Dúbirge toly dúnıe
«Islam memleketi» radıkaldarynyń alǵashqy eń úlken jeńisi Iraktyń ekinshi úlken qalasy Mosýldy basyp alýy edi. Ekstremıster ony ózderiniń astanasyndaı da sanaǵan. Mine, sol qala qazir Irak kúrdteriniń áskerı qurylymy – «Peshmerganyń» úsh jaqty qorshaýynda qalyp otyr.
Bul sonda qalaı bolǵany? Islamıstik ekstremısterdiń ózine qarsy kúshterden jeńile bastaǵany ma? Halyqaralyq kúshterdiń áýeden shabýyl jasaýy bulardyń betin qaıtardy ma? Álde sol ekstremısterdiń áleýetiniń qaıta bastaǵany ma? Bári de bar shyǵar-aý, biraq kúrd jasaqshylarynyń sońǵy kezde ıslamısterge qarsy aıryqsha belsendilikpen áreket jasap jatqany da anyq.
Muny «Peshmerga» áskerı qurylymy bas shtabynyń bastyǵy Jamal Muhammed bylaı túsindiredi: «Sońǵy aılarda «Peshmerga» kúshteri terrorısterden basyp alǵan aýmaqty bosatýda aıtarlyqtaı tabysqa jetti. Mosýl qalasynyń shyǵys, soltústik jáne batys aımaǵy bizdiń qolymyzda. Sóıtip, «Islam memleketiniń» jasaqshylary sol baǵyttarda ózderiniń basqa kúshterinen ajyrap qaldy».
Kúrdterdiń kúshteri keı tusta qalaǵa 10-15 shaqyrym jaqyndap, barlyq kópirler men kúrejoldardy basyp alǵan. Terrorshylardyń tynysyn tek ońtústik jaq qana ashyp otyr. Dál sol jaqtan soqqy berýge múmkindigi bar Iraktyń negizgi kúshteri ne istep otyr deısiń. Shyn máninde, olar da kúrd jasaqshylary sııaqty ońtústik jaqtan da soqqy bergende ekstremısterdiń shyn máninde tynysy ábden tarylar edi.
Osy jerde aıta ketetin bir jaı: kúrdter óz avtonomııasynyń aýmaǵyn áldeqashan bosatyp, jaýmen onyń syrt jaǵynda soǵysyp jatyr. Irak Kúrdstanyna konstıtýsııa boıynsha Dahýk, Erbıl jáne Súleımanııa provınsııalary kiredi. Kúrdter eldiń munaıǵa eń baı Kırkýk provınsııasyn da bosatyp, eldiń soltústik batysynda belsendi soǵys áreketterin júrgizip jatyr.
Qısynǵa salǵanda, kúrdterge óz aýmaǵyn bosatqan soń, syrt jaqta jaýmen jaǵalasýdyń jóni joqtaı kórinedi. Biraq sarapshylar onyń mynadaı mánin aıtady. Kırkýk – munaıly óńir. Al Mosýl ornalasqan Naınava jáne Dııala provınsııalarynyń birqatar aýdandary kúrdter mekendegen tarıhı jerler. Kúrdter ózderiniń táýelsizdikke qoldary jetkende sol aımaqtardyń ózderine qosylǵanyn qalaıtyn kórinedi. Sol aımaqtardy jaýdan ózderi bosatatyn bolsa, sózderi de salmaqty shyqpaq. Bul áńgimede qısyn bar.
Qalaı degende de, «Islam memleketiniń» bolashaǵy joqtyǵyn paıymdaýǵa bolǵandaı. Olar oılamaǵan jerden kenet paıda bolyp, Irak sııaqty berekesi ketken elde alǵashynda biraz tabysqa jetkeni de anyq. Abdyrap qalǵan Baǵdattyń da, halyqaralyq qoǵamdastyqtyń da etek-jeńdi jıyp, terrorshy ekstremısterge soqqy berý kezeńi de keldi. Onyń ústine sol radıkaldar da osy kezde ózderiniń jaýyzdyq kelbetin álemge tanytyp úlgerdi. Burynǵydaı olarǵa aǵylyp keletin kúsh te sarqyla bastady. Endi olardyń burynǵy jeńisteriniń aýyly alys. Oǵan olardyń kúrd jasaqshylarynan da jeńilis taýyp jatqany aıǵaq.
Osyndaı jaǵdaıda kúrdterdiń oılary júzege asyp jatsa, oǵan da tańdanýǵa bolmas.
Jaýlasqandar daýlasqanyn qoısa jón
Serbııa men Horvatııa arasyndaǵy qarym-qatynasta buryn bolmaǵan qyzyq jaǵdaı qalyptasty. Gaagadaǵy halyqaralyq sot bul eki eldiń bir-birin genosıdke baılanysty aıyptaýlaryn qabyldamaý jóninde úkim shyǵaryp, 16 jylǵa sozylǵan daýly iske núkte qoıyldy.
Áńgime bylaı. Sonaý ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynyń basynda Iýgoslavııanyń bólshektenýinen keıin bul eki eldiń arasynda biraz qaqtyǵys bolǵan. Iýgoslavııanyń muragerindeı bolǵan Serbııa basqalardy quramnan shyǵarǵysy kelmese, Horvatııa táýelsizdikke umtyldy. Sonda buryn bir odaqta bolǵan eki el kádimgideı qyrqysyp, qurbandyqqa ushyraǵandar sany birazǵa jetken. Keıin halyqaralyq kúshter aralasyp, urys toqtaǵanmen, olardyń bir-birin aıyptaýy toqtamaǵan. Eń aldymen, Horvatııa óziniń 1999 jyly jasaǵan talabynda Iýgoslavııanyń murageri sanalatyn Serbııany óz aýmaǵyndaǵy qaıdaǵy bir Uly Serbııany quramyz dep órekpigen separatısterdi qoldap, 12,5 myń horvattardyń qurban bolýyna aıypty sanaıdy. Sol separatıster Belgradtan qarý-jaraq, basqadaı kómek alyp, osyndaǵy aımaqty serb emes halyqtardan tazartýdy qolǵa alǵan.
О́z kezeginde Serbııa 2010 jyly óziniń jaýap talabynda 1995 jyly Horvatııanyń osy eldegi Knınskaıa Kraına aımaǵynda jergilikti serbterge qyrǵyn jasap, ózderin Serbskaıa Kraına respýblıkasy dep jarııalaǵan qurylymdy qurtyp, 200 myńnan astam adamdy qýǵynǵa ushyratqanyn aıyptady. Qalaı degende de, Horvatııa jerindegi etnostyq qaqtyǵysta 20 myń adam qaza tapqany anyq.
Aıypty kim degende, quramynda 17 sýdıa bar halyqaralyq sot bir jaqty ustap berýdi jón kórmeı, shıelenis kezinde eki jaqtan da qylmystyq áreketter bolǵanyn atap kórsetip, biraq «eshqaısysynyń bir halyqty nemese onyń bir bóligin joıyp jiberý nıeti bolǵany dáleldenbegenin» alǵa tosa otyryp,16 jylǵa sozylǵan daýda eki jaqtyń da aıyby joq degen tujyrym jasaǵan. Bul úkimdi slovakııalyq sýdıa Peter Tomka jarııalady. Jáne bul sheshimniń sońǵy da, ony qaıta kóterýge bolmaıtynyn málimdedi.
Sóıtse de, tarıh sol Iýgoslavııanyń bólshektenýi kezinde qanquıly áreketterdi umytpaıdy. Serb fashızmi degen ataýdyń atalǵany da negizsiz emes. NATO men BUU 1991-1997 jyldarda Serbııanyń, al 1997-2000 jyldarda Iýgoslavııa odaqtyq respýblıkasynyń prezıdenti bolǵan Slobodan Mıloshevıchtiń genosıd jasaǵanyn aıyptap, ony sol halyqaralyq sotqa bergeni de belgili. Ol sol tergeýde jatyp qaıtys boldy. Al serb fashısteriniń Bosnııa jáne Gersegovınadaǵy qanquıly áreketterine jan túrshigedi. Sonyń saldarynan 200-250 myńdaı halyqtyń qyrylǵany umytylmaıdy. Olardyń uıymdastyrýshylary bolǵan Karadjıch, Mladıch sııaqtylar áli jazasyn kútip jatyr.
Halyqtyń kinási joq. Jaýyzdyqty uıymdastyrýshylardyń jazalanǵany jón. Al halyqtyń tatýlasqany jaqsy. Oǵan da tarıh dálel aıtady, talaı mysal bar. Keshe fashıstik Germanııa álemge oıran salsa, onyń aıybyn arqalaǵan Federaldyq Germanııa álem aldynda sol kezdegi el basshylarynyń josyqsyz isteri úshin keshirim surap, búginde beıbitshiliktiń, kelisimniń týyn kóterip otyr. Tarıhtyń taǵylymy osyndaı. Serbııa men Horvatııa da óz aıyptaryn moıyndap jatsa, ary tazalanady.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.
«Islam memleketi» radıkaldarynyń alǵashqy eń úlken jeńisi Iraktyń ekinshi úlken qalasy Mosýldy basyp alýy edi. Ekstremıster ony ózderiniń astanasyndaı da sanaǵan. Mine, sol qala qazir Irak kúrdteriniń áskerı qurylymy – «Peshmerganyń» úsh jaqty qorshaýynda qalyp otyr.
Bul sonda qalaı bolǵany? Islamıstik ekstremısterdiń ózine qarsy kúshterden jeńile bastaǵany ma? Halyqaralyq kúshterdiń áýeden shabýyl jasaýy bulardyń betin qaıtardy ma? Álde sol ekstremısterdiń áleýetiniń qaıta bastaǵany ma? Bári de bar shyǵar-aý, biraq kúrd jasaqshylarynyń sońǵy kezde ıslamısterge qarsy aıryqsha belsendilikpen áreket jasap jatqany da anyq.
Muny «Peshmerga» áskerı qurylymy bas shtabynyń bastyǵy Jamal Muhammed bylaı túsindiredi: «Sońǵy aılarda «Peshmerga» kúshteri terrorısterden basyp alǵan aýmaqty bosatýda aıtarlyqtaı tabysqa jetti. Mosýl qalasynyń shyǵys, soltústik jáne batys aımaǵy bizdiń qolymyzda. Sóıtip, «Islam memleketiniń» jasaqshylary sol baǵyttarda ózderiniń basqa kúshterinen ajyrap qaldy».
Kúrdterdiń kúshteri keı tusta qalaǵa 10-15 shaqyrym jaqyndap, barlyq kópirler men kúrejoldardy basyp alǵan. Terrorshylardyń tynysyn tek ońtústik jaq qana ashyp otyr. Dál sol jaqtan soqqy berýge múmkindigi bar Iraktyń negizgi kúshteri ne istep otyr deısiń. Shyn máninde, olar da kúrd jasaqshylary sııaqty ońtústik jaqtan da soqqy bergende ekstremısterdiń shyn máninde tynysy ábden tarylar edi.
Osy jerde aıta ketetin bir jaı: kúrdter óz avtonomııasynyń aýmaǵyn áldeqashan bosatyp, jaýmen onyń syrt jaǵynda soǵysyp jatyr. Irak Kúrdstanyna konstıtýsııa boıynsha Dahýk, Erbıl jáne Súleımanııa provınsııalary kiredi. Kúrdter eldiń munaıǵa eń baı Kırkýk provınsııasyn da bosatyp, eldiń soltústik batysynda belsendi soǵys áreketterin júrgizip jatyr.
Qısynǵa salǵanda, kúrdterge óz aýmaǵyn bosatqan soń, syrt jaqta jaýmen jaǵalasýdyń jóni joqtaı kórinedi. Biraq sarapshylar onyń mynadaı mánin aıtady. Kırkýk – munaıly óńir. Al Mosýl ornalasqan Naınava jáne Dııala provınsııalarynyń birqatar aýdandary kúrdter mekendegen tarıhı jerler. Kúrdter ózderiniń táýelsizdikke qoldary jetkende sol aımaqtardyń ózderine qosylǵanyn qalaıtyn kórinedi. Sol aımaqtardy jaýdan ózderi bosatatyn bolsa, sózderi de salmaqty shyqpaq. Bul áńgimede qısyn bar.
Qalaı degende de, «Islam memleketiniń» bolashaǵy joqtyǵyn paıymdaýǵa bolǵandaı. Olar oılamaǵan jerden kenet paıda bolyp, Irak sııaqty berekesi ketken elde alǵashynda biraz tabysqa jetkeni de anyq. Abdyrap qalǵan Baǵdattyń da, halyqaralyq qoǵamdastyqtyń da etek-jeńdi jıyp, terrorshy ekstremısterge soqqy berý kezeńi de keldi. Onyń ústine sol radıkaldar da osy kezde ózderiniń jaýyzdyq kelbetin álemge tanytyp úlgerdi. Burynǵydaı olarǵa aǵylyp keletin kúsh te sarqyla bastady. Endi olardyń burynǵy jeńisteriniń aýyly alys. Oǵan olardyń kúrd jasaqshylarynan da jeńilis taýyp jatqany aıǵaq.
Osyndaı jaǵdaıda kúrdterdiń oılary júzege asyp jatsa, oǵan da tańdanýǵa bolmas.
Jaýlasqandar daýlasqanyn qoısa jón
Serbııa men Horvatııa arasyndaǵy qarym-qatynasta buryn bolmaǵan qyzyq jaǵdaı qalyptasty. Gaagadaǵy halyqaralyq sot bul eki eldiń bir-birin genosıdke baılanysty aıyptaýlaryn qabyldamaý jóninde úkim shyǵaryp, 16 jylǵa sozylǵan daýly iske núkte qoıyldy.
Áńgime bylaı. Sonaý ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynyń basynda Iýgoslavııanyń bólshektenýinen keıin bul eki eldiń arasynda biraz qaqtyǵys bolǵan. Iýgoslavııanyń muragerindeı bolǵan Serbııa basqalardy quramnan shyǵarǵysy kelmese, Horvatııa táýelsizdikke umtyldy. Sonda buryn bir odaqta bolǵan eki el kádimgideı qyrqysyp, qurbandyqqa ushyraǵandar sany birazǵa jetken. Keıin halyqaralyq kúshter aralasyp, urys toqtaǵanmen, olardyń bir-birin aıyptaýy toqtamaǵan. Eń aldymen, Horvatııa óziniń 1999 jyly jasaǵan talabynda Iýgoslavııanyń murageri sanalatyn Serbııany óz aýmaǵyndaǵy qaıdaǵy bir Uly Serbııany quramyz dep órekpigen separatısterdi qoldap, 12,5 myń horvattardyń qurban bolýyna aıypty sanaıdy. Sol separatıster Belgradtan qarý-jaraq, basqadaı kómek alyp, osyndaǵy aımaqty serb emes halyqtardan tazartýdy qolǵa alǵan.
О́z kezeginde Serbııa 2010 jyly óziniń jaýap talabynda 1995 jyly Horvatııanyń osy eldegi Knınskaıa Kraına aımaǵynda jergilikti serbterge qyrǵyn jasap, ózderin Serbskaıa Kraına respýblıkasy dep jarııalaǵan qurylymdy qurtyp, 200 myńnan astam adamdy qýǵynǵa ushyratqanyn aıyptady. Qalaı degende de, Horvatııa jerindegi etnostyq qaqtyǵysta 20 myń adam qaza tapqany anyq.
Aıypty kim degende, quramynda 17 sýdıa bar halyqaralyq sot bir jaqty ustap berýdi jón kórmeı, shıelenis kezinde eki jaqtan da qylmystyq áreketter bolǵanyn atap kórsetip, biraq «eshqaısysynyń bir halyqty nemese onyń bir bóligin joıyp jiberý nıeti bolǵany dáleldenbegenin» alǵa tosa otyryp,16 jylǵa sozylǵan daýda eki jaqtyń da aıyby joq degen tujyrym jasaǵan. Bul úkimdi slovakııalyq sýdıa Peter Tomka jarııalady. Jáne bul sheshimniń sońǵy da, ony qaıta kóterýge bolmaıtynyn málimdedi.
Sóıtse de, tarıh sol Iýgoslavııanyń bólshektenýi kezinde qanquıly áreketterdi umytpaıdy. Serb fashızmi degen ataýdyń atalǵany da negizsiz emes. NATO men BUU 1991-1997 jyldarda Serbııanyń, al 1997-2000 jyldarda Iýgoslavııa odaqtyq respýblıkasynyń prezıdenti bolǵan Slobodan Mıloshevıchtiń genosıd jasaǵanyn aıyptap, ony sol halyqaralyq sotqa bergeni de belgili. Ol sol tergeýde jatyp qaıtys boldy. Al serb fashısteriniń Bosnııa jáne Gersegovınadaǵy qanquıly áreketterine jan túrshigedi. Sonyń saldarynan 200-250 myńdaı halyqtyń qyrylǵany umytylmaıdy. Olardyń uıymdastyrýshylary bolǵan Karadjıch, Mladıch sııaqtylar áli jazasyn kútip jatyr.
Halyqtyń kinási joq. Jaýyzdyqty uıymdastyrýshylardyń jazalanǵany jón. Al halyqtyń tatýlasqany jaqsy. Oǵan da tarıh dálel aıtady, talaı mysal bar. Keshe fashıstik Germanııa álemge oıran salsa, onyń aıybyn arqalaǵan Federaldyq Germanııa álem aldynda sol kezdegi el basshylarynyń josyqsyz isteri úshin keshirim surap, búginde beıbitshiliktiń, kelisimniń týyn kóterip otyr. Tarıhtyń taǵylymy osyndaı. Serbııa men Horvatııa da óz aıyptaryn moıyndap jatsa, ary tazalanady.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.
