Aqysh OMAR, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri: Akterdi klassıkalyq shyǵarma shyńdaıdy

Abaı teatrynan rýhanı azyq aldym

– Keıbir ónerpazdar «kish­ken­taıymnan ónerge jaqyn boldym. Sodan osy jolǵa bir­den keldim» dep aıtady. Siz de akterlikti bala jasyńyzdan tańdadyńyz ba?

–Shynymdy aıtsam, «akter bolsam» dep eshqashan oılaǵan joqpyn. Meni ónerge bir qudiretti kúsh ózi jetektep alyp kelgendeı. Jas kúnimnen ákeme jaqyn óstim. Keshkilik ákem meni qushaqtap jatyp, áńgimelesetin. Bolashaq armandarym týraly suraıdy. Birde sondaı áńgime ústinde: «Balam, seniń ónerge jaqyndyǵyńdy baıqaımyn. Kınorejısser bolsań qaıtedi? Ol seniń qolyńnan keledi. Osyǵan baǵyńdy bir synap kórshi», dedi. Otbasymyzda ónerge jaqyn eshkim joq. Alaıda «ákem muny nege aıtty eken?» dep oıladym. Mektepte kórkemónerpaz­dar úıirmesine qatysyp, bir-eki shaǵyn spektakl qoıǵan edik. Sondaǵy oınaǵan rólime kópshilik rıza bolǵan. Biraq oǵan balalyq qyzyǵýshylyq dep qaradym. Orta mektepti bitirgennen keıin áskerge alyndym. Odan oralǵan soń aýylda jumys istedim. Bir kúni gazette Almaty et-konservi kombınaty jumysshylar qabyldaıtynyn jazypty. Onda: «Tórt aılyq kýrsymyz bar: jataqhana berip, bir mamandyqqa úıretemiz. Tegin tamaq beriledi» delingen. Sodan áke-sheshemniń ruqsatyn alyp, Almatyǵa keldim. Osy et kombınatynda úsh jylǵa jýyq eńbek ettim. Taǵy birde respýblıkalyq basylymnan: «Almaty memlekettik teatr jáne kórkemsýret ınstıtýty ashylady» degen habarlandyrýdy kórdim. Onyń ishinde teatr jáne kıno akteri bólimi bar eken. Sony oqyp, bala kúnimdegi ákemniń sózin esime aldym. Osy oqý ornyna baǵymdy synap kórgim keldi. Batyl qadam jasap, qujatymdy tapsyrdym. Alǵashqy konsýltasııaǵa barǵan kúni aldymnan Qazaqstannyń halyq ártisi, professor Asqar Toqpanov shyqty. Asekeń jyly jymıyp:

– Ázirshe, ne kórsete alasyń? – dedi.

 Qysylyp, qymtyrylyp anekdot aıtyp berdim. Sol sátte ol kisi kózinen jas aqqansha kúldi. Meniń ázilime rıza bolyp, emtıhanǵa qalaı daıyndalý kerek ekenin túsindirdi. Sóıtip, synaqtan súrinbeı ótip, oqýǵa tústim. Munda men KSRO Memlekettik syılyǵynyń laý­reaty, professor Ydyrys Noǵaıbaev, professor Rábı­ǵa Qanybaeva, Gúljanat Ja­nys­baeva sekildi óte bilikti ustazdardan dáris tyńdadym. Tálim-tárbıesin kórdim. Teatr óneriniń tereńine boıladym. Menimen birge Saǵı Áshimov, Bolat Ábdilmanov, Janat Baıjanbaev, Baqyt Isabekova, Sáken Raqyshev sekildi talantty qyz-jigitter oqydy. Qazir olardyń esimderin jalpaq jurt biledi. Bári de belgili óner qaıra­t­kerleri. Instıtýtta oqyp júrip, jarymdy jolyqtyryp, otbasyn qurdym. Zaıybymnyń esimi – Raýshan. Onyń da mamandyǵy aktrısa. KSRO halyq ártisi Hadısha Bókeevanyń sheberhanasynda oqyǵan.

– Eńbek jolyńyzdy tý­ǵan jerińizge oralyp, Abaı teatry­­nan bastapsyz. Almaty­da qalýǵa múmkindik bolmady ma?

– Árıne, boldy. Tipti maǵan ınstıtýtta oqytýshy bolýǵa usynys aıtyldy. Biraq ózim tea­trdy qaladym. Mınıstrlik joldamasymen Raýshan ekeýmiz Semeı teatryna ornalastyq. Sol joly osynda bir top talantty jas keldi. О́ner ujymy jyly qarsy aldy. Kórermen bizben birge jańa lep kelgendeı sezindi. Abaı teatry – elimizdegi biregeı óner ordasy. Tarıhy da baı. Teatrdyń kórkemdik jetekshisi – Qazaqstannyń halyq ártisi Esmuhan Obaev aǵamyz edi. О́te talǵampaz. Ár rólge jaýapkershilikpen qa­raıdy. Alǵashqy óner jolym sátti bas­taldy. Jas bolsam da birqatar bas­ty rólderdi oınadym. Má­selen, Ǵ.Músirepovtiń «Aqan seri – Aqtoqtysynda» – Aqan seri, M.Bajıevtiń «Qojamjasynda» – Qojamjas, R.Seısenbaevtyń «Túngi dıologinde» – Adaı, M.Ha­senovtiń «Mahabbat nege oıanbady» qoıylymynda – Murat sekildi keıipkerler beınesin som­dap, kórermen yqylasyna bólen­dim. Tájirıbemdi shyńda­dym. Ábilqasym Jańbyrbaev, Kúlásh Sákıeva, Beken Imaqanov sııaqty aǵa býynmen sahnaǵa birge shyqtym. Solardyń úlgi-ónegesin kórdim. Bul teatrda úsh jyl ǵana istedim. Alaıda bar sanaly ómirime jetetin rýhanı azyq aldym.

– Áýezov teatryna qashan keldińiz?

– Bul kıeli qarashańyraqta qyzmet isteý – armanym bolatyn. Sony iske asyrýǵa bel baılap, ákemteatrdyń kórkemdik jetekshisi, kórnekti rejısser Ázirbaıjan Mámbetovke kelip, ótinishimdi aıttym. Jalpy, ol kisi salqynqandy adam. Birden ishin bermeıdi. Artyq eshteńe aıtqan joq. Kórkemdik keńeske jiberdi. Keńes músheleriniń bári yǵaı men syǵaılar. Ataqta­rynan at úrkedi. Sábıra Maı-­
qa­n­­ova, Hadısha Bókeeva, Shol­pan Jandarbekova, Farıda Sháripova, Ydyrys Noǵaıbaev, Asanáli Áshimov... Kileń óneri ańyzǵa aınalǵan tulǵalar. So­lar­­dyń aldynda ónerimdi kórse­­tip, teatrǵa qabyldandym. Sol kúni qýanyshym qoınyma syımady.

Ázekeńniń ónegesi bólek

– Sol jyldardaǵy Áýezov teatrynyń ortasy qandaı edi? Sony aıtasyz ba?

– О́z basym ákemteatrdyń sol kezeńin «altyn dáýir» dep baǵalaımyn. Shynynda, óner ordasynyń sol shaqtaǵy aýrasy, ortasy bólek edi. Qazaq teatrynyń irgetasyn qalaǵan korıfeılerdiń kózi tiri bolatyn. Solarmen birge sahnada óner kórsetip, batasyn aldym. Olardyń bir-birine iltıpaty, qurmeti erekshe. Aǵa, orta, jas býyn ókilderi arasynda jarasym­dy syılastyq ornaǵan. Teatrdyń ishki óz zańdylyǵy bar. Mysaly, eki akterge bir ról be­riledi. Al­ǵash­qy quramda aǵa býyn akteri, ekinshi quramǵa jastardy shyǵarady. Osyndaǵy alǵash­qy rólim – «Shoqan Ýálı­ha­nov» spektaklindegi nemistiń beınesi. Muny belgili akter Áshiráli Kenjeev ekeýmiz kezekte­sip oınadyq. Ony Ázirbaıjan Mámbetov sahnalalady. Ákem­teatrdyń dáýirlegen tusy Áze­keń­men tikeleı baılanys­ty. Shyn máninde, ol kisi – reformator tulǵa. Ult rejıssýrasy­na tyń óris ashty. Ázekeń basqar­ǵan jyldary Áýezov teatry­nyń abyroıy aspandady. Qazaq teatry odaq kóleminde tanyldy.

Qazir oılasam jıyrma jyl­ǵa jýyq ómirim ákemteatrda ótipti. Osy aralyqta úlken-kishili 80-nen asa rólderdi oınadym. Julqynyp turǵan jas­pyz. Rejısser usynǵan kez kelgen keıipkerdi somdadym. Ásirese epızodtaǵy shaǵyn beınelermen kóp shyqtym. Sahna maıtalmandarymen birge óner kórsetip, teatr áleminiń qyr-sy­ryn úırendim. Ázirbaıjan aǵa­dan bastap, Raıymbek Seıit­metov, Janat Hadjıev, Tuńǵyshbaı Ja­man­qulov, Áýbákir Rahımov, Es­muhan Obaev, Bolat Atabaev, Qaı­rat Súgirbek sekildi aıtýly rejıs­serlermen jumys istedim.

– Mámbetov rejısserliginiń «qupııasy» nede dep oılaısyz?

– Ázekeń rejısser retinde akterge barynsha erkindik bere­di. Qyspaıdy. Biraq syrtynan baqylaıdy. Ol kisi Qallekı teatry­nyń kórkemdik jetekshisi bolǵan jyldary Chehovtyń «Vanıa aǵaıyn» qaıta sahnalady. Sonda professor Serebrıakovti oınadym. Ǵalym bolsa da jaǵym­syz beıne. Keıipkerimniń obrazyn birazǵa deıin taba almadym. Qatty qınaldym. Daıyn­dyqta Ázekeńe oıymdy aıtyp edim, «ol ómir súrýden shar­shaǵan adam», dedi. Osy bir sózden Sereb­rıakovtiń obrazyn shyǵardym. Keıin bul rólim respýblıkalyq teatr baı­­qaýynda «Úzdik er adam beı­ne­si» atalymyn jeńip aldy.

Ázirbaıjan aǵamyzdyń ár qoıylymy – aıtýly bir oqıǵa sanalýshy edi. Rejısser retinde adam janyna tereń úńiletin. Daıyndyqta árbir sózge boılap, «keıipker ony nege aıtty, qandaı astary bar?» dep muqııat mán beredi. Akterge bir róldi senip tapsyrady. Eger ol ony kóńilinen shyǵara almasa, kelesi adamǵa beredi. Al akter boıy­nan jańashyl izdenis kórse, birden shabyttandyrdy. Árbir spektakldi ábden ıin qandyryp, sahnaǵa shyǵarady. Jumysqa óte talapshyl, qatal. Alaıda ómirde jumsaq adam.

Ázekeń Qallekı teatrynda da sony iz qaldyrdy. О́ner ujy­myna talantty jastardy tartty. Munda «Ǵasyrdan da uzaq kún», «Ana – Jer-Ana» sekildi klas­sıkalyq týyndylardy qoıdy. Akter klassıkalyq shyǵarmalar­men ósedi. Osy jaǵynan alǵanda, ol kisiniń ónegesi bólek. Qazirgi Qazaq ulttyq óner ýnı­versı­te­tinen teatr bólimin ashýǵa muryn­dyq jasady. Alǵash teatr fakýl­teti ashylǵanda 7 bala oqysa, qazir 300-den asa jas bilim alady. Osynyń bári – birtýar tulǵanyń eńbegi. Aqıqatynda, Ázekeń – uly adam. Qadirin endi túsinip júrmiz.

– Almatydan Astanaǵa kelgende M.Gorkıı atyndaǵy orys drama teatryna qyzmet­ke ornalasypsyz. Osyǵan toqtalasyz ba?

 – El ordasy Almatydan Ar­qaǵa kóshken jyly zaıybym Prezıdent ákimshiliginde qyz­met atqaratyn. Sondyqtan ol Astanaǵa aldymen keldi. Men Áýe­zov teatryndaǵy ju­mysymnan shyǵa almadym. 2005 jyly Iýrıı Hanıngannyń shaqyrýymen Gorkıı teatryna jumysqa qabyldandym. Men eki tilde erkin rólderdi oınaı beremin. Munda da birneshe beınelerdi shyǵardym. Ásirese Molerdiń «Tartıýf» qoıylymyndaǵy Tartıýf pen M.Shahanovtyń «Shyńǵyshan» dramasyndaǵy Qaıyrhandy erekshe aıtar edim. Bul teatr­da kóp istegen joqpyn. Birde jańa premera kórýge Ázekeń keldi. Meni kórip, «Munda neǵyp júrsiń. Orys akteri bolyp kettiń be?» dep qatýlanyp surady. Sodan keıin meni Qallekı teatryna shaqyryp aldy.

Sahnada adamnyń shynaıy beınesi joǵalyp barady

– Qazir elimizde biraz teatr bar. Onda qanshama premera qoıylady. Biraq Mámbetov týyndylaryndaı «jarylys» joq. Buǵan ne deısiz?

– Buǵan jaýap berý qıyn. Qazir keıbir rejısserler qysqa ýaqyt ishinde bir spektakldi ázirlep, sahnalaıdy. Arasynda mýzykany oınatyp, án salǵyzady. Bıletedi. Sózdiń salmaǵyn eshkim bezbendemeıdi. Búıte bersek, teatr bolashaqta «shoýǵa» aınala ma dep qorqamyn. Teatrdyń negizgi mıssııasy – adam jan-dúnıesin ashyp kórsetý. Sahnadan adamnyń shynaıy beınesi joǵa­lyp barady. Kórermendi tebire­n­tetin, muńaıtatyn qoıylym­dar azaıdy. Mysaly, Chehov shyǵar­malary álem teatrlarynda jıi qoıylady. Sebebi onyń keıip­kerleriniń bári ózin-ózi izdeıdi. Qazirgi adamdardyń basynda­ǵy jaǵdaı. Osyny kórermen
teatrdan kórgisi keledi. Búginde elimizde talantty rejısserler je­tedi. Biraq talǵampaz jurt­shy­­lyqtyń kóńilinen shyǵatyn shyǵarma sırek. Adam jan-dúnıesin aqtaryp tastaıtyn psıho­logııalyq dra­ma­lar jet­peı­di. Búgingi jas rejıs­serler­diń arasynan Farhad Mol­daǵa­lıevtiń bolashaǵynan úmit kútemin.

– Klassıkaǵa aınalǵan qoıy­­lymdarǵa eksperıment jasaý «dástúrge» aınalyp barady. Osy jaıynda aıtyp ótseńiz?

– Árıne, ýaqyt bir orynda turmaıdy. Alǵa jyljyp damıdy. Búgingi spektaklderge zamanaýı sheshimder qajet ekeni anyq. Alaıda halqymyzdyń asyl qazynasyna aınalǵan klassıkaǵa eksperıment jasaýdy qalamaımyn. Keıbireýler sol arqyly atyn shyǵarǵysy keletin sekildi. Muny jastar jaqsy qabyldaıdy. Al egde jastaǵylardyń uǵýy qıyn. О́ıtkeni qoıylymnyń syrt­­­qy mazmuny keremet. Jalt-jult edi. Ásem mýzykamen bir­den elitip alady. Biraq shy­­ǵar­­manyń tereńine eshkim boı­­lamaıdy. Máselen, kezinde Janat Hadjıev «Qozy Kórpesh – Baıan sulýdy» sahnalady. Ony jurtshylyq jyly qabyldady. Muny Ázirbaıjan aǵa da qoıǵan edi. Biraq Janattiki Ázekeńniń dúnıesine múlde uqsamaıdy. Jańasha jol tapqan. Biraq onda qazaqtyń ısi bar edi. Al búgingi eksperımenttik týyndylardan ondaı erekshelikti kórmeısiń. Ulttyq boıaý joq. Klassıkany sahnalaý ońaı emes. Oǵan jan aıa­maı eńbek etý kerek. Ásirese Muhtar Áýezov, Ǵabıt Músirepov dramalaryndaǵy beıneli kórkem til qandaı! Sony kórermenge she­berlikpen jetkize alasyń ba? Ulttyq qundylyqty kó­zi­­­­miz­diń qarashyǵyndaı saq­taýy­­­myz kerek. Áıtpese baı qazy­­­­­na­myzdan aıyrylamyz. Men óner­degi jańalyqqa qarsy emes­­­pin. Búgingi jazylǵan týyn­dylarǵa tájirıbe jasaı bersin. Degenmen klassı­kanyń tupnus­qasyn ózgertýge bolmaıdy.

– Uzaq jyldan beri teatr sahnasynda júrsiz. Qan­sha­ma beıneni somdadyńyz. So­lardyń ishinen tabıǵa­tyńyz­ǵa jaqyn róldi aıtasyz ba?

– Janyma jaqyn rólderim kóp. Onyń ishinde neshe túrli keıipkerler beınesi bar. Jalpy, komedııalyq shyǵarmalardy jaqsy kóremin. Keıde kúlkili keıipkerlerdi oınaǵanda halyq soǵan máz bolyp kúlse, sodan keremet shabyt alamyn. Áýezov teatrynda da komedııalyq qoıy­lymda oınadym. Árbir keıip­ker beınesi akterdiń ishinen týady. Aıtalyq, ákemteatrda K.Go­sııdiń «Týrandot hanshaıy­mynda» – Ártaýym ımperatordy somdadym. Osy beınem ózime unaıdy. Odan keıin Qýanyshbaev teatrynda A.Dýdarevtiń «Kesh» dramasynda Vasılııdi (Mýltı) oınadym. Bul shyǵarmany Farı­za Ońǵarsynova aýdarǵan. Rejıs­ser Bolat Uzaqov sahnalady. Osy týyndyny qoıǵan rejıs­serge alǵysym sheksiz. Mun­da jurtta qalǵan úsh qart­tyń ómiri baıandalǵan. Balala­ry qalada turady. Aýylǵa kel­meı­di. Bylaısha aıtqanda, búgin­gi ómir beınesi. Osyndaǵy Mýl­tık beınesi tabıǵatyma son­daı jaqyn. Úsh qarııa bir-biri­men kúnde urysyp, tatýlasa­dy. Qoıylym sońynda Gastrıt qaıtys bolǵannan keıin Mýl­tık­tiń aıtatyn monologi bar. «Taǵy bir adamnyń jaryǵy sóndi. Kesh te taıa­dy. Osy ómirde kúldik, jyladyq, azap shektik. Sol úshin kún saǵan rahmet! Sońy­myzdaǵy urpaǵymyz soǵys kórmese eken, kóbeısin!» deıdi. Osy qoıylymdy kórýge zaıybym barǵan edi. Sonyń qasynda 14–15 jastaǵy bala otyrypty. Sol «spektaklden shyqqannan keıin aýyldaǵy atama habarlasamyn» dep solqyldap jylapty. Osylaı jylaǵan bala úshin teatr­da oınaýǵa bolady.

Shákirtterimniń ónerine tántimin

– Kınoǵa nege sırek tús­tińiz?

– Soǵan ózim de tańǵala­myn. Nátinde, syrtqy kelbetim kel­medi me, kınoǵa jolym bolmady. Áıtpese kórkem fılm­derge túsýden bas tartqan joqpyn. Buryn «Toǵyspaǵan taǵdyrlar» serıalyna tústim. Onda shaǵyn róldi oınadym. Odan keıin de bir-eki serıalǵa shaqyrdy. Biraq rejısser talabymen kelise almadym. Kınonyń óz ereksheligi bar. Ony mıllıondaǵan adam tamashalaıdy. Birden elge tanylasyń. Bul da óner adamy úshin sáttilik dep oılaımyn.

– Janqaldybek Tólen­baev ekeýińizdiń sheberhana­laryńyzdyń negizinde quryl­ǵan «JAN» ımmersıvti teatry týraly sóz ete ketseńiz?

– Bul óner ordasynyń irge­tasy osydan eki jyl buryn qalandy. Teatr repertýarynda úsh qoıylym bar. Az ýaqyt ishin­de «JAN» osy týyndylardy 31 ret sahnalady. Barlyq qoıylym anshlagpen ótti. Tek qana bas sha­harda ony 12 600-den astam adam tamashalady. Teatrdyń shyǵar­mashylyq quramyn 32 jas akter quraıdy. Bári de shetinen ónerli. Sonyń deni – meniń shákirtterim. Shamam kelgenshe jas talanttardy qoldaǵym keledi. Osy teatrdy sol úshin ashtyq. Qazir ujym jas bolsa da kórermen yqylasyna bólenip úlgerdi.

– Biraz jyldan beri Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetinde shákirt tárbıeleısiz. Akterlik mamandyqta oqıtyn jastarǵa kóńilińiz tola ma?

– Jıyrma eki jyldan beri joǵary oqý ornynda oqytýshy bolyp qyzmet atqaryp kelemin. Búgingi jastardyń tanymy, kózqarasy basqasha. Zamanaýı oılaıdy. Árıne, teatr bólimine daryndy jastar kóp túsedi. Keıde olar qazaq teatrynyń irgetasyn qalaǵan tulǵalar, rejısserler, biregeı sahna sheberleri týraly bilmeı jatady. Men oǵan túsinistikpen qaraımyn. Olarǵa kitap oqymaıtyn akter­diń jany tereń bolmaıtynyn aıtyp otyramyn. Jalpy, akter bolý qıyn. Adamnyń talan­ty birden ashylmaıdy. Bireý­diń daryny erte, bireýdiki kesh búr jarady. Jas­tar óte qabiletti. О́nerli. Jańa tehnologııany jetik meńger­gen. Shet tilderinde erkin sóıleı­di. Biraz shákirtim Qallekı teatrynda jemisti jumys istep júr. Solar­dyń sahnadaǵy ónerin kórip, marqaıyp otyramyn. Eńbegimniń bosqa ketpegenine shúkirshilik etemin.

– О́mirde ókinishińiz bar ma?

– О́kinishim joq. Taǵdyryma rızamyn.

Áńgimelesken –

Azamat ESENJOL,

«Egemen Qazaqstan»