Sýret: aqshamnews.kz
Bıyl qańtar aıynda Shveısarııanyń «IQAir» kompanııasynyń «álemdegi aýasy eń las megapolıster» reıtınginde Almaty alǵashqy orynǵa shyqty. Kórsetkishte aýa sapasynyń ındeksi «qaýipti» deńgeıge túsken. Qyrkúıek-qazan aılarynda bul tizim qaıta jańaryp, megapolıs álem boıynsha aýa sapasy nashar qalalardyń alǵy shebinde taǵy atalǵan. Qazan aıynda aýa lastanýynyń AQI kórsetkishi 174-ke jetken dep kórsetiledi maqalada. Alty jyl buryn alǵashqy jumys saparynda Almatyǵa kelgen Memleket basshysy kún sanap aýmaǵy artqan shahardyń ekologııalyq ahýalyna erekshe toqtalyp, qoǵamdyq kólikterdi gazǵa jáne basqa da janarmaıdyń ekologııalyq zııansyz túrlerine kóshirý isin kesheýildetpeı aıaqtaýdy, qalanyń jeke sektorlaryn jáne qala mańy aımaǵyn gazdandyrýdy júıeli júzege asyrýdy, aǵashtar men alma baqtaryn zańsyz otaǵandarǵa shara qoldanyp, qatań baqylaý ornatýdy mindettegen edi.
Aýa sapasynyń nasharlaýyna negizgi sebep retinde kólikten bólinetin zııandy zattar, jylytý maýsymynda qala aglomerasııasyna jaqyn ornalasqan jeke turǵyn úılerden shyǵatyn tútin, bir-birimen ıin tiresken bıik ǵımarattardyń aýa aınalymyna kedergisi sekildi máseleler aıtylyp keldi. Birqatar sarapshy bul tusta topyraq pen aýa sırkýlıasııasynyń geografııasy da aýanyń nasharlaýyna áser etip otyr dep esepteıdi. Mamandar Almaty Tıan-Shan taý silemderinde ornalasqandyqtan, jel aınalymynyń álsizdigi, atmosferadaǵy ınversııa jaǵdaılary lastanǵan aýanyń turyp qalýyna yqpal etetinin alǵa tartady.
Qalaı bolǵanda da, máseleni ýaqyt ozdyrmaı retteý mańyzdy. Sebebi memleket úshin adam densaýlyǵynan asqan baılyq joq. 2 mln 300 myńnan asa turǵyny bar qalanyń ekologııalyq ahýaly 20 mln halyq shoǵyrlanǵan Mehıko, 17 mln halyq ómir súretin Tegeran men Shanhaı, 10–15 mln aralyǵynda turǵyny bar Nıý-Iork, Ystanbul, Máskeý sııaqty qalalarmen qatar atalmaýǵa tıis.
Qalalyq ákimdik pen Ekologııa mınıstrligi keıingi jyldary ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa arnalǵan birneshe baǵdarlama ázirledi. Sonyń biri «Jasyl Almaty» baǵdarlamasy qalada aǵash egý, jasyl jelek sanyn arttyrý, qoǵamdyq kólik pen elektrkólikter úlesin kóbeıtýge baǵyttalǵan. Degenmen atalǵan is-sharalar jetkilikti me? Bul – qoǵamda jıi qoıylatyn suraq. Ekolog mamandar keshendi ekologııalyq saıasat qalyptastyrý, qoǵamdyq baqylaýdy kúsheıtý jáne árbir azamattyń tabıǵatqa degen jaýapkershiligin arttyrý qajet ekenin únemi aıtyp keledi.
«Ásirese qys pen kúz aılarynda taý ańǵaryna shyǵyp qarasańyz, qalanyń tóbesi ys pen tútinge tolady. Qalanyń negizgi Talǵar, Qaskeleń tarapyndaǵy kireberis qaqpalaryna úlken kólik turaqtaryn ornatyp, shahar ishinde biryńǵaı qoǵamdyq kóliktermen qatynaýǵa úndep, qajet bolsa máseleni zań sheńberinde sheshýdiń tetikterin tapqan jón. Damyǵan elderdegideı úlken qalalarǵa aýyr júk kólikterin múldem kirgizbeý kerek. Arnaıy qoımalar salyp, qajetti zattardy shaǵyn júk kólikteri arqyly ǵana qalaǵa tasymaldaǵan lázim. Máselen, bir ǵana kóliktiń jyl ishinde aýaǵa shyǵaratyn qaldyqtarynyń ishinde kómirqyshqyl oksıdi 800 kılony, azot oksıdi 40 kılony quraıdy. Basqa da aýaǵa taraıtyn kómirqyshqyl zattary bar. Osylaısha, kólik tútinimen qorshaǵan ortaǵa 200-den asa zııandy zat túsedi. Jalpy, el aýmaǵynda qorshaǵan ortany lastaıtyn zattardyń 60 paıyzy kólikterden keledi. Oǵan qosa janarmaı quıý beketterindegi benzın men dızel sapasyn qajet bolsa kún saıyn tekserip otyrý qajet», deıdi ekolog Móldir Aıtqalıqyzy.
Sarapshy atap ótkendeı, tolassyz aǵylǵan kólik nópiri – tabıǵat ana syılaǵan taza aýany lastap otyrǵan basty faktordyń biri. Kún saıyn 700 myńǵa jýyq avtokólik qatynap, mıllıonnan asa adam tasymaldanatyn qalaǵa táýligine Qaskeleń, Qapshaǵaı, Talǵar men Qulja tasjoldary arqyly kirip-shyǵatyn esepsiz kólikter Almatynyń dálizinde tańerteńgi jáne keshki ýaqyttarda uzyn-sonar keptelek týdyrady. Qala ekologııasyna keri áserin tıgizetin problema joldardy qaıta qurý jáne keńeıtý arqyly ǵana emes, perspektıvaly kólikti damytý arqyly sheshilýge tıis ekeni talaıdan aıtylyp júr. Bul másele ákimdik nemese mınıstrlik deńgeıinde ǵana emes, ortaq qoǵamdyq mindetke aınalýy kerek desek te, jaǵdaıdy retteýge baǵyttalǵan keshendi sharalar zańmen bekitilýi kerek.
Naýryz aıynda qalada kólik shyǵaryndylaryn qadaǵalaýǵa arnalǵan «Taza aýa» aksııasy bastaý alyp, ekologııalyq talapqa saı kelmeıtin kólikterge shara qoldanyla bastaǵan. Máselen, 2024 jyly ekopostar arqyly júrgizilgen tekserýlerde 34 708 kólikten bólinetin tútin normadan asyp ketkeni anyqtalǵan. Qala ákimdigi 2025–2027 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlama aıasynda «ekologııalyq talapqa saı emes kólikter úshin qala ortalyǵyna kirýdi aqyly etý», sol arqyly eski kólikterdi ortalyqqa kirgizbeý jáne aqyly aımaqtar engizý josparyn usynǵan edi. Joba almatylyqtar arasynda qyzý talqyǵa tústi. Keı turǵyndar bul betburys qala ekologııasyna asa qajetti shara dese, joba jurt arasynda áleýmettik ádiletsizdik týdyrady dep pikir aıtqandar da tabyldy. Sońǵy pikirdi alǵa ustaǵandar eski kólik mingen buqaranyń aldaǵy jaıyna alańdaýshylyq bildirgen.
Bul reformalardy júıeli júzege asyrý úshin kólik ınfraqurylymyn damytý, qoǵamdyq kólikterdi ulǵaıtý qajettigi túsinikti. Jyl saıyn qalada jańa elektr avtobýstaryn iske qosý, gazben júretin avtobýstar sanyn molaıtý is-sharalary ońtaıly júzege asqany baıqalady. Qala ákimdiginiń 2030 jylǵa deıingi «Kólik qańqasynyń sheber-jospary» baǵdarlamasy qabyldanyp, qoǵamdyq kólikti paıdalaný úlesin 64%-ǵa deıin jetkizý kózdelgen. Keler jyldan bastap memlekettik jáne kvazımemlekettik uıymdarǵa elektrmobılder satyp alýǵa ruqsat berý, al Almaty ákimdigine elektr qozǵaltqyshtary bar qoǵamdyq kóliktiń úlesin arttyrý qajettigi týraly usynys aıtylyp keledi. Megapolıste myńdaǵan elektr kóliginiń paıda bolýy, olardy qýattaý úshin tıisti ınfraqurylym salý, elektr energııasynyń jańa kózderin izdeý qajettiligin týdyrady. Qalada onsyz da energııa tapshylyǵy jáne elektr jelisine úlken júkteme baryn eskersek, bul josparlar áli de keshendi retteýdi qajet etetin jobalar sanatynda.
Qalanyń energetıkalyq ınfraqurylymyn jańartý ekologııalyq jaǵdaıǵa tikeleı yqpal etetini belgili. 2017 JEO-1 tolyq gazǵa aýystyrylǵan edi, búginde JEO-2-de keń kólemdi jańǵyrtý jumystary júrip jatyr. 2022–2026 jyldarǵa arnalǵan joba aıaqtalǵan soń, jyl saıynǵy zııandy shyǵaryndylar kólemi 37,1 myń tonnadan 2,7 myń tonnaǵa deıin qysqarmaq. Jaýaptylardyń sózine sensek, gazdandyrý deńgeıi 99,4 paıyzǵa oryndalǵan.
«Taza aýa – bárimizdiń ortaq jaýapkershiligimiz. Aýany qorǵaýdyń jańa erejeleri ázirlenip jatyr. Qujatta shyǵaryndylardy baqylaý, zııandy zattardyń mólsherin azaıtý, tómen lastaný aımaqtaryn qurý jáne aýa sapasyn úzdiksiz qadaǵalaý qarastyrylǵan. Qaladaǵy 19 ekologııalyq bekette polısııa jáne ekologııa qyzmetkerleri birlesip tekseris júrgizedi. Bıylǵy 9 aıda 18 myńnan asa quqyq buzýshylyq anyqtalyp, jalpy somasy 355 mln teńgeden asa aıyppul salynǵan», deıdi Almaty qalasy Ekologııa departamentiniń basshysy Dinmuhamed Lesbekov.
Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi ázirlegen «Almaty qalasynyń atmosferalyq aýasynyń sapasyn jaqsartý jónindegi Jol kartasynda» jeke turǵyn úılerdi tutastaı gazdandyrý, avtokólikterdi ekologııalyq otyn túrlerine kóshirý sııaqty 20 is-shara qarastyrylǵan. Qalanyń kólik jáne ekologııa arasyndaǵy tyǵyz baılanysty eskere otyryp, avtokólik sanyn retteý, qoǵamdyq kólikti damytý, eski kólikterge shekteý qoıý Almatynyń taza aýaǵa umtylǵan jolyndaǵy basty baǵyttar bolyp qala bermek.
«Kólik sektory arqyly atmosferalyq aýanyń lastanýyn azaıtý baǵytynda Almaty qalasy birqatar mańyzdy shara qabyldaǵany baıqalady. Biraq bul – bastapqy kezeń ǵana. Naqty nátıjege jetý úshin is-sharalardy jemisti iske asyrý, áleýmettik ádilettilik pen monıtorıngtiń ashyqtyǵy qamtamasyz etilýge tıis», deıdi qoǵam belsendisi Maýlen Sybash.
Ashyq derekkózderde keıbir sarapshylar aýa sapasyn baqylaıtyn monıtorıng júıeleri is júzinde álsiz ekenin, atmosferalyq lastaný keıbir aýmaqtarda ǵana ólshenetinin, qala ishindegi barlyq lastanýshy kózder túgel zerttelmegenin tilge tıek etken.
«Qarajat pen jaýapkershilik tek ortalyqtandyrylǵan qurylymdarǵa aýady, jergilikti deńgeıdegi basqarý men qoǵam belsendiligi jetkiliksiz. Salamatty ómir salty men azamattyq sana qala turǵyndary arasynda keńinen qalyptasqan joq. Aýa lastanǵan kúnderi syrtqa shyqpaýdy nemese tynys alýdy qorǵaýdy ádetke aınaldyrý qajet. Turǵyndarǵa aýa sapasy týraly naqty ári jedel habar berý, qaýipti kúnderde syrtqa shyqpaý nemese maska kııý mádenıetin qalyptastyrý mańyzdy. Qoǵamdyq kólik pen ekokólik tarıfterin qoljetimdi etý de ózekti. Saıabaqtar men jasyl beldeýlerdi kóbeıtý, aǵash egý jáne jergilikti belsendiler arqyly «Taza qala» aksııalarynyń órisin odan ári keńeıtý kerek», deıdi ekolog M.Aıtqalıqyzy.
Sarapshylardyń boljamynsha, 2030 jylǵa qaraı Almaty qalasy halqynyń sany 2,5 mln-ǵa jetedi. Al 2040 jyly 3 mln, 2050 jylǵa qaraı 3,6 mln-ǵa deıin ósýi yqtımal. Tabıǵı ósim 2021 jylǵy 47 paıyzdan 2050 jylǵa qaraı 60 paıyzǵa deıin artpaq. Aglomerasııa esebinen halyq sany da jyldan-jylǵa artatyny – qalypty qubylys. Degenmen qalada ekologııaǵa qatysty másele odan saıyn qalyńdaı bermeýge tıis.
Saıyp kelgende Almatynyń ekologııasyn qalypta ustaý keshendi reformany qajet etedi. Máselen, toqsanynshy jyldary adam sany boıynsha álemniń eń alyp qalalarynyń biri Shanhaıdyń qaq ortasynan aǵyp ótetin «Sýchjoý» ózeni «óli» ózenge aınalyp, jergilikti jurt ony «Shanhaıdyń sory» dep atapty. Qorshaǵan ortaǵa kúnine 10 myń tonna qoqys pen 500-den asa óndiristik kásiporyndardyń qaldyqtary tastalatyn bolǵan. Alaıda jergilikti bılik Shanhaıdy álemdegi eń taza qalaǵa aınaldyrý maqsatynda keshendi is-sharalardy qolǵa alyp, qalany jappaı kógaldandyryp, jergilikti avtobýstar men taksılerdi tutastaı gazǵa aýystyryp, tipti qala kóshesine túkirýge tyıym salypty. Nátıjesinde Shanhaı Qytaıdyń eń taza qalasy dep tanylyp, ekologııalyq jasyl baqshaǵa aınalǵan. Almatyǵa da osyndaı aýqymdy bastamalardy jedeldetip qolǵa alatyn kez keldi.
ALMATY
