Jazýshy baqyty

Muhtar Maǵaýınniń «Oń men sol» degen shap-shaǵyn áńgimesi bar. Jobalaýymsha, úsh-tórt jasar kezindegi bastan keshkenin sýrettegen. Bala kúninde etiginiń syńarlary oń aıaqqa, álde sol aıaqqa kıiletinin aıyra almaı pushaıman bolypty. Amalyn tabady. Appaq qarǵa iz salyp, ońy men solyn aıyrypty. Bala Muhtar qardyń arqasynda shataspaı etigin durys kıedi! Sonar Al, jazýshy Muhtar Maǵaýın­niń aldynda jyl saıyn jaýyp, erip ketetin appaq qar emes, appaq qaǵaz turǵan! Iz salyp kór. Muhtar aǵamyzdyń osy áńgimesiniń túıinin oqyp kórińiz: «... Manaǵy oń men solǵa kelsek, qazir qapysyz ajyratam. Etik bolsa da, týflı bolsa da. Odan arǵysy qıynyraq. Oń jaq qaısy, sol jaq qaısy, umsynar baǵyt, umytylar meje qaıda, ne boldy, ne bolmaq – birden ajyrata almaı, oılanyp qalatyn jaǵdaılar áli de kezdesedi. Qarǵa basyp teksereıin deseń, izi joq. Qınalasyń, tolǵanasyń, sodan soń... qolyńa qalam alasyń. Jańaǵy kúmándi, buldyr, aýyr oı shynjyrsha sozylyp, qaǵaz betinde órnektele bastaıdy. Kúmán seıildi, tuman aıyǵady, jarqyrap kún shyǵady. Álem tolqyna qubylyp, bar beder-bitisimen aldyńa tartylady. Iz degen osy. О́tken ómirińniń, qazirgi tirligińniń, bolashaq baǵdaryńnyń sýreti. О́z iziń, óz sýretiń ǵana emes, ata-baba rýhy, búgingi áýlet tynysy, keleshek urpaq muraty – búkil tarıh tańbasy. О́ziń ǵana kórmeısiń, búkil el kóredi. Oqıdy, tanıdy. Oń qaısy, sol qaısy, eki aıaqty qalaı teń basý kerek, qaıda baramyz, nege umtylamyz, aqyrǵy murat ne  – sonyń bári beınelengen. Qarǵa emes, qaǵaz betine túsken, tasqa basylǵan, máńgige bederlengen, jel de, boran da, tasqyn men sel de óshire, joǵalta almaıtyn, balańnyń balasynan ótip, shópshektiń týajatyna jetetin úlgi. Myń jasar urpaqqa qaldyrǵan ósıet. Sonyń bári – appaq qar betine túsken, oń men soldy aıyratyn alǵashqy tańbadan bastalypty». Shyr etip ómirge kelip, besik­ten beli kóterilip, tabanymen qara jerde qaz turyp, etigi aq qarǵa iz salǵannan Qubylysqa aınal­ǵan dep oılaımyn aǵamyzdy. Alpys eki tamyryna, on eki múshe­sindegi súıegine sińgen qasıet Saq dáýirinen, Kók Túrikten, Shyńǵyshannan, Altyn Ordadan, Qasym men Esim, Abylaı men Kene­sary handardyń túkti júrek­terinen jaralyp, Abaı atasynyń rýhymen sýarylǵany bir Táńiriniń mańdaıyna jazǵany bolar. Jazýshy ózi jazǵan áńgimesindeı oń men solyn tanyǵan kúnnen bas­tap tyńǵa túren salyp, óz sonaryna túsken. Ol – Qazaqtyń adaspaıtyn daladaı dańǵyly. Tek Jazýshymen etene jaqyn tanysyp, aralas-quralas bolyp ketýim Qarqaralynyń 180 jyldyq toıynan bastalǵan edi. Toı bolardan kóp buryn bas qosyp, aqyldasyp, eń aıaǵy – kimderdi shaqyrýǵa deıin saralap alǵanbyz. Keletin qonaqtardyń kútimin kelistirip, jaǵdaıyn jasaý árqaısymyzǵa júktelgen. Maǵan Muhtar Maǵaýın men Nurmahan Orazbekov buıyrdy. Anyǵynda ózim shaqyrttyrǵam. Qolqalap alǵan soń Qaraǵandydan Qarqaralyǵa, odan Almatyǵa qaıtqandarynsha meniń moınymda boldy. Qobaljydym. Bar senerim – burynǵy redaktorym Nurmahan Orazbekov pen Serik Aqsuńqaruly. Nuraǵań M.Maǵaýınmen QazMÝ-de birge oqyǵan jaqsy dostar bolsa, Seraǵam jazýshymen burynnan tanys, («Jeztasqyn» kitabyna taqyryp qoıyp, shyǵaryp bergen) kitabyn shyǵarýǵa kómektesipti. Onyń ústine Nuraǵań Almatydan shyqpaı turyp, telefon shalyp: «Meniń jaram jeńil. Qazaqtyń mańdaıǵa basqan jazýshysyn durystap kútip alyńdar, uıat bolyp júrmesin», degen eskertpesi sanadan shyǵa ma? Atynan at úrketindeı emes eken. Qıpaqtap, jik-jappar bolǵan alańymyzdy bir-aq aýyz sózben baısal taptyrdy. – Maǵash, jalpy jaǵdaıda, onyń ishinde jolda erekshe kútim tilemeımin, – dep kóńilimizdi bir ornyqtyryp tastady. Urysta turys joq. Bizdiń úıden dám ishken soń, Qarqaralyǵa eki kólikpen júrip kettik. Aǵamyz mashınanyń aldyna jaıǵasty. «Jer kórip otyram» deıdi. Qarqaralyda talaı ret bolǵan. Ǵadeti solaı. Ashysýǵa taıaǵanda Nuraǵań kólikti solǵa burǵyzyp, ózen jaǵasyna ákeldi. Kún ystyq. Eki dos, biri – prozanyń, biri – jýr­nalıstıkanyń jampozdary sýǵa qoıyp ketti. Záre-qutym qalmady. Ne men, ne Seraǵam júzý bilmeımiz. Júrgizýshim Jaqııany ózenge túsirip jiberdim. Baıqastasyn degenim ǵoı. Kim biledi?.. Jaqııa Nura jaǵasynda ósken, balyqsha júzedi. Nuraǵam Chapaısha bir qolmen de júzip, biraz óner kórsetti bizge de, dosyna da. Jaǵaǵa shyqqanda eki dostyń júzderinen sonaý stýdent kezderindegi shyraıly shaqtardyń, jaıdary jazdaı kúnderdiń sáýlesin kórgendeı boldym. Ertesine dúrkirep toı bastalyp ketti. Astana men Almatydan, basqa óńirlerden kelgen kileń jaqsy men jaısań, óńkeı marǵas­qalar. Qazaq rýhanııatynyń búgingi kóshbasshylary, depýtattar, saıasatkerler jınalǵan. Halyq jyrtylyp aıyrylady. Stadıonǵa jurt syımaı barady. Toı tizginin ustaǵan sol kezdegi aýdan ákimi Nıqanbaı Omarhanov áýeli oblys ákimine sóz berdi. Sodan keıin ekinshi bolyp Muhtar Maǵaýın sóıledi. Osynyń ózinen aýdan ákiminiń kósheli azamat ekeni andaǵaılap turdy. Sol toıdan tolyq esep 2004 jylǵy tamyz aıynda barlyq gazetterde jarııalanǵan. Qaıtalaý qajet emes. Sonda aıtylmaı qalǵan, aıtýǵa batylym jetpegen birneshe jaıdy kózben kórdim, qulaǵymmen estidim. Ishke búkkennen eshteńe ónbeıdi eken. Toıdyń sáni – báıge. Qos aǵa­taıym báıge-shoqyǵa shyqty. Bárin bıikten sholmaq. Bir jaqpartas taýyp, arqalaryn súıep otyra qaldy. Dál jelkemizden janjal shyqty. Tóbeleske ulasatyn túri bar. Umtylyp tura bergenimshe aqyn Baýyrjan Qarabek álgilerge ózi jóneldi. Eki ıyǵyna eki kisi mingendeı ózi eńseli, ózi qarýly Baýyrjan janjaldasqan ekeý­in jelkelerinen kóterip, tyr­bańdatty da qoıdy. Shataq sap basyldy. «Kimder eken» degen emeýirin ezýimde turǵan. – Aǵaly-inili baýyrlaryń eken. Tatýlastyrdym, – dedi Baýyrjan baıyppen. Muhtar aǵam myrs etti. – Qaqabaı men Mádı ǵoı. Bir týǵan aǵaıyndylar jaýlassa, qazaqtyń basy qalaı qosylady? Ne Qaqabaı aǵa bolyp, ne Mádı ini bolyp kishireımegen. Aqyry kelip, Mádı mert boldy ǵoı, – dedi M.Maǵaýın. S.Aqsuńqaruly ekeýmiz tómen qaradyq. Shyndyqty shyryldatyp turyp betke aıtqanda, jaq asha almaıdy ekensiń. Muhtar aǵamyz Qarqaralyny aralady. Kenttegi Qyzyl kenishti, jol boıyndaǵy Qusbek tóreniń beıitin kórdi. Ishine kirdi, quran baǵyshtady. Táttimbettiń beıitine táý etti. – Tátekeń etekke jerlengen eken. Myna tóbede Tátekeńnen de ótken uly atasy jatqan bolar, – dep bir qaıyrdy M.Maǵaýın. – Aǵa, kók jaılaý bolady, Tátekeńniń «Saryjaılaýy» nesi, – dep tóteden suraq qoıdym. Sony da bilmeısiń be degendeı jazýshy aǵam sál ǵana kidirdi. – Maǵash, jyl saıyn jaılaıtyn jaılaýyn osylaı ataıdy. Sarytis bolǵan degen maǵyna ǵoı, – dedi. Jazýshy aǵam Úshqaraǵa shyq­ty. Tóńirekti túgel sholdy. Baıantaýdy, Shyńǵystaýdy kóz­ben bolar, kóńilimen bolar, keń keýdesine armansyz qonaqtatty  dep oıladym. Osy saparda jazýshy aǵamnyń bir dittegen sharýasy qıys ketti. О́zi óte jaqsy kóretin Buqar jyraýdyń basyna quran oqımyn degen jospary júzege aspady. Qalyń jańbyr jaýdy, Baýyrjan Qarabektiń júrgizýshisi sharshap qalypty. Arǵy ata-babamda shofer bolmaǵan men «Volgany» júgendep, eki aǵamnyń aıaqtaryn sýǵa, bastaryn kúnge tıgizbeı Qaraǵandyǵa jetkizgen edim. Bizdiń úıdegi áńgimeniń túıini úsh bıge kelip tireldi. – Úsh bı qazaqqa sımvol emes, han – sımvol. Qazirde solaı ǵoı, bir Prezıdent basqarady, – dedi Muhtar aǵam. Táýelsizdigimizdi jarııalaǵan Tuńǵysh Prezıdentimiz N.Nazar­baev Qazaq elin ýnıtarly – bólinbeıtin, bólshektelmeıtin, avtonomııasyz, júzge, rýǵa ból­shektelmeıtin birtutas memleket dep jarııalady. Jazýshy men Elbasynyń maqsaty bireý – bir­tutas Memleket. M.Maǵaýınniń tektiligi osynda. Bar oıy, maqsaty men muraty – Qazaq memleketi! Jady Jazýshynyń Pragadaǵy jazý bólmesine kirip bardym. Ekiniń biri bas suqpaıdy eken. Tý syrtynda kilemge toqylǵan Shyńǵyshan babamyz tur. Ańtaryldym. Muhtar aǵam Shyńǵyshannan aýmaıdy eken. Aǵamyz Shyńǵyshan kitabynyń qoljazbasyn kórsetti. Mashınkaǵa basylǵan. – Sol dáýirdegi qazaq rýlaryn túgendep otyrmyn. Osynyń ózine jeti-segiz aı ýaqytym ketti. Shyńǵyshan bizdiń babamyz ekenin álemge moıyndatýymyz kerek, – dedi M.Maǵaýın. Qudaıǵa shúkir, «Shyńǵys­hannyń» úsh tomy jaryq kórdi. Aldyq, oqydyq. Áli tuńǵıyǵyna jete almaı júrmin. О́zi aıtqan: «Tórt tommen tııanaqtalady. Altyn Orda tarıhy eki tom bolady» degen. Jazýshy aǵamnyń jadyna tańqalý kerek, suqtanýǵa bolmaıdy. Kóz tıedi deıdi, atam qazaq. Qazaq tarıhynyń álippesin eshbir qujatqa qaramaı jazyp shyǵypty. Bir ǵana jyldyń anyǵyn qaraǵan. «Shyńǵyshan» da solaı jazylǵan sııaqty. Jazýshy aǵam Pragaǵa búkil arhı­vin arqalap kelgen joq. Arhıvtiń bárin jadyna tutqan, boıyna sińirgen. Qyl qysqasy, Muhtar Maǵaý­ın oqyrmanǵa zárý emes. Oqyr­man Muhtar Maǵaýınge zárý. Jazýshynyń baqyty – osy. Maǵaýııa SEMBAI, «Ortalyq Qazaqstan» gazetiniń bas redaktory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. QARAǴANDY.