Áýeli Alash ardaqtysynyń rýhyna arnaıy quran baǵyshtaldy. Jurtshylyqqa quttyqtaý sóz arnaǵan oblys ákiminiń orynbasary óńirde Mirjaqyptyń rýhanı murasyn tanyp-bilý baǵytynda atqarylǵan is-sharalar jóninde aıtyp berdi.
«Mirjaqyp shyǵarmalarynda adamgershilik, ádildik, otansúıgishtik sekildi ıslamnyń basty qundylyqtary keńinen qamtylǵan. Alash aıaýlysy halyq úshin beınet kórdi. Mirjaqyp atamyz «Qazaq» gazetine jarııalaǵan maqalalarynyń birinde: «Ar-namys, mahabbat bolmaǵan jerde adamshylyq tura ma? Bul sıpattardyń bolýy úshin adam balasy azat, tárbıeli bolýǵa tıis. Ul, qyz demeı, balany oqyt, qazaq. Bir halyq óziniń tarıhyn bilmese, bir el óziniń tarıhyn joǵaltsa, onyń artynsha ózi de joǵalýǵa yńǵaıly bolyp turady. Qandaı adam jaqsy kisi bolmaq kerek? Sondaı adam jaqsy – kimde-kim jetim-jesir, kárip-qartań, qysylǵan-qymtyrylǵandarǵa jaqsylyq qylyp, olardy qýantyp qoısa..» deıdi. Din de musylman balasynyń qaıyrymdy bolýyn, muqtajǵa kómektesýin, ádil bolýdy buıyrady. Mirjaqyp qazaqtyń asqaq armany men muń-muqtajyn tereń túsinip, el múddesine qaltqysyz qyzmet etti», dedi bas múftı Naýryzbaı qajy Taǵanuly.
Alqaly jıynnyń ǵylymı-tanymdyq órisin keńeıte túsken akademık Dıhan Qamzabekuly «Mirjaqyptanýdyń mádenı-aqparattyq muraty» taqyrybyn keńinen tolǵap, kópshilikke Alash zııalylarynyń, Mirjaqyptyń ultqa sińirgen qyzmetin, dinı kózqarasyn taldap-tarazylap berdi.
«Biz búgingi urpaqqa Mirjaqyptyń «Oıan, qazaq!» degen úndeýin, oıyn qalaı jetkizer edik? Árıne, ult pen eldik birinshi kezekte turady. Qazirgi qoǵamda túrli kúrdeli jaǵdaı bar, qýanatyn sátter de az emes. Biz sol kúrdeli máseleni júıeli sheshýimiz kerek. Mirjaqyp ta óz zamanynyń aldynda turǵan máseleni kezeń-kezeńimen sheshti. Álıhansha aıtsaq, zaman ár býynnyń moınyna bir júkti artady. Ár urpaq ózine artylǵan júkti jeter jerine aparyp tastaǵany durys. Biz ókinishke qaraı, sol júkti belgili orynǵa aparyp qoımaımyz. Keıingi býynnyń ıyǵyna tastap ketemiz. Kemshiligimiz – osynda. Bul kemshilik jınala kele kúrdeli jaǵdaıǵa aınalady. Sondyqtan biz búgingi konferensııa arqyly da óńirdegi, eldegi máselelerdi sheshýge kishkentaı bolsa da qolǵabys tıgizsek ıgi», dedi Dıhan Qamzabekuly.
Ǵalym jalpy tarıhı tulǵalardyń elge etken qyzmetin, eńbegin baǵalaý men tanyp-bilýde asa baıypty zerde qajet ekenin atap ótti.
«Búginde biraz tulǵalardy tarıhtan syzyp tastaıyq, bizge qajet emes» dep júrgen bolshevıkter sııaqty azamattar bar. Munyń bárin sol zamannyń konteksine qaraı almasaq, kóp qatelikke urynamyz. Biz, sol zamanda ómir súrip kóreıikshi. Máselen, osy óńirdegi Amangeldi, Álibı, Ahmet, Mirjaqyptarǵa qalaı qaraımyz? Qalaı iriktep alamyz? Qazir zııalylar bul jóninde ártúrli aıtyp júr. Kezinde Ahmet zamanynda Ybyraı Altynsarındi kemeden laqtyraıyq degender boldy. Bul jónindegi Alash ustanymy bylaı: «Eger Ahmet Ybyraı zamanynda ómir súrse, Ybyraıdaı bolar edi, Ybyraı Ahmet zamanynda ómir súrse, Ahmetteı bolar edi». Bul – 1922–1923 jyldary aıtylǵan oı. Osy ustanym biz úshin aksıoma bolý kerek. Árıne, bolshevızmdi biz surap alǵan joqpyz. О́zi keldi. Qazir saıasatta júrgen baýyrlarymyz jaqsy biledi, Maǵjan «saıasat – aǵash at» deıdi. Ol – óte kúrdeli, óte názik dúnıe. Iri tulǵany úlken saıası partııalar ózine tartqysy keledi. Sol arqyly óz ıdeıasyn ilgeriletýdi qalady. Sondyqtan HH ǵasyr basynda Álıhandardyń ózi marksızmge sol zamandaǵy iri, áleýmettik sıpattaǵy aǵartýshy ıdeıa retinde qaraǵan. Qıyn shaqta Alash zııalylarynyń kóbi kommýnıstik partııaǵa ótti. Demek Álibıdiń de, Amangeldiniń de tarıhı qyzmetin zamana aıasynda qaraýymyz kerek. Amangeldini ultty azat etýdi qalaǵan tulǵa retinde kóterý, kórý, túsiný, árıne, túrli qaıshylyqqa túsinik beredi. Sonymen birge qıyn kezde, Alashtyń zııalylary bir-birimen aralasa almaı qalǵan tusta olardyń otbasyna qoldaý kórsetken Álibı Jangeldınniń eńbegin umytpaýymyz kerek», dedi ǵalym.
«Oıan, qazaq!» fılminde Mirjaqyp rólin oınaǵan ártis Baqyt Jaǵypar «el zııalylarynyń senim salamattylyǵy men el tarıhyn jetik bilýi – urpaq úshin tegeýrindi tirek» ekenin tilge tıek etti.
Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy ótkizip otyrǵan bul jıynda jergilikti zııalylar oı-pikirin, usynysyn aıtyp, mirjaqyptanýǵa sáttilik tiledi.
Jıyn sońynda Bas múftı Naýryzbaı qajy Taǵanuly Mirjaqyp Dýlatulynyń 140 jyldyǵyna oraı uıymdastyrylǵan «Baqytsyz Jamal: taǵdyr jáne tanym» taqyrybynda jarııalanǵan esse baıqaýynyń jeńimpazdaryn marapattady.
Konferensııadan keıin kópshilik Torǵaı mýzeıler kesheni men oblystyq ǵylymı-ámbebap kitaphana ákelgen kóshpeli kórmeni tamashalady.
Qostanaı oblysy
