Bul oıymyzdy ıtalııalyq Fransısk Assızıdiń XIII ǵasyrda jazǵan áıgili «Jaratylystarǵa madaq» (Il Cantico delle Creature) jyrynyń qazaq oqyrmanymen qaýyshýy qýattaı túsedi. Jýyrda atalǵan eńbektiń tanystyrylymyna qatystyq. Jaýhar týyndy – adam men tabıǵattyń jarasymyn jyrlaı otyryp, jaratylysqa qurmetpen qaraýǵa shaqyrady, beıbitshilik pen meıirimge úndeıdi. Italııanyń Qazaqstandaǵy elshiligi men Almatydaǵy Italııa Mádenıet ınstıtýtynyń bastamasymen júzege asqan joba eki el arasyndaǵy mádenı-gýmanıtarlyq baılanystyń jarqyn kórinisi bolýmen qatar, ulttyq ádebıetimizdiń rýhanı keńistigin de keńeıte túsedi deıdi qalamgerler.
Basylym jobasynyń ıdeıasy men tujyrymdamasyn Edoardo Krızafýlllı men Rollan Seısenbaev ázirlegen. Al poemany qazaq tiline – Qorǵanbek Amanjol, orys tiline – Olga Sedakova aýdarǵan. Álem ádebıetiniń jaýharlaryn aýdarý isi – rýhanı kemeldikke bastaıtyn mańyzdy baǵyt ekenin aıtqan zııaly qaýym, búgingi klımattyq daǵdarys pen adamzattyń rýhanı kúızelisi jaǵdaıynda mundaı shyǵarmalardyń ózektiligi burynǵydan da arta túskenin atap ótti.
«Bólinýler men qaqtyǵystar kúsheıgen dáýirde «Jaratylystarǵa madaq» jyrynyń qazaq tiline alǵash aýdarylýy – sulýlyqtyń jarqyn nyshany jáne tereń maǵynadaǵy mádenı dıplomatııa úlgisi. XIII ǵasyrdyń bul týyndysy álem úılesimin, barlyq jaratylystyń baýyrlastyǵyn dáripteıdi. Eń bastysy qazaq dalasynyń rýhanı dástúrlerimen – keń aspanymen, ushy-qıyrsyz keńistigimen, kóne kóshpeli danalyǵymen úndes», deıdi Qazaqstandaǵy Italııanyń Tótenshe jáne ókiletti elshisi Antonello De Rıý.
Poema tabıǵatty madaqtap, adam men jaratylys arasyndaǵy úndestikti dáripteıdi. «Jaryq Kúnge, Aıǵa, sýǵa, tipti ólimge de alǵys aıt», deıdi Assızı. Bul turǵyda jazýshy Rollan Seısenbaev: «Aqyn jan-dúnıesinde Shyǵystyń da, Batystyń da tanym-túsinikteri, rýhanı mádenıeti erkin ómir súredi. Ol úshin álem ortaq, úı ortaq, tanym ortaq, tán ortaq. Osy ortaq rýhanı mádenıetter onyń boıyna máńgi qonyp, máńgi ómir súrdi. Fransısk Italııa ádebıetiniń tuńǵysh uly aqyndarynyń biregeıi boldy. Onyń qoltańbasy búkil Shyǵys, Batys ádebıetterine birdeı yqpal jasady. Fransısk te, Abaı da Sulýlyqqa, Qudaıǵa umtylady, sol máńgi tebireniske bas ıedi», dep pikir bildirdi.
Ýaqyt synynan ótip, qansha ǵasyrlar syrǵysa da mán-mańyzyn joǵaltpaǵan shyǵarmany qazaq tiline aýdarǵan aqyn Qorǵanbek Amanjol, bul jyr búkil tirshilikke súıispenshilikpen qaraýǵa, tabıǵatty qadirleýge, qarapaıymdylyq pen raqymdylyqqa úndeıtin shyǵarma ekenin aıtady.
«Italııa aqyny óz dáýirinde izgilik pen ımandylyqtyń tutqasy bolǵan adam. Men bul kisiniń tulǵasyn bizdiń Qoja Ahmet Iаsaýı babamyzǵa uqsattym. Jyrdy aýdarý barysynda, tebireniske túsken sátim de az bolǵan joq. Aqyn, jyrdyń ózeginde Bir jaratýshynyń ulylyǵyn áıgilep, madaǵyn óleńmen órnekteıdi. Bul sóz haq musylmannyń aýzynan aıtylsa da, ımanǵa úıirilgen basqanyń aýzymen aıtylsa da sol sóz. Assızıdiń ornyna sol tusta ómir súrgen qazaqtyń bir aqynyn qoısańyz da jyrdaǵy paıymdy dál solaı qabyldaısyń. Meniń túsinigimde, bul kisiniń jyry búkil adamzattyq dúnıe. Aýdarmamen aınalysý barysynda Italııanyń Qazaqstandaǵy elshiligine rıza boldym. Áńgime barysynda olardyń qazaq eline degen yqylasy erekshe ekenin ańǵardym. Bir sózinde Elshi Semeıge Abaı týǵan topyraqqa barýdy josparlap otyrmyn dese, taǵy bir sózinde Qaraǵandyǵa baryp «Karlagty» kórsem degen oıyn ortaǵa saldy. Bul olardyń qazaq tarıhyna, mádenıetine asa qurmetpen qaraıtynyn kórsetedi dep paıymdadym. Jalpy alǵanda osyndaı rýhanı jobalardyń bel ortasynda júrgen qabyrǵaly qalamger Rollan Seısenbaev myrzaǵa alǵysym sheksiz», deıdi Qorǵanbek Amanjol.
Áıgili jyrdyń úsh tildegi nusqasy qatar usynylǵan kitap otandyq sýretshi Sarra Esenbaıdyń 27 túpnusqa ıllıýstrasııasymen kórkemdelgen. Onda Italııa men qazaq dalasynyń sulý peızajdary qatar órilip, oqyrmanǵa aıryqsha áser syılaıdy.
ALMATY
