«Basqalardyń ómiri» – qaıta oralmas qoǵam

Qazaqtyń «Meniń atym Qoja», «Taqııaly perishte» syndy klassı­kalyq fılmderin qaı­talap kóre berýden jalyqpaımyz ǵoı. Fon Donnersmarktiń fılmin de birneshe márte tamashaladyq. Ár joly túrli oı túıip, jańa qatparlar ashylyp, syńarjaq ıdeo­logııa qurbandarynyń tereńde tunyp jat­qan sherin uqqandaı boldyq. Fılmdegi keıip­kerlerdiń muńy men jyry bizge etene jaqyn sekildi. Keńes odaǵynyń yqpa­lyn­da bolǵan Shyǵys Germanııadaǵy 1984 jyl­dar­daǵy oqıǵalarǵa qarap otyryp dál sol ýaqyt­ta qyzylkóz ókimettiń baqylaýynda úreımen ǵumyr keship júrip, qazaqtyń sózin sóılegen zııalylarymyzdyń hal-kúıin túısindik.

Adamnyń ár kez óziniń baqylaýda ekenin oılap, aınalasyna úreılene qarap, kóleń­kesinen qorqyp júrýi shynynda qasiret emes pe? Sol qasiretti shekkenderdiń taǵdyry kıno tilinde sóılegende jeke tulǵanyń ishki azattyǵyn buǵaýda ustaǵysy keletin bolshevıkter qurǵan qoǵamnyń adamdyq bolmysqa hám ar-ojdanǵa jasaǵan qııanaty tula boıyńdy shymyrlatpaı qoımaıdy. Adamı erkindikti ańsaǵan ındıvıd pen saıa­sı júıe arasyndaǵy kózge kórinbeıtin kúres qanshama adamnyń janyn jaýratty eken deseńizshi? Sonyń bárin maıdan qyl sýyrǵandaı áńgimeleıtin týyndy rejısseriniń sheberligine eriksiz bas ıdik.

Kórkem fılmniń basty keıipkeri sosıalızm isine adaldyq tanytyp kelgen kommýnıstik júıeniń qyraǵy «shtazıy» (qupııa polısııa qyzmetkeri) – maıor Gerd Vızler. Kartına sol maıordyń shákirtterge «senimsiz» azamattardy uıqysyzdyqpen azaptaý, tutqynǵa bir suraqty qaıtalap qoıa berý arqyly júıkesine soqqy jasaý amaldaryn úıretýden bastalady. Noqtaǵa basy syımaıtyn sanaly azamattardy jazyqsyz japa shektirip, jasamaǵan qylmysyn moıyndatý, jer aýdaryp, abaqtyǵa toǵytý keńestik kezeńniń «salty» bolǵany belgili. Fılm osy bir «saltty» ári qaraı jalǵaıtyndaı kóringen. Biraq biz qatelesippiz... 

О́z mamandyǵynyń maıyn ishken maıo­r Gerd Vızler dramatýrg Georg Dreıman men Hrısta-Marııa Sıland atty ártistiń úıine arnaıy tyńshy apparatyn ornatyp, olardyń kúndelikti kúıbeń tirshiligin baqylaýǵa mindetteledi. Dramatýrg Georg Dreıman –  Shyǵys Germanııadaǵy sýısıdtiń kóbeıýi týraly maqalalar jazyp, ony búr­kenshik atpen Batys baspasózinde jarııa­laý­ǵa kúsh salyp júrgen kúresker tulǵa. Gerd Vızler dramatýrg pen ártistiń ár kúngi áńgimelerin jazyp, tıisti mekemelerge esep joldap otyrady. Osylaı keıipker ózgeniń ómirine tyńshylyq jasaı otyryp, óziniń de sol ǵumyrmen biteqaınasyp ketkenin ań­ǵar­maı qalady. Biraz ýaqyt ótken soń, baqy­laýyn­daǵy adamdardyń ómiri men óneri­ne elitip, olardyń kózqarasynyń durys­tyǵyn moıyndaıdy. Sóıtedi de, jala jabar­lyq derek jınaýdyń ornyna dramatýrg pen ártistiń «qylmysyn» jasyrýǵa kiri­sedi. Berlındegi batysshyl kózqarastaǵy zııaly­lar­dyń barlyǵynyń basyna úıirilgen qara bult maıor baqylaýyndaǵy azamattardy aı­nalyp ótedi. Shtazıdyń osy bir adamdyq áre­keti dramatýrgti birneshe qaterden saqtaıdy.

Fılmdegi keıipkerlerdiń taǵdyry jeke bastyń dramasy emes. Avtor kerisinshe, sol kez­degi qoǵamnyń moraldyq portretin, ıaǵnı adam­nyń rýhanı evolıýsııasy men ishki erkin­digin dáripteıtin gýmanıstik týyndy týǵyzýǵa umtylǵan. Berlın qabyrǵasy qulaǵan kezde bala bolǵan rejısser bizge jeke tulǵanyń adamı bolmysyn joıyp, erkin oılaý qabiletin shekteıtinin totalıtarlyq júıeniń ózinde  adamdyq qasıettiń ushqynyn sóndirmegen tulǵalardyń bolǵanyn, olar qolyndaǵy «kishkene» ǵana bılikti paıdalanyp, ádildiktiń týyn jyqpaǵanyn aıtqysy kelgendeı kórindi.

Keńestik júıe erkin oıly azamattarǵa túrli qysym jasap, olardy rýhanı múgedek ja­saýǵa tyrysty. Máselen, emıgrasııaǵa ketken sýretshi Shemıakınniń Parıj zoobaǵynda keńestik týrısterdi kórgenin, bir-birinen qal­maı toptasyp júrgen olardy ústine kıgen nashar kıimi men jan-jaǵyna saqtana qaraıtyn úreıli júzderinen tanyǵanyn aıtady. «Maǵan olar jyndyhananyń em­delý­shileri sekildi kórindi. Men ol «aýrý­ha­naǵa» qaıta oralǵym kelmeıdi», dep túıin­deı­di oıyn. Sol aıtpaqshy, biz sóz etken «Bas­qa­lardyń ómiri» atty fılmdi kórseńiz, siz­diń de sosıalıstik qoǵamnan bezerińizge sóz beremin!