qarastyrdyq. Biz úshin áleýmettik jaýapker­shilik bos sóz emes, biz ár jumys­kerdiń taǵdyry úshin jaýaptymyz, – deıdi «Qazaqmys» korporasııasy JShS-iniń bas dırektory Bahtııar Qryqpyshev. Qazaqmys negizgi ken óndiretin jáne satylymǵa laıyq metalǵa aınaldyryp óńdeıtin óndiris oryndaryn basqarady. Byltyrǵy jyly óndirilgen kennen 294 myń tonna taza katodty mys óńdelip alynǵan. Korporasııada 40000 adam jumys atqarady. Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.

Nar táýekel júgi

Shaǵyn sheberhanadan óndiris­tik sehtarǵa deıingi aralyqta aýqymdy bıznes-ıdeıalardy talmaı júzege asyryp kele jatqan kásipker eń úzdik taýar óndirýshi atanyp otyr. Vladımır Levındi kópten beri bilemin. Qyzmet babymen de, jumystan tys ýaqytta da onymen jolym túıisip júrdi. Sózge sarań, minezi birtoǵa azamattyń eren eńbekkerge tán izdenis izderi búgingideı kóz aldymda jańǵyryp tur. Ol kezderi qulaqqa tosań es­tiletin kásipkerlik, bıznes sóz­deriniń túp-tórkinine boılamastan osy salalarǵa jaýynnan keıin qaptap sala beretin sańyraýqulaqtaı atoılap at qoı­­ǵan talaılardyń mańdaıy tasqa tıip jatqanda óliara kezeń­degi qıyndyqtardyń asý bermes ótkelderinen súrinbeı ótken sanaý­lylardyń biri Volodıa bolatyn. Onyń bul oıyn bastap­qyda qoldaýshylar da, kúmán keltirýshiler de tabyldy. Shy­nynda da, táýelsizdiktiń eleń-alań shaǵynda nartáýekelge bel býyp, qyr-syry jumbaq kásiptiń álippesin bastaý kim-kimge de ońaı soqpaǵany aıdan anyq. Sol sebepti ony Qyzyljar aýdanynda alǵashqylardyń qatarynda tyńnan túren salyp, kásipkerliktiń negizin qalaýshylardyń biri retinde emes, alǵa qoıǵan maqsatyn jigerli, tabandy umtylystarmen ushtastyra bilgeni úshin qurmetteıdi. Aldymen jel sózdiń sýmań­daı esip, sosyn neshetúrli qaýe­set­terdiń taraıtyny bar. Tańer­teń jumysqa kelsem, qyzmet­testerimniń «Vladımır úıiniń bir bóligin sheberhanaǵa aınaldyryp, jıhaz jaýǵa kirisip ketipti», degen jańalyǵyna eleń ettim. «Áliptiń artyn kútelik. Úlgi etýge turarlyq bas­­tama eken» degen ishki qoshemetpen azamattyń shalt qımylyna súısindim. Bir kezdeskenimde hal-jaǵdaı suras­­tyq. Túrinen eshqandaı qobal­jýshylyq baıqalmady. Sol baıaǵy jer qozǵalsa da anaý-mynaýǵa selt ete qoımaıtyn sabyrly qalpy. Asyp-tasýshylyq joq. Tájirıbe molyǵyp, kásibine tóselip qalǵan sekildi. «Kóz – qorqaq, qol – batyr demeı me? Jumyssyz júrgen 4-5 azamattyń basyn qosyp, úıishilik jıhaz shyǵaratyn jeke kásipkerlik ashypty. О́nimderdiń alǵashqy partııasy jergilikti tutynýshylarǵa jóneltilip, jaqsy baǵalanǵan kórinedi. Tapsyrystyń kóptep túse bastaýy jumysqa degen ynta-jigerin oıatyp, shabyttandyryp jibergenin sózinen, qımylynan ańǵardym. Eń bastysy, sapa, jurtshylyq suranymyn, talǵamyn únemi eskerip otyrý ǵoı. Onsyz naryq talabyna, básekelestikke ilesý óte qıyn. Aıaqtan tik turyp alǵannan keıin óndiris aýmaǵyn keńeıtýdi oılastyryp júrmin, degen edi ol sol joly. «Izdengen jeter – muratqa» degen osy. Osydan shırek ǵasyrǵa jýyq jańa kásiptiń tabaldyryǵyn ımene attasa, sodan bergi ýaqyt be­derinde úıishilik, keńselik, qa­byr­ǵalyq jıhazdar jasaýǵa mamandanǵan kásiporynnyń ónim­deri Qazaqstannan tys óńir­ler­de de suranysqa ıe. Jeke tapsyrys boıynsha da zakazdar qabyldap, serııalap óndirý júıesi ornyqqan. Qazir munda júzden astam adam eńbek etedi. О́ndiristik ǵımarattyń aýmaǵy keńeıip, fırmalyq jıhaz saýda ortalyǵy boı kóterdi. Jyl ótken saıyn sheberhanalar jańǵyryp, zamanaýı qural-jabdyqtarmen tolyǵyp keledi. Jıhazdardy óńdeıtin jáne ajarlaıtyn seh iske qosylyp, jańa stanoktar ornatyldy. Memlekettiń qarjylyq qoldaýyna súıene otyryp «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasynyń belsendi qatysýshysyna aınaldy. Jeńildetilgen nesıege qol jetkizip, on adamdy áleýmettik jumysqa ornalastyrdy. Búginde asúı, qonaqúılerge, keńselerge arnalǵan jáne sertıfıkattyq talaptarǵa sáıkes jıhazdardyń 20-dan astam túri shyǵarylady. Oblystan tysqary jerlerge de jaqsy tanymal jıhaz jasaýshy Vladımır Davydovıchtiń zaıyby Alevtına Andreevna – basty súıenishterdiń biri. Ákeniń ónegeli isin qyzy Elena da sátti jalǵastyryp keledi. Ol kásip­orynnyń dırektory ári bas ımıdjmeıker qyzmetin atqarady. Nemereleri de qolqanatqa jarap qalǵan. Valentın jumsaq jıhazdar sehynyń meńgerýshisi bolsa, Evgenıı – osynda bilikti zańger. Kásiporynda óz isiniń sheberleri jetip-artylady. Olar­dyń qataryna ýchaske jetek­shileri Igor Klımenkony, An­dreı Korotkovty, seh basshysy Anatolıı Rogozany, jıhaz jasaý­shylar Vladımır Chehty, Arman Meıirmanovty, Vladımır Zýb­kovty, qurastyrýshylar Nıkolaı Trýsovty, Iýrıı Rýdty, taǵy basqalardy ataýǵa bolady. «Levın V.D.» JK-niń jetken jetistikterin sanamalap shyǵý qıyn. «Altyn sapa-2009» baıqaýynda birinshi, «Jıhaz óndirýshi-2008, «Paryz-2009», Paryz-2011» kór­melerinde ekinshi dárejeli dıp­lomdarmen marapattaldy. 2010 jyly «Úzdik kásipker» atandy. Al, jylqy jyly respýblıkalyq «Qazaqstannyń úzdik taýary» baıqaý-kórmesinde ozyp shyǵyp, «Turǵyndarǵa arnalǵan úzdik taýar­lar» atalymyn jeńip alýymen este qaldy. – Byltyrǵy baıqaý-kórmege 150-den astam kásiporyn men jeke kásipkerdiń qatysqanyn eskersek, básekelestiktiń qandaı dárejede ótkenin shamalaı berýge bolady. Elbasymyzdyń bastamasymen júıeli túrde uıymdastyrylyp júrgen mundaı forýmǵa qatysý jáne joǵary marapatqa ıe bolý baqyty ujym eńbekkerleriniń arqasy, – deıdi aq qaıyńnan jıhaz jasaýshy Vladımır Davydovıch aǵynan jarylyp. Raısa LUQPANOVA, aýdandyq «Maıak» gazetiniń shef-redaktory. Soltústik Qazaqstan oblysy, Qyzyljar aýdany. Sýretti túsirgen Amangeldi BEKMURATOV.

Baǵdarlama mejesi tolyq oryndaldy

Aqmola oblysynda «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasyn iske asyrý boıynsha jyl qorytyndysyna arnalǵan saltanatty shara ótti. Memlekettik baǵdarlamany iske asyrýda jemisti yntymaqtastyǵy úshin jeke kásipkerler men qala­nyń eńbek ujymdaryna alǵys hattar tapsyryldy. Qazirgi tańda Kókshetaý qa­la­synyń jumyspen qamtý or­talyqtary tarapynan «Jumys­pen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasynyń úsh baǵyty boıynsha belgilengen jos­par 100 paıyzǵa oryndalǵan. Baǵdarlamaǵa jalpy sany 351 adam qatysty. «Infraqurylym men turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyn damytý esebinen jumyspen qamtý» baǵyty aıasynda 7 joba iske asyrylyp otyr. Oǵan ózin-ózi jumyspen qamtýshylar arasynan 18 adam qatysty. Ekinshi baǵyttaǵy «Kásip­kerlik pen tirek aýyldardy damytý arqyly jumyspen qamtý» boıynsha 10 adam «Kásipkerlik negizderin» oqyp shyqty. Respýblıkalyq bıýdjetten shaǵyn nesıelendirýge 2014 jyly 25 mıllıon teńge bó­lingen. «Jumys berýshi qajettigi aıasynda oqytý men qonystandyrý arqyly jumyspen qamtýdy» kózdeıtin úshinshi baǵyt boıynsha 82 azamat kásiptik oqýǵa tartylyp, 116 adam jastar taǵylymdamasynda belsendilik tanytty. Baqbergen AMALBEK, «Egemen Qazaqstan». Aqmola oblysy.