Mine, asyǵa kútken 9 mamyr da kelip qalypty… Kóktemniń jibekteı esken maıda samalynan Jeńis lebi sezilgendeı! Qaıda qarasań da mańaıyń toly shýaqty jarqyn júzder... Árıne, keıingi erkin ósken jas urpaq, olar bul kúnniń qadir-qasıeti men qudiretin tek kınolardan kórip, kitaptardan ǵana bilgen bolar...
Endi birazdasyn birge týǵan baýyrlar, ápke-qaryndastar ózara bas qosamyz. Bir dastarqan basyna jınalyp, Uly Otan soǵysynda eli úshin qan tógip, sheıit bolǵan atamyz Musahan Shpekbaevty, onyń qaısar uly – meniń ákem Jatqanbaıdy tebirene otyryp eske alatyn bolamyz.
Júregim lúp-lúp, janymdy nurǵa toltyryp, boıdy da, oıdy da sergitken bul netken keremet kún edi dep te oılap qoıamyn.
Iá, muńaıǵan keıbir sátterimde ákemdi eske alsam, oǵan degen sarǵaıǵan saǵynyshtan júregim azdap syzdaıdy, sonymen birge, el basyna qaraly kún týǵan sol bir surapyl jyldarda onyń adamdyq qasıetti joǵary ustap, abyroımen atqarǵan árbir isi men erligi kóz aldyma kele qalady da, boıymdy kenet maqtanysh sezim kerneıdi.
Ákem Jatqanbaı Musahanuly Shpekbaev týraly tolǵansam….
Jatqanbaı Musahanuly Almaty irgesindegi Qaskeleń aýdanynda dúnıege kelip, sol jerde erjetken. Jeti jyldyq mektepti oıdaǵydaı bitirgen soń, Abaı atyndaǵy ujymsharda eńbek jolyn bastaıdy. Tehnıkýmǵa oqýǵa túsedi, ol jerden 1939 jyly Qyzyl armııa qataryna alynady. Áskerde júrgende ol úlgili tártibimen, shıryqqan dene bitimi, boıyndaǵy mol kúsh-qaıratymen, ásirese, soldat sharýasyna beıimdiligi jáne orys tilin úırenýge degen qabiletimen basshylar kózine túsedi de, tómengi shendi komandırler daıarlaıtyn kýrsqa jiberiledi. Ákem ol oqýdy oıdaǵydaı támamdap, serjant ataǵyn alyp, vzvod komandıriniń orynbasary qyzmetine taǵaıyndalady.
Árıne, buryn elden uzaq ýaqytqa alys shyǵyp kórmegen jas jaýynger Jatqanbaı et jaqyndaryn – ákesi Musahandy, sheshesi Aımandy, teteles eki qaryndasyn oılap, saǵynady. Ákesiniń aıbyndy batyr babalary jaıynda aıtqan áńgimesin eske túsiredi, batyr babalary XVIII ǵasyrda jońǵarlarǵa qarsy keskilesken aýyr shaıqastarda óshpes dańqqa bólengen, solardyń ishinde asqan erligimen erekshe kózge túskeni qazaqtar tóbelerine kóterip ardaqtaǵan Sámen batyr bolsa, ol Jatqanbaıdyń tikeleı túp atasy. Sondyqtan Jatqanbaı basyna qaýip tóngen qıyn-qystaý sátterde sol batyr atasynyń arýaǵyna syıynyp, qorǵan bola kór dep odan medet tiler edi.
Áskerı qyzmeti áne-mine aıaqtalǵaly turǵanda, Uly Otan soǵysy bastalyp, dúnıe shyr aınalady da ketedi. 1941 jyldyń 22 maýsymy. Jasanǵan jaý opasyzdyqpen oq atyp, shekara buzdy. Tap osy kúni Jatqanbaı Shpekbaev qolyna qarýyn qysa ustap, alǵashqylardyń biri bolyp aldyńǵy maıdan shebine attanyp kete bardy. Soǵystyń alǵashqy aýyr kezeńi, Qyzyl armııa á degende kóp shyǵyn shekti, biraq soǵan qaramastan shegine otyryp urys saldy, uly erliktiń jylnamasy jazyla bastady, al bul kezde Jatqanbaı vzvod komandıri bolatyn.
Árıne, ony bul ataqqa jetkizgen qaısarlyǵy men júrektiligi edi. Sonyń bir dáleli, jaýynger úshin iri áreket, ol qarsy jaqtyń shebine ótip, nemis ofıserin tutqyndap, «til» ákeldi, sol jankeshtiligi arqasynda keýdesine tuńǵysh ret «Erligi úshin» medalin taǵyp, ortasynan ozyp, mereılendi.
Degenmen, jaý áli de osal emes edi. Qyzyl armııanyń Harkov túbindegi aýyr shaıqastary, kúshi basym jaýdan amalsyz sheginý... namysshyl jas jaýyngerdiń jadynda uzaq saqtalyp qaldy.
Jan berisip, jan alysqan qan maıdan dalasynda jaýyngerlik tájirıbesi kúnnen kúnge artyp, shynyǵa túsken Jatqanbaıdan bul ýaqytta eldegi et jaqyndary qashan keler eken dep úzdige ýaıymdap saǵynyshty hat kútetin, biraq el basyna túsken aýyr náýbetke ne deriń bar, týma-týysty sonsha zaryqtyrǵan hat aqyry keldi de, tek bir-aq ret...
Musahan bolsa, oq atylǵan alǵashqy kúni-aq birden maıdan dalasynan shyqqan jalǵyz uly Jatqanbaıdy oılap, qatty qamyǵatyn. Sóıtip, ishteı kúızelip júrgende, eń bolmasa maıdannan hat kelse de birshama demeý ǵoı. Onyń ornyna adamdardan estıtini soǵys týraly óksikke toly qorqynyshty da aıanyshty áńgimeler. Júrek jarasy jyrymdalyp, aýyrlaı túsedi. Ondaı kezderi Musahan kún-tún maza kórmeıdi, ah uryp, arǵy-bergi arýaqtarǵa syıynady, jalǵyzyma jar bola kór dep Jaratqanǵa jalbarynyp, Qudaıyna bas ııýmen bolady.
Birde, dál maıdanǵa attanar aldynda Musahan tús kóredi. Birtúrli qyzyq tús. Dúnıedegi eń ardaqty adamy Shpekbaı ákesi jáne batyr babasy Sámen munyń Jatqanbaı týraly qaýip etip aıtqan áńgimesin baıyppen asyqpaı tyńdap alady.Sosyn batyr Sámen: «Seniń ne oılaǵanyńdy bilemin, – depti qulaǵyna ǵana aqyryn sybyrlap. – Sen ony qalaı da taýyp alyp, qaýipten qaıtsem de qutqaramyn dep sheshipsiń... Olaı etý qolyńnan keler-aý, biraq onyń óteýi tym qymbatqa túsedi...». Musahan sonda: «Men sizden budan artyq bata kútken joq edim», deıdi bas shulǵyp rıza bolyp. Osynaý kóripkel tús ne úıde, ne túzde oıynan bir ketpeı qoıady, eske alǵan saıyn boıyna kúsh-qaırat quıylǵanyn sezedi, seniminiń bekı túskenin baıqaıdy. Ishinde uzaq saqtaǵan óziniń osy erekshe túsin ol súıikti jary Aımanǵa tek maıdanǵa júrer aldynda ǵana aıtqan edi. Bálkim, kim biledi, sonda aıaýly jar kúıeýin sońǵy ret kórip otyrǵanyn, ony máńgilik qaıtpas saparǵa birjola shyǵaryp salyp turǵanyn ishi sezgen de bolar. Biraq áıel jaratylysynyń qudirettiligi sonda, ol jar men balaǵa degen mahabbatyn eshqashan bir-birinen ajyratpaıdy, bólmeıdi. Asyl ana, bálkim, sonda qatal taǵdyrǵa bas ıgennen basqa amaly joǵyn bilgen de shyǵar.
Sóıtip, 1942 jyldyń qazan aıynda Musahan egdelik jasyn jasyryp, óz erkimen ótinish bildirip maıdanǵa attanady. Qoshtasarda jary Aımanǵa bar aıtpaǵyn: «Duǵańdy ulymyzǵa arna, ulymyzdyń amandyǵyn tile», dep bir aýyz sózge syıǵyzyp qysqa ǵana qaıyrǵan edi. Ol kózge kórinbeı jelep-jebep júretin arýaqtar kúshine senetin, Jaratýshy qudiretiniń aldynda bas ıetin, áýletimizdi jalǵastyrýshy jalǵyz uldy solar ǵana ajaldan saqtap, oǵan uzaq ǵumyr syılaıdy degen oıynan eshqashan da aınymaıtyn... Musahan osylaısha ómiriniń eń sońǵy saǵatyna deıin jan júregi jalǵyz ulymmen qalaı da kezdesemin degen shyraqty úmitin bir úzbesten ótken edi dúnıeden.
Alaıda jazmyshtan – ozmysh joq, Stalıngradty qorǵaǵanda ákeli-balaly qos soldat qasarysqan qatal jaýmen ıyq túıistire qatar júrip soǵyssa da, birin biri bilgen de joq, kórgen de joq.
Iá, bul ózi keńes soldatynyń tabandylyǵy men qaısarlyǵynyń sımvoly ispetti adamzat tarıhynda buryn-sońdy kezdespegen, qanquıly alapat soǵystyń betin keri qaraı burǵan uly shaıqas bolǵan edi ǵoı. 1942 jyldyń 17 maýsymynda bastalyp, 1943 jyldyń 2 aqpanynda aıaqtalǵan bul shaıqasta nemis fashısteri 700 myń adamynan, 1 myńnyń ústinde tankisinen, 1400 ushaǵynan, basqa da tolyp jatqan soǵys tehnıkasynan aıyrylyp, orny qaıta tolmastaı bolyp birjola oısyrady emes pe. Osy soǵysta árbir keńes jaýyngeri jaýmen qasyq qany qalǵansha alysty, ot pen oq keshken osylardyń ishinde qarýlarynan jaýǵa qarsy órshelene oq jaýdyryp ákeli-balaly Shpekbaevtar da birge júrdi. Máskeý túbindegi aýyr shaıqastarǵa qatysyp, tájirıbe alyp ysylǵan Jatqanbaı óziniń qaısar da bilikti jaýynger ekenin kórsetti, qysqa merzimdi kýrstan keıin oǵan kishi leıtenant ataǵy berilip, rota basqarý jaýapkershiligi tapsyrylǵan bolatyn. Osy shaıqastarda ol ózine tapsyrylǵan senimdi abyroımen aqtady, jaýyngerlik asqan erligi úshin Jatqanbaıdyń omyraýyna alǵashqy «Qyzyl Juldyz» ordeni taǵyldy.
50-den asqan kisige joryqtaǵy soldatqa túser besbatpan salmaqty qyńq etpeı kóterip júrý qaıdan ońaı bola qoısyn. Alaıda, mańdaıyndaǵy jalǵyz uly sııaqty meniń Musahan atam da osy soǵysta tabandylyq pen qaısarlyq úlgisin bir adamdaı kórsete bilgen edi, sóıtip, ol da omyraýyna orden, medalin taǵyp, mereıin asqaqtatqan edi. Átteń, qatty jaralandy, esi birde bar, birde joq, osy halde atamdy Saratov qalasyndaǵy kóshpeli gospıtalǵa emdeýge alyp ketedi. Al tap osy kezde Saratovqa taıaý Engels degen shaǵyn qalanyń áskerı gospıtalinde onyń jalǵyz uly, meniń súıikti ákem Jatqanbaı da emdelip jatqan bolatyn...
Arada kóp ýaqyt ótken. 1964 jyl. Bir kúni Jatqanbaı Musahanuly rejısser Rezo Chheıdze túsirgen «Soldat ákesi» degen fılmdi tamashalaǵan. Fılmde jasy ulǵaıǵan kári áke soǵystaǵy ulynyń gospıtalda emdelip jatqanyn bilip, artynan barýǵa uıǵarady, biraq ol kelemin degenshe, jaraqaty jazylǵan tankıst balasy maıdannyń alǵy shebine attanyp ketken edi. Sonda ákesi keri qaıtpaı, qaıtsem de balamdy kórýim kerek dep, aldan ne qıyndyq kezdespesin – bárine tózip, Berlınge deıin barady. Fılmdi kórip bolǵansha da Jatqanbaıdyń betin aǵyl-tegil bolyp toqtamaı aqqan ystyq jas jýyp ketken. Myna fılm ákesin eske túsirdi, onyń soǵystaǵy erlikterin kóz aldyna ákeldi, ishte buǵyp jatqan ákege degen sheksiz saǵynyshy janartaýdaı silkine oıanyp, júregi keýdesine syımaı alqyna soqty. Kózin jumyp, Allaǵa júgindi. Jaratýshydan ákemniń zıratyn tabýyma kómektese gór dep jalbaryndy.
Tym keshteý bolsa da, onyń bul tilegi de oryndalǵan edi...
Qaıta-qaıta izdeý sala júrip, jıi-jıi jazysqan hattardan keıin, men 2000 jyly Reseı Qorǵanys mınıstrliginiń ortalyq muraǵatynan atamnyń Saratov qalasyndaǵy baýyrlastar qorymyna jerlengeni týraly habar aldym. Qaıtseń de atańnyń súıegin tap degen ákemniń tapsyrmasyn aqyry oryndadym ba dep sondaǵy tóbem kókke jete qýanǵanym-aı! Esten ketpes bir ádemi tús sııaqty. Mundaıda adamǵa eń qymbaty týǵan jerdiń topyraǵy ǵoı, atam týyp-ósken jerdiń bir ýys topyraǵyn alyp, qasyma uldarym men jıenderimdi ertip, atamyzǵa laıyqty qurmet pen taǵzym jasaý úshin Saratov qalasy qaıdasyń dep tartyp kettim. Úbirli-shúbirli bolyp bardyq. Biz barǵan soń atamyzdyń barlyq jaǵdaılary anyqtaldy, tıisti rásimderi jasaldy. Sodan keıin Otan qorǵaýshy qarapaıym da uly jandardyń qatarynan, altyn áriptermen jazylyp, meniń atamnyń da aty-jóni laıyqty óz ornyn tapty...
Ákem Jatqanbaı Musahanuly týraly taǵy bir úzik syr….
1946 jyldyń qyrkúıek aıynda aǵa leıtenant Jatqanbaı Shpekbaev Sovet armııasy qataryndaǵy qyzmetin odan ári jalǵastyrý úshin joǵarǵy qolbasshydan áskerı akademııaǵa oqýǵa túsý keregi týraly buıryq alady. Kóńili qansha qalap tursa da ol usynystan Jatqanbaı bas tartady. Áke joq, kishkentaı qaryndastarymen úıde sheshesi jalǵyz. Olar qazir ne kúıde? Ne iship, ne jep júr? Olarǵa pana bolar senimdi adam kerek qoı. Osylaısha oılana kele, Jatqanbaı elge qaıtqanym jón bolar dep sheshedi. Sóıtip, jaýynger eline keledi. Artta ǵumyrynyń áskerge arnalǵan baqandaı segiz jyly qaldy, sonyń teń jartysy jaýmen betpe-bet turyp shaıqasýmen ótipti. Biraq soǵys órti qansha aýyr bolsa da Jatqanbaıdyń júregin qaraıta almaǵan edi. Ol úshin endigi eń mańyzdy sharýasy arýaqtardyń batasy men áke amanatyn oryndap, keleli myqty otbasyn qurý bolatyn. Qudaı qansha berse, sonsha balasyna jaqsylap tárbıe berip, qatarynan qaldyrmaı asyrap, baǵyp ósirý edi.
Jatqanbaı áskerden kelgen boıda kolhoz jumysyna ornalasady, osynda júrip bolashaq jary Kúlımanmen tanysady. Olar sodan sońǵy demderi bitkenshe juptaryn jazbastan adal ómir súrdi. Berekeli shańyraq quryp, bes qyz, úsh ul – segiz bala ósirdi. Bul da bolsa Allanyń bir keremeti shyǵar, Abaı atyndaǵy aýylda Jatqanbaı ózi sııaqty Saǵı Shotbaev, Aqa Ortaev degen maıdangerlermen birge kórshi turdy, sol kórshileriniń shańyraqtarynda da dúnıege segiz-segizden bala kelip, bári de jaqsy azamat bolyp jetildi.
Jatqanbaı qaı jumysqa da bar yqylasyn sala kirisetin, aıanbaıtyn. Basqasha bolýy múmkin de emes edi, áıtpese qaptaǵan qara sıraq shıetteı bala-shaǵany qalaı asyramaq?.. Osyndaı úlken otbasy anasynyń, árıne, úı tirliginen qoly bosaı qoımaıdy, bala-shaǵaǵa qaraý kerek qoı. Jatqanbaı bolsa tań atqannan kún batqansha bir tynym tappaıdy. Birde ony ferma jaqtan kórseń, birde egistik alqabynan kóresiń. Sóıtip, júrip te ol bala tárbıesin qalt jibermeı, nazarynda jiti ustaýshy edi.
1973 jyly otbasymyz aýyr qaıǵyǵa ushyrady, uzaqqa sozylǵan aýyr naýqastan keıin aıaýly anamyz kóz jumdy...
Anamyzdyń jylyn bergennen keıin jaqyn adamdar ózderinshe jany ashyǵan bolyp ákemizge úılen dep aqyl aıta bastasa kerek. Sonda ákemizdiń pyshaqpen keskendeı etip jaýabyn bir-aq qaıyrǵany esimde: «Meniń Kúlımanyma teń keler jan tabylar ma eken? Joq qoı, ondaı jan, – dedi ákem. – О́zi sulý, meıirimdi de qamqor ana retinde men úshin oǵan eshkim de teń kele almaıdy. Kúlımanmen birge o dúnıege meniń de bir bólshegim ketti...».
Jatqanbaı jaýyngerge tán qaısar minezben aıtqan ýádesinde turdy, keýdesindegi sońǵy demi qalǵansha bar ǵumyryn otbasyna, balalaryna arnap ótti. Bıyl ol 95 jasqa tolar edi... Ákem alas-kúles qıyn zamanda ómir súrse de, adamı turǵydan onyń pánı tirshiligi shýaqty hám baqytty boldy deı alamyn. Ol turǵyzǵan úlken shańyraq astynda 8 bala óstik, olardan búginde ákemizdiń 13 nemeresi men 4 shóberesi jasyl quraqtaı jaıqala ósip, erjetip keledi. Úlken qyzy Baqyt bolsa, bul kúnde fılologııa salasynyń professory, kishkentaıymyzda ol bizdi baqty-qaqty, ósirdi, baýyrlary men sińlileri úshin Baqyt qashanda durys baǵyt siltep, jol kórseter shamshyraǵymyz bolyp qala bermek. Úsh ulynyń bireýi óz jolyn aýyl sharýashylyǵy salasynan tapsa, ekinshisi qoǵam men memleket úshin qyzmet kórsetýdi boryshym dep sanaıdy, úshinshisi ózin zańgerlik jaǵynan jaqsy qabilet-qarymymen tanytyp júr. Qyzdarynyń biri zańdy eńbek demalysyna shyqsa, ekinshisi bıznespen aınalysady, úshinshisi arnaıy organ qyzmetkeri, al eń kenjesi jekemenshik oqý oryndarynyń birinde prorektor.
Áńgimemdi «sóıtip bári de baqytqa jetipti» dep ertegishe aıaqtaǵym kelmeıdi. О́ıtkeni, munyń bári qarapaıym jaqsy ATA men ÁKENIŃ ózindik ǵajaıyp tarıhynyń tabıǵı jalǵasy, bizge mırasqa qaldyrǵan úlgi-ónegeleriniń máýeli jemisi bolar dep oılaımyn.
Meıirimsiz ajal kesirinen óz ýaqytynda Stalıngrad okoptarynda qatar júrip soǵysqan áke men bala kezdese almaǵan edi, bir-birine degen ákelik-balalyq meıirimderin kóz janarlaryna toltyryp, súısine qarasyp, aqtyq ret sóılesý múmkindikterinen aıyrylǵan edi... Alaıda, Musahan arýaǵy ulyn tastap ketken joq, árqashan ulymen birge boldy, kerek kezinde kózge kórinbeı kelip, únemi qoltyǵynan demep, qoldap-qolpashtap júrdi. Bul keleli arýaq jáne arǵy batyr babamyz Sámenniń asyl rýhy olardyń búgingi izbasar urpaǵyna da kúsh berip, demep júrerine, munyń ózi Jeńimpazdar Urpaǵynyń dańqty isteriniń jalǵastyǵy aldaǵy ýaqytta da eshqashan úzilmesine kepil bolaryna men kámil senemin.
Alık ShPEKBAEV, Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi tóraǵasynyń orynbasary.
Sýretterde: (soldan ońǵa qaraı) Musahan Shpekbaev; Jatqanbaı Shpekbaev; Alık Shpekbaev.
