Astanadaǵy atalǵan murajaıdyń álemde balamasy bar dep aıta almaımyn. Murajaı bolǵanda, qandaı deseńizshi! Máselen, qazaqtyń tóltýma ónerinde 120 mýzykalyq aspap bar eken. Onyń arasynda búginde umytylǵan nemese kitap betterinde aqparat retinde ǵana kóship júrgenderiniń birazy atalǵan mýzeı janyndaǵy Bolat Sarybaev atyndaǵy qalpyna keltirý, zertteý laboratorııasynda qatarǵa qosylyp jatqany qýantady. Mundaǵy siz kórmegen qazaqtyń ulttyq aspaptary, jalpy sulbasymen buryn tanys bolsańyz da, syryna úńilmegen sazsyrnaı men sybyzǵy, shańqobyz ben shyńdaýyl, joryqdabyl men dońyzqaýaq, dombyra men qobyzdy eseptemegende, taǵy da ondaǵan belgili-belgisiz ulttyq aspap osy mýzeıdegi jigitterden qurylǵan «Joshy» etnofolklorlyq ansambliniń oınaýymen «sóılep» bergende, ǵajaıyp kúıge bólenesiz. Atalǵan ansambldiń jeke nómirlerin siz konsertterde, bálkı efırlerden tamashalaǵan shyǵarsyz, onda biraq myna murajaıda qoıylǵan tutas jeliniń úzindilerin ǵana tyńdaǵan bolasyz. Al mýzeı ishinde myńdaǵan aspap arasynda áńgimesin qosa estip alańsyz qulaq túrseńiz, árıne, keremettiń ózi. Kúlásh Báıseıitovanyń ónerine qarata Ǵabıt Músirepovtiń jazǵany bar edi ǵoı, «chýdo» dep. Bul da sol, basqa aıtar joq.
Konsert sazsyrnaıda shertilgen sazdan bastaldy. Ádemi áýenge elite bergenińizde osy О́ner murajaıyn qazaqtyń ulttyq aspaptarymen toltyrǵan Azamat Baqııa sóılep ketedi. Qazaq ónerinde jalǵyz-aq sazsyrnaıdyń ýildek, tastaýyq, úskirik, shyńyraý, qussaıraýyq, qossaz, qosýildek, úshkelek degen toǵyz túri bar eken. Qazir atalǵan mýzeıde osylardyń bári qamtylǵan, túrli úlgidegi 160 sazsyrnaı tizilip tur. Aýzynan Bolat Sarybaevty tastamaıtyn Azamattyń aıtýynsha, sazsyrnaı – ertedegi qazaq ómirinde esik aldynda oınap júrgen balalar saz-balshyqtan jasap alyp, óz arasynda bir-birinen úırenip tarta beretin aspap. Máselen, «Batyr Baıan» fılminde onyń inisi Noıan únemi sazsyrnaı tartyp júretini esińizde shyǵar. Aqseleý Seıdimbektiń jetkizýinshe, XIII–XIV ǵasyrlarda qazaq dalasynda eki sazsyrnaıdy bir-birine qabystyryp jasap tartqan. Azamat Baqııanyń aıtýynsha, «bul – mýzyka salasyndaǵy ǵylymı jańalyq». Munda tartylatyn sazsyrnaıdyń osy túri. Sezim pernesin dóp basardaı áserli hám jaǵymdy estiledi. Qandaı da bir ansambldi tyńdasańyz, sazsyrnaıdyń úni jeke-dara shyǵatynyn bilemiz. «Joshy» ansambli sazsyrnaıdy dombyramen súıemeldeıdi, halyq áni «Balapan qazdy» ýildetkende, kóńiliń tebirenedi. Ábden ıi qanǵan saz-balshyqtan ortasy qaýaq retinde quıylyp, sýda shıryqqan saz otqa qaqtala «pisip-jetilip», tusyndaǵy tesikterden keńistikke taraǵan ún kúmbezderden kúńgirlep estilgen minájattaı arqańdy shymyrlatady. Adamdy topyraqtan jaratqan Alla taǵala úrlep jan salǵan desedi. Iá, topyraqty sýǵa shylap, qalaı ıkemdese, sondaı músin shyǵady, qaýaǵyn úrlese ol da daýys salady eken. Sazsyrnaıdy kór de, qazaq dalasyndaǵy kúmbezderge qara. Kúmbezindegi sańylaýy úrler aýyzy bolsa, búıirindegi esigi men sańylaýlary aspaptyń asty-ústindegi dybys shyǵar tesikterindeı emes pe? Jumataı Jaqypbaev «Qazaq halqy Qudaıdyń shákirti ǵoı» degeni osyndaıda eriksiz eske tússe qaıtesiz. Onyń ústine ana «Balapan qaz» nemese halyq kúıleri sazsyrnaıdan shyqqanda bar ǵoı, maýjyrap sala beresiz. «Dúnıe oıdan shyǵady» (Abaı). Muny sazdan quıyp jasaýshy da, tartýshy da Azamat aldyńyzda osylaısha aqtarylady.
О́ner mýzeıinde 60-tan astam ataqty sybyzǵyshylardyń aspaby saqtaýly. Ataqty Kálek Qumaqaıulynyń ata-babasynyń, óziniń, shákirtteriniń sybyzǵysy tur. «Mýzyka túsinetinderge úlken qor» deıdi Azamat Baqııa. Bul aspap ta osynda jasalady. Dabyl, dombyra, qobyz, shańqobyz qosylyp sybyzǵyny súıemeldegende janǵa jaıly lep esedi. Shoqan Ýálıhanovtyń «qazaq dalasynda ekiniń biri sybyzǵy tartady, dombyradan da kóp taralǵan» degen jazbasy bar eken. Ertede mal baǵyp júrip ishi pysqan eki qazaqtyń biri qýraıdan sybyzǵy jasap tartatyny týraly el aýzynan estigenbiz. Sondaı qazaq dalasynda qazir sybyzǵy jasaıtyn, sazsyrnaı jasaıtyn sanaýly sheber qalǵan deıdi Azamat Baqııa. Keıingi 15 jylda osy eki aspapty jasaıtyn bir-bir-aq sheberden qalǵany, árıne, óte qynjylarlyq jaǵdaı.
Dombyra men qobyzdy kúnde tyńdap júrmiz ǵoı. Al shańqobyzdy she? Ansamblde eshbir aspaptyń súıemeldeýinsiz tartylatyn jalǵyz shańqobyz aspabynyń múmkindigin osy jerden ǵana kórdik. Ejelde baqsylar ustaǵan, ezýge qystyryp qana tartylatyn barmaqtaı shańqobyzdan shamyrqana shyqqan rýhty dybys dúnıeni dúr silkindirgendeı.
Dalamyzda jolbarys turmaq, sol jolbarysty úrkitetin aspap bolǵan – dońyzqaýaq. Murajaıdan ony da kórip, tipti úni qalaı shyǵatynyna kýá boldyq. Bóriniń ulyǵanyndaı, jolbarystyń da aqyrǵany óksigenindeı ishti solq etkizedi. Ertedegi qazaqtar kósh jolyn bógemes úshin qalyń qamys, orman tusynda osy dońyzqaýaqty paıdalanady eken. Iаǵnı belgili bir aýmaqqa bóten jolbarys kelip aqyrsa, sonda mekendeýshi ekinshi jolbarys taıyp turatyn ózderiniń zańy desedi. Dońyzqaýaq qazaq dalasynda osy murajaıda ǵana bar jáne «Jolbarystyń jortýy» atty uly saryndy da siz osy mýzeıden tek «Joshy» ansambliniń oryndaýynda tyńdaı alasyz. Ar jaǵyn túsindirip jatý artyq bolar.
