Japonııa ekonomıkasy jaıbasarlyq tanytty
Álemdik aqparat agenttikteriniń málimetine súıensek, Japonııa ekonomıkasy da jaıbasarlyqqa salyndy. Quldyraýǵa yryq bermegenimen, jalpy ósimnen baıaýlyq bilinýde. Iаǵnı, ótken jyldyń sońǵy toqsanyndaǵy ekonomıkalyq ósim boljamdaǵy sandarǵa múlde sáıkes emes. Sarapshylar kútkendegideı kórsetkishter «kózden bulbul ushqandaı».
Ishki jalpy ónim kórsetkishi ekonomıkalyq ósimniń shamamen 0,6 paıyzyn qurady. Ekonomıka mınıstri Akır Amarıdiń paıymynsha, bul statıstıkalyq málimetter eldiń kópke sozylǵan toqyraýdan shyǵyp otyrǵandyǵynyń dáleli bola alady. Biraq naryq sarapshylary bul baıaýlaý tutynýdyń jáne kapıtal shyǵyndarynyń kóbeıýi áserinen, sondaı-aq, turaqsyz ekonomıkalyq jaǵdaıǵa baılanysty ınvestısııanyń álsireýinen dep otyr. Alaıda, tokıolyq Nikkei ındeksi 7 jylda alǵash ret 0,5 paıyzǵa ósken. Japon naryǵy eýropalyq seriktestikteri Grekııamen arada týǵan daýdy sátti sheship, eýronyń qulamaýyna úmit artýda. Sonda Eýropaǵa shyǵarylatyn japonııalyq eksport kólemi de azaımaıdy dep boljaıdy.
Eýrotop pen Grekııa kelissózderi nátıjesiz aıaqtaldy
Brıýsselde ótken eýroaımaq elderiniń syrtqy ister mınıstrleriniń otyrysy negizinen Grekııanyń syrtqy qaryzy, sondaı-aq, ol elge halyqaralyq qarjylyq kómek kórsetýdiń budan arǵy ahýaly máselelerine arnalǵan bolatyn. Alaıda, kóp úmit artylǵan jıynnyń qorytyndysy grekııalyqtardyń kóńiline qýanysh uıalata qoıǵan joq.
Frans-Press agenttiginiń habarlaýynsha, Afınaǵa qazirgi kómek baǵdarlamasynyń qatań antıdaǵdarystyq talaptaryn saqtaı otyryp merzimin sozý týraly usynylǵan. Biraq Grekııa delegasııasynyń ókilderi bul talaptardyń múmkin emestigin aıtady. Eýrotop tóraǵasy Grekııa úshin qazirgi baǵdarlama merziminiń sozylǵany durys dep otyr. Eýroaımaq qarjy mınıstrleri keńesiniń tóraǵasy Ierýn Deısselblýmnyń aıtýynsha, kómek kórsetýge qatysty jańa usynys jasaý úshin biraz ýaqyt qajet. Qazirgi ýaqytta eń durysy osy sheshim bolmaq. Sondaı-aq, ol birneshe aı ishinde aldaǵy múmkindikterdi qarastyratynyn, alaıda, Grekııa qarjylaı kómek talaptaryn túbegeıli ózgertýge tyrysyp otyrǵanyn aıtqan.
Afınaǵa qatysty qazirgi baǵdarlamanyń merzimi osy aıdyń sońynda aıaqtalatyny belgili. Soǵan oraı aldaǵy aptada bul másele taǵy da talqylanady dep kútilýde. Al qazirgi kúni Grekııanyń syrtqy qaryzy 320 mlrd. eýrony quraıdy, bul – ol eldiń ishki jalpy óniminiń 175 paıyzy. Al osy aptanyń sársenbisinde Grekııa jańa kóshbasshysyn saılady. 65 jastaǵy Prokopıs Pavlopýlos el prezıdenti boldy. Tájirıbesi mol saıasatkerdiń kandıdatýrasyn seısenbide respýblıka premer-mınıstri Aleksıs Sıpras parlamenttik toptyń otyrysynda usynǵan bolatyn. Al jańa prezıdent el ekonomıkasyn jańa beleske kótere ala ma joq pa, ol endi ýaqyttyń enshisinde.
Batys Afrıkada Ebolaǵa shaldyqqandar sany artty
Qazirgi tańda álem elderin álekke salyp, ábden qaljyratqan kúrdeli máselelerdiń biri qaýipti juqpaly aýrýlardyń órshýi bolyp otyr. Sebebi, aýrý jaılaǵan elge úlken áleýmettik qater tónetini belgili. Al onyń artynda ekonomıkalyq orasan zor zardaptary taǵy bar.
Sońǵy ýaqytta kóptegen elderge úlken úreı týdyrǵan Ebola vırýsynyń taralýyna naqty tosqaýyl tabylar emes. Odan ásirese, Afrıka elderi qasiret tartýda. Máselen, Batys Afrıkada Ebolaǵa shaldyqqandar qatary 23 myń adamǵa jetken. Búginde bul vırýs Serra-Leon, Lıberııa, Gvıneıa, Malı, Nıgerııa, Senegal, Ispanııa, Ulybrıtanııa, AQSh elderinde tirkelgen.
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń sońǵy derekterine súıensek, bul vırýspen aýyrǵandardyń arasynda ólim-jitim artqan. Máselen, 13-16 aqpan aralyǵynda bul aýrýǵa shaldyqqan ár 183 adamnyń 100-i dúnıe salypty. Osyǵan oraı Gvıneıa, Lıberııa jáne Serra-Leon elderiniń kóshbasshylary Ebolaǵa kúresti kúsheıtýge halyqaralyq kómek suraýda.
Bul epıdemııa bastalǵannan beri atalǵan elderde 9 353 adam ólim qushypty, sondaı-aq 23182 adam aýrý juqtyrǵan. Tarqatyp aıtsaq, Lıberııa elinde Eboladan qaza tapqan adamdar sany 3 900 bolsa, 9 007 adam aýyrǵan. Al Serra-Leonda 3401 adam dál osy aýrýdan dúnıe salsa, 11 074 adam vırýs juqtyrǵan. Gvıneıada da jaǵdaı máz emes. Osy derttiń saldarynan 3101 myń adam kóz jumǵan. 2 052 adam aýrý dep tirkelgen. Joǵaryda atalǵan elderdiń kóbinde aýrýǵa shaldyqqan adamdar sany 10-nan kem túspeıdi. Sondaı-aq, Nıgerııada 20 adam vırýs juqtyrdy dep tirkelgen, onyń 8-i kóz jumǵan.
Eske salsaq, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy qańtar aıynda Ebola vırýsynyń taralýy báseńdep kele jatqanyn habarlaǵan bolatyn. Sońǵy jeti aıdyń kórsetkishimen salystyrǵanda qańtarda eń tómengi kórsetkish tirkelgenin málimdegen. Biraq bul qýanyshty habar uzaqqa sozylmady. Mine, aqpannyń sońyna jetpeı jatyp, bul jyl bastalǵannan bergi Batys Afrıkada Ebola vırýsy eń kóp tirkelgen apta dep jar saldy. Soǵan oraı, atalǵan uıym qosymsha dári-dármek, kerek-jaraq quraldardyń, qarjynyń qajettiligin aıtyp dabyl qaǵýda.
Munaı baǵasy óse me?
Osy aptada álemdik aqparat quraldary munaı baǵasynyń kóterilgeni týraly jarysa jazdy. Iаǵnı, seısenbi kúni Brent munaıynyń baǵasy qymbattap, 62 dollar boldy. Londondaǵy ICE Futures bırjasynda Brent munaıynyń sáýir aıyndaǵy fıýchersteri seısenbi kúni tańerteń bir barrel úshin 62,12 dollarǵa deıin ósken. Bylaısha qarasaq, munaı baǵasynyń 62 dollar bolýy osydan jarty jyl buryn úlken apat sııaqty kóringen. Sebebi, ótken jyldyń maýsym aıynyń basynda ǵana munaı baǵasy 115 dollar bolǵany qazir ertegideı. Sóıtip, tamyzda bul baǵa 100 dollar, qazanda 90 dollar shamasynda qalyptassa, qarashada 80 dollardan da tómendedi. Sol kezde sarapshylardyń birazy bul baǵa quldyraýynyń eń tómengi shegi bolar dep boljaǵan. Onyń bir sebebi, munaı baǵasynyń 80 dollardan tómendeýin álemniń munaıly elderiniń ekonomıkalary kótere almaıdy dep oılaǵan. Osylaısha, olar munaı óndirýdi azaıtady da, baǵa qaıtadan joǵary órleı bastaıdy desti. Alaıda, munaı baǵasyna 80 dollardy da kópsingender boldy. Aqyr aıaǵy, mine, 62-ge de qýanyp otyrmyz. Álemdegi munaı baǵasy sońǵy bes jarym jylda sharyqtaý shegine jetkenshe tústi. Brent markasy 1,55%-ǵa arzandap, barreli 46,72 dollardy qurady, sóıtip, saýda-sattyqtaǵy quny 46,7 dollarǵa baǵalandy. Al WTI markaly qara altyn baǵasy 1,39%-ǵa tómendep, nátıjesinde barreli bar bolǵany 45,43 dollarǵa saýdalandy. Mine, bul kórsetkish 2009 jyldyń naýryzynan bergi álemdik munaı baǵasynyń eń qunsyzdanǵan sáti. Biraq másele bul jerde onyń qansha dollar bolǵanynda emes, onyń oń nátıjege qaraı jyljýynda jatsa kerek. Alaıda, sarapshylar suranysy tómen bolǵanymen, shyǵarylýy joǵary deńgeıdegi munaıdyń álemdik naryqta suranystan artyq bolýy áli de saqtalyp otyrǵanyn eske salyp, bul ósimniń qysqa merzimdi sıpatta ekenin de joqqa shyǵarmaıdy. Iаǵnı, qaıta tómendeý qaýpi joq emes. Aıtalyq, baǵanyń kedergisiz tym quldyraı túskeninen qaýiptengen kóptegen memleketter ekonomıkalarynyń daǵdarysqa qarsy baǵdarlamalaryn munaı baǵasynyń 50 dollaryna deıin yqshamdaı túsken bolatyn. Árıne, bul solaı bolsyn degeni emes, biraq yqtımal ekenin ańǵartady. Sol sebepti, álem elderi arqany keńge salýǵa áli erte ekenin aıtyp alańdap otyr. Shyn máninde, baǵa quldyraýy budan ári de jalǵasa bere me, joq álde kóterilgen kúıi kete me, álde osy sheginde toqtap qala ma, muny eshkim dóp basyp aıta almaıdy deıdi ekonomıkalyq sholýshylar. Oǵan bir sebep, qazirgi kúnde álem barǵan saıyn kúrdelenip barady. Alpaýyt elder arasynda teketirester az emes, sheshimin tappaǵan túrli saıası jaǵdaılar da munaı baǵasynyń saıasılanýyna yqpal etip otyrǵanyn joqqa shyǵarmaıdy. Degenmen, munaı baǵasy týraly álemdik ınternet basylymdarynda keshegi kúni taǵy bir aqparat jylt etti. Al OPEK-tegi Kýveıt ókili Mýhammed ash-Shattıdiń TASS agenttigine bergen suhbaty. Ol onda, aldaǵy bes jylda munaıdyń bir barreliniń baǵasy 100 dollarǵa deıin qymbattamaıtynyn aıtypty. Sondaı-aq, ash-Shattı munaı naryǵyndaǵy jaǵdaı turaqtalatynyn, al 2016 jylǵa degen boljamdy aǵymdaǵy jyldyń ekinshi jartysynda jasaýǵa bolatynyn alǵa tartqan. Sonymen birge Kýveıt ókili munaı baǵasynyń quldyraýyna OPEK quramyna kirmeıtin elder kináli ekenin aıtypty. Mundaı pikirdi buǵan deıin OPEK-tiń bas hatshysy Abdýlla ál-Badrı de aıtqan bolatyn. Ol tómen qaraı quldyraǵan munaıdyń baǵasy taıaý arada sharyqtaıtynyn aıtyp sendirgisi keledi. Onyń paıymdaýynsha, aldaǵy 3-4 jylda qara altynnyń bir barreli 200 dollarǵa deıin kóteriledi. Sebebi, qazir munaı qory óte kóp. Birte-birte bul salaǵa qyzyǵýshylyq bildirýshiler sany 2008 jyldaǵydaı azaıýy múmkin. Saldarynan ony óndirýge bólinetin qarjy da qysqarady. «Bul munaı tapshylyǵyn týdyryp, sáıkesinshe, qara altynǵa degen suranys qaıta ulǵaıady», degen ál-Badrı. Qalaı bolǵanda da, búkil álem kóz tigip otyrǵan munaı baǵasy búgingideı múshkil halinen tómendemeıtin sııaqty. Al onyń qanshalyqty qymbattaıtynyn naqty eshkim aıta alar emes. Bári de tek boljamdar ǵana.
Ázirlegen
Dınara BITIKOVA,
«Egemen Qazaqstan».
