Shıkizat táýeldiliginen arylýǵa bet burǵan jyl

Qum saǵattaı sýsyǵan ýaqyttyń izi bitken istermen qalady. Osy oraıda ótken 2014 jyl Qostanaı óńirine biraz bederin saldy. Jyldaǵy dástúrmen oblys jurtshylyǵy ókilderi aldynda ótken jylǵy áleýmettik-ekonomıkalyq qorytyndylar týraly esep bergen oblys ákimi Nuraly Sádýaqasov jaqsy mysaldar men málimetterge súıendi. О́tken jyl elimiz úshin údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasy men álemdi bir tarynyń qaýyzyna tyqqandaı qarjy daǵdarysynyń qaıtalap soqqan tolqynynyń arasyndaǵy jol aıyryq sekildi boldy. Atalǵan memlekettik baǵdarlama aıasynda Qostanaı oblysynda da iri jobalar júzege asty. Oǵan ótken jyldyń da úlesi mol. Sonyń arqasynda ónerkásipte naqty kólem ındeksi – 100,2, aýyl sharýashylyǵynda – 100,8, qurylysta – 104,2, saýdada 108 paıyzdy qurady. Al daǵdarys saldarynan sońǵy úsh jyl boıy ken óndirý salasynyń ónimderi – temir keni men óńdelmegen altyn úshin álemdik naryqtyń qolaısyz konıýnktýra qalyptasty. Bul kórinis 2014 jyly da jalǵasty. Sonyń saldarynan oblysta óndiris kólemi 6,9 paıyzǵa tómendedi. Soǵan qaramastan, ónerkásiptegi naqty kólem ındeksi 100 paıyzǵa jetip jyǵyldy. Onyń esesine uqsatý, óńdeý sektory tyń serpin aldy. Mysaly, 2011 jyly uqsatý ónerkásibiniń úlesi 29 paıyzdy quraǵan eken, al ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha ol 46,9 paıyz bolyp, ken óndirisinen 1,5 paıyz asyp tústi. Qostanaı óńirinde alǵash ret uqsatý kásiporyndary daıyndaǵan daıyn ónim óndirisi shıkizat óndirisinen asyp tústi. Bul Qostanaı oblysy úshin tarıhı mańyzy bar málimet bolatyn. Sonymen, jalpy uqsatý ónerkásibindegi óndiris ósimi bir jylda 9,1 paıyz boldy. Bul respýblıka boıynsha ekinshi oryn. Jyl ishinde óndiris salasyndaǵy ósim jóninen metallýrgııa ónerkásibi tý ustady. Qostanaıdyń aty temir keniniń alybymen shyqsa da, metallýrgııa salasy óńir úshin jas sala bolyp tabylady. Munda jyl táýliginde 36 mıllıard teńgeniń ónimi óndirildi. Árıne, mundaı kórsetkish 2013 jyldyń jeltoqsanynda tapsyrylǵan, áli tolyq qýatyna jete qoımaǵan «EvrasKaspıanStal» zaýytynyń arqasynda múmkin bolǵanyn aıtýymyz qajet. Bul naǵyz zama­naýı óndiris orny. О́tken jyly 8,9 mıllıard teńgeniń ónimin óndirdi. Olar óndirgen beltemirsiz zamanaýı qurylys jumystary júrmeıdi. Olar ónimimen elimizdi tolyq qamtamasyz etip, qalǵanyn syrtqa shyǵaryp otyr. Ústimizdegi jyly zaýyt 365 myń tonna beltemir shyǵarmaq, tolyq qýatyna jetkende ol jylyna 450 myń tonna bolady. Qalaı degenmen de, Qostanaı óńiriniń flagmany – ken óndirisi. Ústimizdegi jyly ony ıgerý jalǵasa túsedi. «Tobyl» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy paıdaly qazbalar salasynda jalpy somasy 203 mıllıard teńge turatyn 44 iri ınvestısııalyq jobany jasaý ústinde. 2015 jyly Taran aýdanyndaǵy Eltaı-4 kenishinde temir kenin, Denısov aýdanyndaǵy Komarov kenishinen mármár tas óndirý bastalady. Barlyǵy jeti kenishte tústi metall, qońyr kómir, polımetaldy ken, basqa da mańyzdy qazbalar barlanatyn, óndiriletin bolady. Mashına jasaý salasynyń ónimi de artyp keledi. Aldyńǵy jylǵa qaraǵanda byltyr sapqa qoıylǵan avtomobıl 20 paıyzǵa artyq boldy, ıaǵnı 8,5 myńnan astam temir tulpar shyǵaryldy. Bıyldan bastap, Qostanaı men Jitiqara qalalarynda eki ındýstrııalyq aımaq qurý jumysy júrgizile bastady. Olar zamanaýı óndiristerdi damytýǵa baılanysty birqatar mindetterdi sheshýge, óńirlik ishki ónimdi ulǵaıtýǵa, jańa jumys oryndaryn ashýǵa múmkindik beredi. Iá, jumys oryndaryn saqtap qalý esepti jyldyń da, aldaǵy ýaqyttyń da mańyzdy mindeti bolady. Ol óndiris oryndaryn ulǵaıtqanda ǵana múmkin bolady. Alǵashqy besjyldyqta Indýs­­trııalandyrý kartasyna engen 77 nysan ómirge joldama alǵan bolatyn. Onyń ishinde 8-i ótken jyldyń enshisin­degi jumystar bolatyn. Olarda 455 jumys orny ashyldy. Jalpy, Indýstrııa­landyrý kartasy sheńberinde ashylǵan kásiporyndar ótken jyly ǵana 79 mıllıard teńgeniń ónimin óndirgen. Osy baǵdarlamadan órgen 69 kásiporynnyń 55-i 2014 jyly tolyq qýatyna endi. Elbasy ekonomıkanyń irgetasy dep baǵalaǵan aýyl sharýashylyǵy salasy Qostanaı óńirin elimizdegi astyq derjavasyna aınaldyrdy. О́tken jyly 4 mıllıon 14 myń gektar jerdiń ónimi jınaldy. Egin sharýashylyǵynda ártaraptandyrý jumysy ótken jyly da jalǵastyryldy. Bıdaıdyń 300 myń gektary qysqartylyp, maıly daqyldar 129 myń gektarǵa kóbeıtildi. Bul aldyńǵy jyldarǵa qaraǵanda 2 eseden artyq kóp. Aýyl sharýashylyǵy Úkimettiń qoldaýyna ıe bolyp otyr. О́tken jyly kóktemgi dala jumystary men kúzgi jıyn-teringe 5 mıllıardtan astam teńge bólindi. Olardyń 91 paıyzy ıgerildi. «Agrobıznes-2020» baǵdarlamasy sheńberinde de memlekettik kómek óse túsip, 15,7 mıllıard teńge sýbsıdııalar berildi. Oblysta mal sharýashylyǵynyń damýy qarqyn alǵan. Qazir óńirdegi 904 sharýashylyqta 164 myń iri qara maly bar. Bul jalpy mal basynyń 40 paıyzy. Al osydan birneshe jyl buryn oblysta maldyń basym bóligi, 80 paıyzǵa jýyǵy jeke sektorǵa tıesili bolatyn. Mal sharýashylyǵyn damytýdyń arqasynda et óndirisi de ulǵaıdy. Jyl táýliginde et óndirý – 24, sút 21 paıyzǵa arttyryldy, sonymen qatar, jumyrtqa 29 paıyzǵa kóp óndirildi. Jalpy, aýyl sharýashylyǵyndaǵy ónim kólemi 233 mıllıard teńgeni qurady, sonyń 71 mıllıard teńgesi mal sharýashylyǵyna tıesili. 2009-2014 jyldar arasyndaǵy ındýstrııalandyrýdyń birinshi bes­jyl­dyǵynda oblystaǵy agroónerkásip kesheninde 13 taýarly sút fermasy, asyl-tuqymdy 15 reprodýktor sharýashylyǵy, 27 bordaqylaý alańy jáne 6 qus fabrıkasy paıdalanýǵa berildi. Jyl saıyn óńirdegi aýyl sharýashylyǵy salasynyń eksporttyq áleýeti artyp keledi. Astyq pen undy bylaı qoıǵanda, ótken jyly syrtqa 557 tonna et pen et ónimderi, 8,8 myń tonna sút, 656 tonna ósimdik maıy artylypty. Munyń barlyǵy da aldyńǵy jylǵa qaraǵanda 2-3 ese kóp. Oblysta qandaı salada da damýdyń memlekettik baǵdarlamalary jaqsy jumys istedi. Mysaly «Bıznestiń jol kartasy» sheńberinde ekonomıkanyń shıkizat emes sektorlarynda kásipkerlikti damytý men jumys ornyn saqtap qalýǵa kóp kúsh jumyldyryldy. Sonyń arqasynda 10 myńnan asa jumys orny saqtaldy, 2 myńnan asa jumys orny ashyldy. Al áleýmettik sala da artta qalǵan joq. Densaýlyq, adam ómiri – tabysty bolashaq negizi. Halyq densaýlyǵynyń negizgi kórsetkishteriniń qarqyny úsh jyl ishinde nárestelerdiń shetineýi 24 paıyzǵa, onkologııalyq aýrýlardyń ólimi 25,5 paıyzǵa, júrek-tamyr júıesi aýrýlarynyń ólimi 36,8 paıyzǵa, týberkýlezdiń ólim-jitimi 47,5 paıyzǵa tó­men­deýinen kórindi. Salamatty ómir sal­tyn damytý baǵdarlamasy sheńbe­rin­de aýyl­dy sapaly medısınalyq ­qyz­met­pen qamta­masyz etý jóninde tabysty jumystar júrgizildi. Bul rette osy salany qarjylandyrý 32,9 mıllıard teńgege deıin ulǵaıtyldy. Oblysta búginde mektepterdiń 45 paıy­zy kúrdeli jóndeýden ótkizildi. Mek­tepke deıingi mekemeler tapshylyǵyn joıý maqsatynda jumystar júrgizilip kele­di. О́tken jyly 17 balabaqsha paıda­lanýǵa berildi. Oblys óńirinde 174 shaqy­rym jol qaıta jańǵyrtylǵan jáne jóndelgen. Degenmen, oblysta áleýmettik máse­le­ler boı­ynsha atqarylatyn sharýalar da az emes. Eldi mekenderdi aýyzsýmen, gaz­ben qam­tamasyz etý, aýyl adamda­ryn jum­yspen qamtý jáne aýyl sharýa­shy­lyǵyndaǵy túrli deńgeıdegi maman­dar tap­shylyǵy ákimge zaldan bergen suraq­tardan-aq kórinis taýyp otyrdy. Názıra JÁRIMBETOVA, «Eemen Qazaqstan». Qostanaı oblysy.