Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Mektepke erte, balabaqshaǵa kesh
Eki balaly ana Baǵym Sultanqyzy qazir úlkeniniń balabaqshadan úırengenin umytyp qala ma dep alańdaıdy. «Jaqynda tuńǵysh balam 6 jasqa toldy. Kelesi qyrkúıekke deıin balamdy qaıda apararymdy bilmeı otyrmyn. Balabaqsha bizge, álbette, óte yńǵaıly. Balanyń qarny toq, tańnan keshke deıin ózin damytatyn paıdaly áreketpen aınalysady. Iá, mektepterde de daıarlyq synyby bar, biraq munda túske deıin ǵana oqıdy. Al bizge jarty kúndik jumys joqtyń qasy. Balamyz 6 jasqa, mine, osy qarasha aıynyń basynda ǵana tolyp otyr ǵoı, qyrkúıekte jasy jetpedi. 6 jastan 1-synypqa berýdi erte kórdik. Áli oıyn balasy ǵoı, obalsyndyq», deıdi Baǵym.
Keıipkerimizdiń oıynsha, 6 jasqa tolmaǵan balany mektepke berý – onyń balalyǵyn urlaýmen teń. Sebebi qazirgi mektep baǵdarlamasy óte qıyn. Árıne, bala alǵyr, biraq bul osy kúngi kúrdeli oqý júıesine ońaı ilesip ketedi degendi bildirmeıdi. Onyń ústine astanalyq oqý oshaqtaryndaǵy synyptar lyq toly, bir muǵalim 35–40 balamen qaıbir jarytyp jumys isteıdi.
Iá, jyl saıyn mundaı másele jıi kóteriledi, ata-analardy, ásirese balalary jyldyń sońyna qaraı dúnıege kelgen ata-analardy «Mektepke erte, balabaqshaǵa kesh. Neǵylsam eken?» degen saýal mazalaıdy. Bastaýysh synyp muǵalimi Azııa Kemelbekova bul suraqqa jaýap ár balanyń áleýeti men mektepke daıyndyǵyna qaraı ártúrli ekenin aıtady. «Bilim berý standarty, oqý baǵdarlamasy jas ereksheligine qaraı balalardyń bárine birdeı bolǵanymen, olardyń mektepke daıyndyǵy, jeke damýy, qabileti men áleýeti ártúrli bolyp keledi. Meniń maman ekenimdi biletin tanystarym, týystarym: «Balamdy mektepke 6 jastan bereıin be, joq 7 jasqa qaraǵanda bergenim durys pa?» dep surap jatady. Olardyń alańdaýyn túsinemin, óıtkeni erteń oqýshy sabaǵyna úlgermeı jatsa, ony bala emes, úı-ishi, ata-anasy oqıdy. Mundaı mysaldar óte kóp. Joǵarydaǵy suraqqa «balanyń qabiletine qaraý kerek» dep jaýap beremin. Sebebi psıhologııalyq-psıhıkalyq, fızıologııalyq jaǵdaıy jaqsy bala ádette 6 jasta-aq mektepke daıyn bolady. Bul da onymen ata-anasynyń aınalysqanyna, damýyna ýaqyt bólgenine baılanysty. 1-synypqa kelgende mektepke daıyndalǵan bala men daıyndalmaǵan bala birden kózge uryp turady. Qınalatyndar da sol – ne úıde daıyndalmaǵandar, ne balabaqsha kórmegender, ne mekteptiń daıyndyq synybyna jarytyp barmaǵandar. Áıtpese bári de qabiletti, tek kishkene ýaqytynda daıyndaý jetispeıdi», deıdi muǵalim.
Zań men bılik ne deıdi?
Qoldanystaǵy «Bilim týraly» zańynyń 30-babynda mektepaldy daıarlyq mindetti jáne tegin ekeni jazylǵan. Oqý-aǵartý mınıstrliginiń buǵan deıin osy máselege qatysty taratqan ashyq derekkózderdegi aqparatyna súıensek, mektepke deıingi tárbıe men oqytýdyń úlgilik oqý baǵdarlamasyn ıgerý merzimi 5 jyldy quraıdy. Osyǵan oraı «Bilim týraly» zańynyń 30-babyna sáıkes, mektepaldy daıarlyq 5 jastan bastap 1-synypqa qabyldanǵanǵa deıin júzege asady. Alaıda erekshe qajettiligi bar balalar (PMPK – psıhologııalyq-medısınalyq-pedagogıkalyq komıssııanyń qorytyndysy boıynsha) men sol jyly qyrkúıek–jeltoqsan aılarynda 6 jasqa tolatyn balalar úshin bul shekteý alynyp tastalǵan. Iаǵnı olar balabaqshaǵa nemese mektepaldy daıarlyq synybyna barýdy jalǵastyra alady.
Biz taqyrypqa oraı salalyq mınıstrliktegi jaýapty mamanǵa habarlastyq. Mektepke deıingi bilim berý departamentiniń dırektory Manara Adamova máselege qatysty: «Standart boıynsha barlyq mektep pen balabaqshada daıarlyq top pen synyptyń bolýy mindettelgen. «Bilim týraly» zańda mektepaldy daıarlyq mindetti dep jazylǵan, biraq ata-analar mektepaldy daıarlyqtan bala 5 jasynda ótetinin túsinýi kerek. Sebebi jasy 6-ǵa tolǵan bala 1-synypqa barady. Qazirgi tańda 6 jastaǵy balalardyń 82 paıyzy 1-synypta oqyp júr. Memlekettik jáne memlekettik tapsyrysqa jumys isteıtin jekemenshik mektepke deıingi uıymdar 6 jasqa tolǵan balany bosatatyn sebebi bir balaǵa 2 jyl qatarynan mektepaldy daıarlyq tobyna memlekettik tapsyrys berilmeıdi. Oryn kelesi keletin balaǵa bosaýy kerek. Tek densaýlyǵy boıynsha PMPK joldamasy bolsa, ekinshi jylǵa qala alady. Al oryndy bosatqan balany úıde qaraıtyn adam bolmasa, memlekettik tapsyrys almaıtyn jekemenshik balabaqshalardyń aqyly tobyna berse bolady», dep túsinikteme berdi.
Mınıstrlik ókiliniń aıtýynsha, Mektepke deıingi bilim berý standarty, mekteptiń 1-synybyna bala qabyldaý týraly №564 buıryqqa sáıkes balanyń jasy kúntizbelik jylda 6 jasqa tolatyn bolsa, ol 1-synypqa qabyldanady. Negizi mekteptegi mektepaldy daıarlyq synyby men balabaqshadaǵy mektepaldy daıarlyq tobynyń oqý baǵdarlamasynda aıyrmashylyq joq. Eki jaqta da 5 jastaǵy balany mektepke daıyndaıdy. Tek balabaqshada kún boıyna oqytýmen qatar tárbıe jumysy júrgiziledi, al mektepte 4 saǵat qana oqıdy. Sondyqtan mekteptegi mektepaldy daıarlyq synyby men balabaqshadaǵy mektepaldy daıarlyq toby da 5 jastaǵy balaǵa arnalǵan.
«Buryn bizdiń elimizde de balalar 7–8 jasynda mektepke qabyldanatyn. Keıinnen 7 jas boldy. Odan keıin 6–7 jas bolyp ózgertildi. Sonda 50–60 jyldaǵy úrdis zaman yrǵaǵyna qaraı mektepke qabyldanatyn jastyń ýaqyt óte kele artqa sheginip otyrǵanyn kórsetedi. Biz 6 jasqa álippeni kirgizetin kezde barlyq halyqaralyq tájirıbeni zerdeledik. Mysaly, Ekonomıkalyq yntymaqtastyq pen damý uıymynyń quramyndaǵy 134 eldiń 129-ynda balalar 6 jasta mektepke barady. Keıbir elde mektepaldy daıarlyq 4 jastan bastalady. Biz osynyń bárin taldaı kele túıgenimiz, balanyń neǵurlym erte damýy, ómirlik qajet daǵdylarynyń erte qalyptasýy onyń aldaǵy bilimge aralasýynyń sátti bolatynyn boljaıdy. Bul máseleniń barlyǵy ata-analarmen birlese, olardy tolyq, jan-jaqty aqparattandyrý arqyly sheshilýge tıis. Osy kúni ata-ananyń jaýapkershiligi degen de óte úlken máselege aınaldy», deıdi M.Adamova.
Joly men jóni
6 jasqa qyrkúıekten keıin tolǵan nemese ata-anasy áleýeti jetip tursa da mektepke berýdi erte sanaǵan balalarda eki jol bar eken. Onyń birinshisi – joǵaryda mınıstrlik ókili aıtqan memlekettik tapsyrys almaıtyn jekemenshik balabaqshaǵa berý. Ekinshisi – úıde tárbıeleý, oqytý. Máselesi maqalamyzǵa tuzdyq bolǵan Baǵym Sultanqyzy aıtqandaı, birinshi joldy barlyq otbasynyń jaǵdaıy kótere bermeıdi. О́ıtkeni Astanadaǵy jekemenshik balabaqshalardyń tólemaqysy 80–100 myń teńgeden bastalady. Al ekinshi jol – balany úıde qaldyrý.
«Biz osy ekinshi joldy tańdap otyrmyz. Sebebi mańaıda ońtaıly balabaqsha tabylmaı tur. Sol sebepti aýyldan ájesin shaqyrttyq. О́zi pedagog bolǵan. Bul rette jolymyz bolyp otyr. Biraq báriniń ájesi muǵalim emes qoı. Bolǵan kúnniń ózinde ortaǵa úırený, ujymǵa beıimdelý, qoǵamǵa kirigý, qurdastarymen birge áreket etý degen mańyzdy daǵdylar bar emes pe? Munyń bárin úıdegi ájesi myqty pedagog bolǵannyń ózinde bere almaıdy. Kóbi aınalysatyn adam joq, áıteýir dekrettik demalysta otyrǵan anasyna qolǵabys bolyp júredi. Sonda olar qaıtedi? Mundaıda, álbette, bala úıdegi tirshilikpen ýaqyt ótkizedi. Bir jyl zýlap óte shyǵady, mektepke baratyn ýaqyt jetkende bala da, ata-ana da, muǵalim de qınalady. Osyǵan oraı mınıstrlik bir jolyn oılastyrýy kerek. Mektepke erte, balabaqshaǵa kesh bolyp turǵan balalarǵa arnap ortalyq uıymdastyrǵany durys. Sonda eshkim zardap shekpeıdi», deıdi ata-ana.
Shyndyǵynda, «Balany mektepke 6 jastan beremiz be, 7 jas durys pa?» degen suraqqa syńarjaq pikir de, sheshim de kóp. Onyń alǵashqysy – álginde mınıstrlik ókili atap ótkendeı, kóp elde 6 jasty qolaı kóretini. Ekinshi tarap 7 jasty durys deıdi. Muny sanaýly elderdiń tájirıbesinen kóre alamyz. Mysaly, bilim júıesi ozyq sanalatyn Fınlıandııada bala 7 jasta, Ońtústik Koreıada 8 jasta mektepke barady eken. Buǵan qatysty túrli zertteýler bar. Munyń jóni qaısy ekenin ár el ózinshe shesher, biraq bizde keıbir 6 jasar balalardyń ne mektepten, ne balabaqshadan oryn tappaı eki ortada damýyn jalǵastyrýsyz qalyp otyrǵany – aqıqat. О́zekti másele ekeni de ras. Demek jibi túzý taldaý jasalyp, shara qabyldanýy qajet-aq. Al tıimdi sheshýdiń joly men jóni qandaı ekenin atyn atap, túsin tústep kórsetýdi kóziqaraqty oqyrmannyń ózi men saqa sarapshylar qaýymyna qaldyrdyq.
