Elge el qosylsa – qut

Oblystyq polısııa departamentine qarasty kóshi-qon qyzmetiniń málime­tinshe, jyl basynan bergi on aıdyń ishinde 648 adam Qazaqstan azamattyǵyn alǵan. Onyń 495-i – qandas.

Bıyl О́zbekstannan – 140, Reseıden 10 etnostyq qazaq kvota boıynsha qonys aýdarǵan. 62 qan­das – Rýdnyıǵa, qalǵany Qostanaı qalasy men Qos­tanaı, Beıimbet Maılın, Qarasý, Qamysty, Sarykól, Denısov, Jetiqara, Naýyr­zym, Áýlıekól, Uzynkól aýdandaryna qonystanyp otyr.

Kvotanyń artyqshy­lyǵy kóp. Oblystyq ju­mys­pen qamtamasyz etýdi úılestirý jáne áleý­mettik baǵdarlamalar bas­qar­masy kóshi-qon bóliminiń bas mamany Aısáýle Omar­bekovanyń aıtýyn­sha, memleket óńirlik kvotaǵa engen qandastardyń kóship kelýi úshin adam basyna 70 AEK mólsherinde, ıaǵnı 275 myń teńge qarjylaı kómek kórsetedi.

– Qandastar otbasymen 5 jyl merzimge áleýmettik kelisimshart jasalady. Osy shart negizinde, máselen, 5 balaly otbasy kóship kelse, 3,2 mln teńgeniń shamasynda qarjylaı kómek alady. Munyń syrtynda, baspana satyp alýǵa úı qunynyń 50 paıyzy mólsherinde ekonomıkalyq utqyrlyq sertıfıkaty beriledi. Qalǵanyn ózderi tóleıdi. Alaıda satyp alynatyn páterdiń jarty quny 1 160 AEK-ten aspaý kerek. Bıyl kvotaǵa engen 150 adamnyń 22-si osy sertıfıkat bo­ıynsha baspanaly boldy. Mysaly, úsh otbasy Qostanaı qalasynan páter satyp aldy. Ekonomıkalyq utqyrlyq sertıfıkaty boıynsha 22 otbasy (86 adam) jekemenshik úı satyp aldy. Aqparattyq-túsindirý jumysy aıasynda bizdiń basqarmanyń saıtyna aqparattyq pasporttar, eldi mekenderdiń kartasy, oblysqa qarasty aýdandar men qalalar týraly derek ornalastyrylǵan, – deıdi bas maman.

Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»

Byltyr, bıyl kóship kelgen qandas­tarmen de tildesip kórdik. Mysaly, Qostanaı qalasynyń turǵyny, zeınetker Nurzııa Álimova ótken jyly Sankt-Peterbýrg qalasynan qonys aýdaryp kelgen. Aıtýynsha, memleket kóship kelýge 275 myń teńge kóleminde materıaldyq kómek kórsetken.

– Qostanaı qalasyndaǵy mansap ortalyǵynyń mamandaryna myń da bir alǵys. Sol qyzdar bilmegenimdi túsindirip, quqyqtyq-aqparattyq turǵydan kóp kómek berdi. Sankt-Peterbýrgtegi páterim satyldy. Endi Qostanaıdan úı alam ba degen nıetim bar. Buryn baspana satyp alýǵa materıaldyq kómek berilgen deıdi. Biraq óz basym ondaı kómek alǵan joqpyn. Onsyz da barynsha kómek kórsetip jatyr, buıyrǵany – osy. Memlekettiń moınynda basqa da áleýmettik mindetter kóp qoı, sondyqtan páterdi óz aqshama satyp alaıyn dep otyrmyn. Oǵan jaǵdaıym jetedi, – deıdi N.Álimova.

Alystan kelgen aǵaıynnyń birden úı satyp alatyn jaǵdaıy joq. Bastapqyda kóbi páter jaldap turady. Memleket muny da eskerip, úı jaldaıtyndarǵa sýbsıdııa taǵaıyndaǵan.

О́ńirde árbir qala, árbir aýdan ortalyǵynda jańa qonys aýdarǵan nemese kóship keletin nıeti bar qandastarǵa jan-jaqty kómek kórsetetin mansap ortalyqtary, onyń bólimderi jumys istep tur. Qostanaı qalasyndaǵy mansap ortalyǵynyń basshysy Elmıra Esmaǵanbetovanyń aıtýynsha, bıyl oblys ortalyǵyna kvota boıynsha 14 otbasy (27 adam) qandas qonys aýdarǵan. Onyń ishinde 3 adam (1 otbasy) ekonomıkalyq utqyrlyq sertıfıkatyn alǵan.

– Bıyl Qostanaı qalasyna Reseı­den – 5, О́zbekstannan 9 otbasy kóship keldi. Olardyń ishinen eńbekke qabiletti 8 adamdy «Group» seriktestigine, «SaryarqaAvtoProm» zaýytyna, mektepterge, múgedekter men qarttarǵa qyzmet kórsetetin ortalyqqa jumysqa ornalastyrdyq. Qandastardyń kóship kelýine 7 156 240 teńge kóleminde materıaldyq kómek kórsetildi. Qazirshe jeke baspanasy joq otbasylar ózderi jaldap turyp jatqan páterdiń aqysyn tóleý úshin de aı saıyn memleketten qarjylaı kómek alady. Memleketten qaıtarymsyz grant alyp, kásip ashyp jatqandar da bar, – deıdi E.Esmaǵanbetova.

Memlekettiń qoldaýymen kásipker­likke bet buryp jatqandardyń biri – Túrikmenstannan qonys aýdarǵan Kúmis esimdi qandas. Kúmis bıyl 1 572 800 teńge qaıtarymsyz grant alyp, naýbaıhana ashyp alǵan. Munyń syrtynda, túrli kýlınarlyq ónimderdi pisirip satady.

Joǵaryda búginge deıin oblysqa 37 myń­daı qandas qonys aýdarǵanyn aıttyq. Sonyń teń jartysy О́zbekstan­nyń kendi óńirlerinen kelgen. Deni ken ónerkásibi damyǵan Rýdnyı qalasyna shoǵyrlanǵan. Burynǵy jyldary qan­dastarǵa jyl sa­ıyn oblysqa 500-deı, al Rýdnyıǵa kem degende 200 kvota bólinetin. О́kinishke qaraı, kvota sany jyl sanap azaıyp barady. Tipti Rýdnyı qalasynyń ákimdigi jumys oryndary men baspana tapshylyǵyn, alystan jetken aǵaıynnyń arasynda joǵary bilikti mamandardyń joqtyǵyn jeleý etip qandastardy qabyldaǵysy kelmeıtindeı kórinedi.

Árıne, qala basshylyǵyna eń áýeli tynyshtyq kerek. Al qalyń qandasqa artynda qaýlap ósip kele jatqan keıingi urpaqtyń, tárbıelep otyrǵan bala-shaǵasynyń keleshegi mańyzdy. Sondyqtan balam jat jerde júrgendeı ózin ógeı sezinbesin degen nıetpen eski ataýlarǵa siresip turǵan qala kóshelerin jastarǵa túsinikti, balalarǵa ónege bolatyndaı elge eńbegi sińgen laıyqty tulǵanyń esimimen ataǵysy keledi. Al baıyrǵy turǵyndar odan at-tonyn ala qashady. Bul jaǵdaı uıqysyn qashyryp, mazasyn ketire bergen soń, qala basshylyǵy qandastar kvotasyn azaıtýdy jón kórgen syńaıly.

Odan keıin aıtpaýǵa bolmaıtyn taǵy bir másele, Rýdnyıdyń keıbir baıyrǵy turǵyndary qandastardy ózderinen tómen sanaıtynyn kórsetip qoıady. О́ıtkeni baıyrǵy turǵyndardyń jaǵdaıy bar, turmysy jaqsy. Bireýiniń óz avtomektebi bar, bireýi «Gornıak» keshenin basqarady ári depýtat, kóbi memlekettiń qoldaýymen kásip ashyp, mol tabysqa kenelip otyr. Sóıte tura, memlekettiń saıasatyna qaıshy qylyq kórsetip, qandastarǵa qoqańdaıtyny bar. Bul eń áýeli Rýdnyıda ıdeologııa jumysynyń aqsap turǵanyn kórsetedi.

Jalpy, Rýdnyıda etnostyq quram­nyń ózgerýi, kóshi-qon úderisiniń údeýi tárizdi jaǵdaı jaıbaraqat, qalypty, tynysh ótetin qubylys emes. Mundaı jaǵ­daıda áleýmettik qaıshylyqtyń bolýy – zańdylyq. Bul – tarıhtan belgili nárse. Sondyqtan qala basshylyǵy kvotany azaıtýdy qoıa turyp, qandastardy ózekke teppeı, turǵyndar arasyndaǵy áleýmettik teńsizdikti, tildik kedergini joıýdy qolǵa alyp, etnosaralyq ynty­maq­ty nyǵaıtý jaǵyn, qandastardy kásipkerlikke, jumysqa tartý, jastarǵa joǵarǵy bilim berý máselesin retteý jaǵyn oılastyrsa ıgi.

Rýdnyıdaǵy qandastardyń jaǵdaıyn talaı jyl «Egemenniń» Qostanaı oblysyndaǵy menshikti tilshisi bolǵan, keıin tórt jyldaı «Otandastar» qorynda qyzmet etken Názıra Járimbetovadan artyq biletin eshkim joq.

– Birinshiden, qandastar Rýdnyıda tildik orta qalyptastyrdy. Mysaly, Rýdnyıda qazir aýzy-murnynan shyǵyp turǵan 3-4 mektep bar. Jaqynda 900 oryndyq taǵy bir mektep salyndy. «Otandastar» qorynyń jumysymen Rýdnyıǵa jıi baryp turdym. О́ıtkeni kelgenderdiń 90 paıyzy – negizinen ózbek­standyqtar, sol jerge bardy. Kósheden 3 adam kezdesse, sonyń ekeýi qazaqsha sóılep bara jatady. Iаǵnı tildik orta jasady. Mektepte bári qazaq tilinde oqyp jatyr. Qandaı keremet! Erteń onyń bári qazaqtildi azamat, qazaqtildi maman bolyp shyǵady. Ekinshiden, kelip jatqandardyń deni – eńbekke qabiletti jastar. Biraq joǵarǵy bilimdileri óte az. Bul óńirde joǵarǵy bilim alýǵa múmkindik mol. Qandastar – negizinen jumysshy mamandar. Bári – jastar. Bir otbasynda joq degende eki baladan bar. Kóbi – 5–6 balaly otbasylar. Bul bizge óte tıimdi. Úshinshiden, О́zbekstannan kelip jatqan jigitterdiń 70–80 paıyzy – kenshiler. Áıelderdiń kóbi – kenish zerthanalarynda jumys istegen laboranttar. Tórtinshiden, qandastardyń kóbi eti tiri, alǵyr, tabandy, eńbekqor, besaspap bolyp keledi. Olar kelgen soń jumysqa turmaıynsha bir jyl boıy azamattyq ala almaıdy ǵoı. Sol aralyqta santehnık te, elektrık te bolyp ketedi. Keıingi eki jyl ishinde, ókinishke qaraı, qandastar Rýdnyıǵa shoǵyrlana bermeı, aýylǵa barsyn degen shyqty. 2023 jyldary qandastarǵa beriletin 500 kvotanyń 200-i Rýdnyıǵa beriledi. Qalǵandaryna aýdanǵa, aýylǵa baryńdar deıdi. Olar, birinshiden, negizinen kende istegen adamdar. Kóbi Zarafshan, Úshqudyqtan kelgen. Ekinshiden, qazir ýrbanızasııa áli toqtaǵan joq. Aýyl halqy múmkindigi jetse, qazirge deıin qaladan úı satyp alyp jatyr. Al qandastar nege aýylǵa barý kerek? Olardyń kóbi kenshiler, mal ustap kórmegen. Qazir qalaǵa, kerisinshe, sheteldikter qaptap jatyr. Olarǵa oryn tabylǵanda, qaladan qandastarǵa nege oryn tabylmaıdy? – deıdi N.Járimbetova.

Qalaı desek te, keıingi jyldary Qos­ta­naı óńirine qonystanyp jatqan qandastardyń kóbi – mal sharýashylyǵyna qyry joq bolǵanymen, ken salasynda ámbebap keletin О́zbekstannyń qazaq­ta­ry. Olardy aýylǵa jibergenniń ózin­de kóbi bir-eki jyldan keıin qalaǵa qaı­­typ kóship kelip alady. Sondyqtan qan­das­­tarǵa kedergi jasamaı, kerisinshe, olar­­dyń Rýdnyıǵa kelip ornyǵýyn ońtaı­lan­dyrý máselesin myqtap qolǵa alǵan jón.

Qostanaı oblysy