Kútýmen ótken ǵumyr

Uly Jeńis týraly, surapyl soǵystyń qasireti týraly 70 jyl ishinde kóp jazyldy, aıtyldy... Kınolar túsirildi, derekti fılmder kórsetilýde. Taqyryptyń qyr-syry jan-jaqty ashyla tústi, zertteldi. Maıdan men tyldaǵy ómir, erlik pen batyrlyq jyrlandy. Estelikter jazyldy, eskertkishter ornatyldy. Eshkim de, eshteńe de umytylmaıdy... Bul taqyryp – máńgilik taqyryp. Taýsylmaıtyn, shegine eshkim de, eshqashan da jete almaıtyn taqyryp eken. Áli de aıtylmaǵan, aıta almaǵan jaıttar kóp eken... Lenger aýdany, «Qyzyl úı» kolhozynan soǵysqa alǵashqylardyń biri bolyp attanǵan 1912 jyly týǵan Mamyshev Mustafa edi. Aýyldyq keńestiń jaýapty hatshysy ooǵysqa barmaıtyn aıryqsha nusqaýmen bekitilgen qujaty (brony) bola tura, Lenger aýdandyq áskerı komıssarıatyna ótinish jazyp, qyzmeti men mórin, kiltteri men qujattardy óz qolymen bolashaqtan úlken úmit kúttiretin saýatty ári pysyq, jaýapkershiligi mol Márııa Bıshimbaevaǵa tapsyryp ketedi. Úsh jasar uly men shaqalaq qyzyn jubaıy Kúlhatshaǵa amanat etip tapsyryp turyp, ózin kútýin suraıdy. Qoshtasý tez boldy... О́mirdegi eń jaqyn úsh adamyn birdeı qushaǵyna qysyp, mańdaılarynan súıip, qyzyn qaıta-qaıta meıirlene ıiskep kete berdi. 194-shi atqyshtar dıvızııasynyń 954-shi atqyshtar polkiniń efreıtory Mamyshev Mustafa aldyńǵy qatardaǵy jaýynger boldy. Jazǵan hattarynda «eldi qorǵaý – azamattyq boryshy» ekeni týraly, bolashaq beıbit ómir týraly óz oılaryn jazyp, jan jaryna degen ystyq sezimin jetkize kele, ylǵı kútýin suraıtyn. Nárestelerine degen ákelik meıirimi men olardyń «perishte ısi» elge jetelep keletinine senimdi bolatyn. Sondyqtan bolar, eki ret maıdannan qara qaǵaz kelse de, jary jamandyqqa qımaı, kútýmen boldy. Eki jaǵynda qushaǵyna tyǵylyp jatqan eki perzentimen keshke jatar aldynda Jaratýshyǵa birge sıynyp, uıqyǵa ketetin. Tańerteń ekeýi anasynyń Allaǵa jalbarynyp, «jarynyń amandyǵyn suraýynyń» kýágeri bolyp ósti. Keıde, Allaǵa jylap otyryp jalbarynǵanyn kórip, ózderi de kórpe astynda kóz jasyn súrtip jatatyn. Alla jastyń tileýin beredi. Ákelerińniń aman kelýin ózderiń surańdar,  deıtin anasy. Sonda daýys­tap, jarysyp jalbarynýshy edi olar. Keıde anasynyń kózine jas kelgenin baıqap qalǵan olar, birge jylaıtyn... Ákesi balalarynyń esinde joq. Olar tym kishkentaı bolǵan, sondyqtan óz qııaldary boıynsha onyń beınesin sýrettep alǵan. Ýaqyt óte úsheýi de bir-birine kóz jasyn kórsetpeýge tyrysatyn. Solaı bir-birin jubatyp júrip, jyldar ótti. Sońǵy hat Mustafadan 1944 jyly tamyz aıynyń basynda keldi. Bir aıdan soń qara qaǵaz jetti... Onda jary týraly «aýyr jaraqattan qaıtys boldy» dep jazylǵan eken. Aldyńǵy eki qujatta «erlikpen qaza tapty» degen sózder jazylǵan bolatyn... Myna habar aýyr tıdi... Júrek bir túrli syr bergen sııaqty boldy. Kúlhatsha apa osy habardan keıin qaltyrap-dirildep aýyryp, tósek tartyp jatyp qaldy... Tek qulaǵyna «kút... kúderińdi úzbe... kút... kúte ber» degen sózder kele berdi. Anasymen birge eki bala da aýyrdy. Biraq, olar qaı jeri aýyrǵanyn ózderi bilmeıdi... Solaı úsheýi de álsirep, aýy­ryp bir jeti jata berdi. Bir kúni qyzy ákesi týraly aıtyp berýin suraǵan. Eger biz ol týraly kóp aıtsaq, ákem ózi kelip qalady, dedi ol. Ákem kelgende bizdiń bárimizdiń aýyryp jatqanymyzdy kórse renjıdi ǵoı. Sondyqtan, biz myqty ­bolýymyz kerek, dep, anasynyń qol­tyǵynan súıep turǵyzdy. Sol sóz demeý boldy ma, áıteýir, tirshilikke qaıta betburys bastaldy. Qaıtalanatyny – Táńirden ákesiniń aman oralýyn suraý edi... Kútýmen jyl ótti. Jeńis kúni de keldi. Aýylǵa soǵystan azamattar orala bastady. Ár azamattyń kelýi – eldiń ortaq qýanyshy edi. Soǵystan oralǵandardyń úıine anasymen birge eki perzenti de ilese baratyn. Áńgimeni muqııat tyńdaıtyn. Ár sózge zeıin qoıatyn. Olar mindetti túrde «Bizdiń ákemizdi kórdińiz be?» dep suraıtyn. Unamaıtyn jaýapqa «ol kele jatyr... áli jolda júr», dep ózderin jubatyp qoıatyn. Anasynyń qolynan ustap kele jatyp, keıde qyzy: Qudaı, ákemdi úıge jetelep kelshi... Sol úshin men seniń úıińdi jınap bereıin. Tamaǵyńdy ázirlep bereıin. Seniń barlyq aıtqandaryńdy buljytpaı oryndaıyn, dep qııaldap júretin. Uly kóp sóılemeıtin. Minezi salmaqty, tez eseıdi. Anasynyń kózinen kóp nárseni aıtqyzbaı-aq uǵatyn. Qaryndasyna qamqorshy bola bastady. Onyń kóp sóılegenin, syńǵyrlaǵan kúlkisin anasy kelgende demep otyratyn. Soǵystan keıingi úsh, bes jyl ishinde taǵy da jaýyngerler kelip jatty. Biraq, eshqaısysy selsovettiń hatshysyn soǵysta kórdim-bildim demeıdi. Onyń ústine jazylǵan izdeý hattarǵa da jaýap joq... «Demek, soǵystan oralmaıdy ǵoı... Jaraqattan qaıtys bolǵany ras eken ǵoı...». Biraq, júrek ondaı sýyq habardy qabyldaǵysy kelmeıdi. Súıikti jary jazǵan hattarynda «uly men qyzyn kóbirek erkeletýin suranatyn. Álemdegi eń sulý, eń aqyldy áıeldi Alla ózine bergenin dostaryna maqtanyshpen aıtatynyn», jazatyn. Hat arqyly «jubaıynyń móldir kózine muń uıalamasa dep tileıtinin» jetkizýge tyrysatyn. Hattardyń árbir sózi júrekte jattalyp qalǵan... Kúsh bergen de, jiger bergen de sol sózder... Eńsesin kótere almaı búk túsip, zil basyp jatyp qalǵanda da sol sózder nár berip, qaıta turǵyzǵan. Qara qaǵaz alyp, qara muńǵa batqanda da, bir ólip, qaıta tirilip, talyp... esten adasyp, qaıta esin jınaýǵa sol sózder áser etti. Sol sózder qaıtadan aıaqqa turǵyzdy. Allaǵa sıyndyrdy!.. Kútý... Kúte berý... Kútý azaby bas­taldy. Balalar mektepten asyǵyp kelip, ákesin kútedi. Anasy úıge asyǵyp-aptyǵyp júgirip kelýshi edi... On jyl kútý... Jıyrma... Otyz jyl kútý... Balalary úıli-jaıly boldy. Al, ol kisi áli jan jaryn kútýmen keledi... Jyl saıyn Jeńis kúni jáne aqpan aıyndaǵy Keńes Armııasy kúni qar­sańynda kórsetiletin barlyq derekti jáne kórkemfılmderdi, arnaıy baǵdarlamalardy túgel kórýmen bolady, apa. Teledıdardan jan jarynyń beınesin izdep, kózi talǵansha úńiledi. Kınodaǵylarmen júregi birge soǵyp, kútý azabyna taǵy da qosymsha muń qosyp alatyn. Eshqaıda qydyryp barmaıtyn. Syrtqy esikti ilgizbeıtin. Túni boıy sham janyp turatyn... Solaı 1976 jylǵa deıin sozyldy... О́miriniń sońyna deıin kútý, tek kútý... Sondaı analardy pák analar dep ataıdy. Resmı tilde «Uly Otan soǵysy jyldarynda jarlary soǵystan qaıtpaı jesir qalyp, balalaryn jalǵyz ósirgen pák analar» dep qurmetpen ataıdy. ««Pák analarǵa» arnalǵan marapattar men jeńildikter qarastyrylǵan. Olarǵa qurmet te, qoshemet te kórsetilýi kerek» dep jazylypty. Bári durys. Qurmet te, qoshemet te kórsetilip jatyr. Ol analardyń páktigi ańyzǵa aınalǵany da ras. Olar ony eshkimge jarııa etpeı-aq, eshkimge mindet artpaı-aq, qarapaıym ómir keshti. Bári ómir keshýde. Biraq, biz bul týraly shynynda kóp aıtpaımyz. Jaqynda men soǵys jáne tyl ardageri atanǵan parasatty aǵadan osy «pák analar» kim, olar tirshilikte qandaı adamdar? dep suradym. Men biletin, men tanıtyn pák analar – etegine namaz oqýǵa bolatyn analar. Olar­ǵa kózi tirisinde eskertkish ornatýǵa bolady. Olar turatyn úıdiń syrtyna «Pák ana turatyn úı» degen taqtaısha ilip qoısa, artyqtyq bolmas edi. Ondaı analardy el tanýy kerek. Olardyń orny tir­shilikte – tór, arǵy dúnıede – peıish! «Pák ana» degendi «tektiliktiń týy» dep uǵy­­­namyn, – dedi ardager aǵa kózine jas alyp. Shynynda da, bul tyń taqyryp. «Pák ana» degen qudiretke biz sıynsaq bolar edi ǵoı?!. Mamyshev Mustafanyń úıinde bir de bir sýreti saqtalmaǵan eken. Uly Qalambek mektepti bitirip, Shymkenttegi tehnıkýmǵa oqýǵa túsken kezde «ákesiniń sýreti bir dosynyń úıinde bar» dep estıdi. Sodan sabaqtan suranyp, álgi úıge, 30 shaqyrym jerge jaıaý barady. Kúzdiń alǵashqy aıy bolǵan soń, erli-zaıypty úı ıeleri balshyqtan qysh quıyp, jumys basty bolyp jatqan eken. Kelgen sharýasyn baıandaǵan soń, álgi kisi «úıge kirip, aq oramaldaǵy túıinshekten sýretterdi qarap ala ber», dep jumsapty. Onshaqty sýretterdi qarap, ákesin tanymaǵanyna ózi ári yzalanyp, ári qobaljyp, uzaq tańdaıdy. Bir kezde eki sýretti qolyna ustap, álgi kisige alyp kelip, 3-4 jigittiń ishinen bireýin: «Mynaý meniń ákem be?!» dep dirildegen saýsaqtarymen kórsetkende, ana kisi: «Mynaý ákesin tanymaıdy eken?!» dep bar daýysymen kúledi. Oǵan áıeli qosylyp, ekeýi edáýir kúledi. Olarǵa qarap, uzaq jyl ishinde saqtap júrgen muń men qaıǵy jarylyp shyqqandaı, Qalambek óksip-óksip jylap jiberedi. Ony kórgen erli-zaıyptylar qosyla jylap: «Shyraǵym-aý, sen ákeńdi tanıtyndaı da bolmadyń ǵoı. Ákeń soǵysqa ketkende sen kishkentaı ediń. Mynaý birinshi turǵan – seniń ákeń. Ol barlyq ýaqytta birinshi bolatyn. Erekshe jan edi. Úlken azamat bolatyn. Sen – asyldan qalǵan jalǵyzsyń», – deıdi. – Men jalǵyz emespin. Qaryndasym bar. Anam bar. Jalǵyz dep aıtpańyz, – dep Qalambek jylap turyp jaýap qaıtarady... Ekeýi dereý qoldaryn jýyp, dastar­qan jaıyp, ákesi Mustafa týraly estelik aıtty. Sýretin úlkeıtip alý úshin surap alyp, Qalambek qalaǵa jaıaý oraldy. Jol boıy sýretin qaıta-qaıta súıip, kókiregine basyp, ákesimen qaýyshqandaı bolyp keldi. О́ksigi syrtqa shyǵyp, birshama jeńildegendeı áser aldy. Ertesine sýret shyǵaratyn eski ýnıvermagtyń mańaıyndaǵy sheberhanaǵa baryp, sýretti úlkeıtýge tapsyrys berip, alǵashqy stıpendııasyn ákesine jumsaǵanyna ózi razy bolyp, marqaıyp júrdi. Demalys kúni úıine ákesiniń sýretin kostıýminiń ishine, kókiregine basyp ákelip, tórge ilip qoıdy. Anasy jumystan kelgende: «Endi biz túgel boldyq», dep sýretti kórsetti.  Jigit bolǵanyń osy! «Ornynda bar – ońalar» degen osy shyǵar, degen anasynyń aq batasyn aldy. Sol sýrettiń tórde ilinip turǵanyna 50 jyldan asty. Apa ómirden ozǵansha jaryn kútýmen boldy. Izdeýmen boldy. Bir habar, bir málimet tabylmady. Tek 2009 jyly 30 shilde kúni №9/104655 nómirli qujatpen «1912 jyly týylǵan Malyshev Mýstafa 1944 jyly 20 tamyzda aýyr jaraqattan qaıtys bolǵany jáne Grabnıak derevnıasy, Sehalov aýdany, Belostok oblysynda (búginde Polsha memleketi, Podolsk qalasynda) jerlengeni týraly arhıvten málimet alyndy. Apanyń 30 jyldan astam ýaqyt tappaǵany, eshqandaı málimet ala almaǵany bir árip, tipti, bir syzyqshadan qate ketkeni eken ǵoı?!. «Mamyshev» degen «Malyshev» bolyp ketken?.. Bir syzyqsha – qazaq famılııa­syn «oryssha» etip jibergen?!. Qandaı ókinish?! Orny tolmas ókinish!.. Kútýmen, izdeýmen ótken ókinish!.. Jáne taǵy bir qate, bir saýatsyz­dyqtyń zardaby – sol qujattarda áıeli Mýstafaeva Kýlhatsha dep jazylýdyń ornyna esimi «Nehatsha» dep jazylǵan. Osy sebepterden tabý qıyn bolǵan... Ádeıi isteımin deseń de, oılastyra almaıtyn jaıttar... Soǵysqa deıin Mustafaeva Kúlhat­sha taýyq fermasynyń meńgerýshisi bolǵan. Soǵys jyldary «Barlyǵy maıdan úshin, jeńis úshin» dep kún-tún eńbektendi. Josparyn artyq oryndap, «stahanovshylardyń» qatarynda boldy. Sol eren eńbegi týraly áńgime órbitýdi jón kórdim. Sharýany álsiretip almaý úshin, ári jemdi únemdeý qajet bolǵan soń, nebir amaldardy oılastyrdyq, – deıtin apa. – Sonyń biri taýyqtardy kúndiz shópke jaıyp, bir mezgil jem berip, al, kesh batqanda shamdar jaǵyp qoıyp, olardy shybyn-shirkeıge toıǵyzyp amaldaý edi. Kókke jaıylyp, erkin júrgen soń, jumyrtqalary kólemdi, qunarlyǵy joǵary ári kóp bolatyn. Solaı, jos­par artyǵymen oryndalatyn. Qol bir sát bosasa shulyq, jempir toqyp, maıdanǵa salatyn edik, dep eske alatyn. Al aýyldaǵy balalardyń densaýlyǵyna da kóńil bólýge tyrysatyn apa. О́zine jeke jaýapkershilikke alyp, aptasyna 2 ret ár balaǵa bir jumyrtqadan beretin. Keıde, taýyq etimen de dám tatqyzyp qoıatyn. Sondyqtan, basqa aýyldyń balalarynan «Qyzyl úıdiń» balalarynyń densaýlyǵy durystaý boldy. El pák ananyń qamqorlyǵyn osy kúnge deıin ańyz ǵyp aıtyp júredi. Aty ańyzǵa aınalǵan pák ananyń biri – Kúmis apa. Soǵys kezinde sıyr fermasynyń meńgerýshisi bolǵan. Sol zamannyń qataldyǵy, eldiń asqa jarymaýy, eren eńbegi týraly óz aýyzdarynan talaı estidik. Bir lıtr sút alǵany úshin sottalyp ketkender de bolǵan eken. Kúndelikti keshki saýynnan keıin, barlyq sharýany rettep bolyp, Kúmis apa úıine 3 lıtr sút alyp shyǵady eken. Ustalǵan adamdy jaza kútip tur. Sondyqtan, Kúmis apa barlyq jaýapkershilikti tek óz moınyna alǵan. Ustalǵan jaǵdaıda, sottalǵan jaǵdaıda balalaryna qaraıtyn enesi bar. Túnde aparǵan sútti ózi pisirip, ár úıge birdeı jarty keseden bólip berip otyrǵan. Keıde, aýyryp qalǵan balalar ystyq sútti qazan basynan iship ketedi eken. Aǵarǵan iship, talaı bala «toıǵan qozydaı» bolyp ósip, eline qamqorshy bolyp qyzmet etip júr. Sol balalar pák ana­lardyń perzentteri, elge úlgi bolǵan, ańyz­ǵa aınalǵan analardyń urpaqtary. «Analar» degende taǵy bir ardaqty ana, atyna zaty laıyqty Ásem apa eske túsedi. Turmysqa shyqqanyna bir aı tolmaı, kúıeýi soǵysqa ketedi. Bir aýyz oryssha bilmeıtin, óte momyn ári ańǵal kisiden bir hat kelmeıdi. Eshqandaı habar joq. Solaı bir jyldan astam ýaqyt ótedi. Kúnderdiń-kúninde bir kisiler arqyly Ásem apaǵa «kúıeýi Shymkentte poıyz vokzalynda, eki aıaǵy joq, sonda ómir súrýde», degen habar jetedi. Estı sala apa vokzalǵa jaıaý tartqan ǵoı. Keshke jetip, izdeý salady. Áskerı kıim kıgen kórikti, symbatty jan jaryn birden tanıdy. Jolaýshylarǵa arnalǵan oryndyqta jaıǵasqan onyń múgedektigi alystan bilinbeıdi. Tek, jaqyndaǵanda... eki aıaǵy joq ekeni baıqalady. Júregi dúrsildep, qasyna jete almaı... daýysy shyqpaı... Áıteýir, bir kezde jetti-aý?!. Bir-birine qarap eńirep jylap, tań atqansha ekeýi sóılesedi. Kúıeýi «mynandaı kúıde úıine oralmaýǵa» sheshim qabyldaǵanyn jetkizedi. Ásem apa ony «eshkimge bermeıtinin, úıine arqalap bolsa da áketetinin» aıtady. Aqyry kúıeýin kóndire almaǵan soń, arqasyna kúshtep óńgerip alyp, aýylǵa qaraı jóneledi. Ábden sharshaǵannan demalyp otyrǵan kezde, kúıeýi: «Men masyl bolyp seniń kóńiliń sýyǵanda, júıkeń tozǵanda vokzalǵa qaıtyp ákep tastaısyń ba?» dep suraǵanda: «Barlyq qıyndyqty birge jeńemiz», deıdi. «Barlyq jaqsylyqty birge kóremiz. Sen tirisiń... Sen janymdasyń... Basqa eshteńe aıtpa. Men saǵan aıaq bolýǵa jaraımyn. Oǵan senimdimin. Sen de maǵan sen!» depti Ásem apa. Ekeýi jol boıy bolashaqqa jospar quryp, syılastyqpen ǵumyr keshýdi armandap, aýylǵa baqytty bolyp oralǵan. Ásem apa men Ábdiqadyr ata on bala súıip, úlken áýlettiń negizin qalady. Apa ómir boıy atanyń qas-qabaǵyna qarap, aıaǵyn uzartyp, demeý-tireý bola bildi. Kóz aldymda kishkentaıdan kórgen apa men ájelerdiń beıneleri qatar tizilip turady... Olardyń áńgimeleri esime túsedi. Biraq, keıbireýleriniń esimderin umytyp qalǵan ekenmin. Umytylmaıtyny – Uly Jeńis kúni jáne 23 aqpan – Keńes Armııasynyń merekesi qarsańynda bizdiń úıdegi teledıdardan soǵys týraly barlyq kınolardy kórýge apalar men ájeler jınalatyny... Derekti fılmderden kózderin almaı jáýteńdep, janyna jaqyn jandardyń beınesin izdep otyratyn. Únsiz kóretin... Kóz jastaryn kóılekteriniń jeńimen, keıde oramaldarynyń ushymen súrtip otyratyn. Kóz jastaryn bir-birinen jasyrýǵa tyrysatyn... Myqty bolyp kóringisi keletin... Keıbireýleri gazetke mahorka orap, bireýleri «Belamor-Kanal», «Prıboı» degen temekilerin asyqpaı tartyp otyratyn. Sol kezderi olardyń aýyr kúrsinip otyratyndyǵy esimde máńgilik saqtalyp qaldy...   Kúlııa AIDARBEKOVA, jýrnalıst.  ShYMKENT.