Foto: istockphoto.com
Zań jobasy jáne onyń maqsaty
Jýyrda talqyǵa túsken «Onlaın-platformalar jáne buqaralyq aqparat quraldary máseleleri boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasynda 16 jasqa deıingi balalardyń TikTok, YouTube, Instagram sııaqty platformalarǵa tirkelýine tyıym salý qarastyrylǵan. Eger qujat qabyldansa:
- TikTok, Instagram, YouTube sekildi platformalarda;
- sondaı-aq kez kelgen ınternet-platformada balalardyń tirkelýi zań júzinde shekteledi. Tek messendjerlerge ǵana erekshelik qarastyrylǵan.
Bul shara «zııandy kontent kólemin azaıtyp, balalardy onlaın ortadaǵy qaýipten qorǵaýǵa baǵyttalǵan». Zań jobasy 4 jeltoqsanda «Ashyq NQA» portalynda ornalastyryldy.
Májilis depýtaty Ashat Aımaǵambetovtiń aıtýynsha, búginde áleýmettik jeliniń «tárbıeshi» róli ata-ananyń ózin almastyryp barady.
«Kishkentaı ulymmen serýendep júrip baıqaǵanym – aýlanyń balalarynyń kóbiniń qolynda smartfon bar. Olardyń TikTok, YouTube pen Instagram-nan kórip júrgen kontentterin ata-analary kóbinese baqylaı almaıdy, qajet súzgiden de ótpeıdi. Iаǵnı, 4,5 jáne 6 jastaǵy balalardyń qolyna sirińkeden de qaýipti qurylǵy dep aıtýǵa bolady», dedi Aımaǵambetov.
Depýtattyń sózinshe, áleýmettik jelilerdiń algorıtmderi bala nazaryn uzaq ustap turý úshin arnaıy jasalǵan. Bul «sıfrlyq oıyn avtomatyna» uqsaıdy.
«Qazir ashyq qoljetimdilikpen áleýmettik jelilerde zorlyq-zombylyq, kıberbýllıng sııaqty mazmundaǵy aqparat kóp. Bul qalyptasý ústindegi bala psıhıkasyna tikeleı áser etetin faktor», dedi ol.
Aımaǵambetov bul másele tek Qazaqstanǵa tán emes ekenin aıtady. Qytaıda balalarǵa arnalǵan qosymshalarǵa qatań shekteýler bar:
- Ekran ýaqyty shekteýli;
- Túngi ýaqytta qoljetimdilik avtomatty túrde toqtaıdy;
- Tek bilim beretin kontent usynylady.
Birqatar elderde balalardyń áleýmettik jelige tirkelýi ata-ananyń ruqsatymen ǵana júzege asady, jas shekteýleri de naqty: 13, 15 nemese 16 jas.
Tehnıkalyq turǵydan «balalarǵa ǵana» shekteý qoıý múmkin be?
CyberX kompanııasynyń bas dırektory, aqparattyq qaýipsizdik mamany Batyrjan Shaqmanov Qazaqstandaǵy bastamanyń tehnıkalyq oryndalý múmkindigin túsindirdi. Onyń aıtýynsha, elimizde áleýmettik jelilerdi buǵattaýǵa qajetti barlyq negizgi tehnıkalyq quraldar bar.
«Tehnıkalyq turǵydan belgili bir deńgeıde shekteý engizý múmkin. Qazaqstanda IP jáne domen deńgeıinde bloktaý, trafıkti baıaýlatý (throttling), DPI sııaqty quraldar burynnan qoldanylady. Iаǵnı, «TikTok nemese YouTube-ty tolyq óshirý» – tehnıkalyq jaǵynan oryndalatyn nárse», deıdi sarapshy.
Alaıda sarapshy belgili bir jas sanatyna ǵana shekteý qoıý qıyndyq týdyratynyn atap ótti.
«Biraq tek 16 jasqa deıingi balalarǵa ǵana shekteý qoıý – óte kúrdeli mehanızm. Baılanys operatorlary nemese ınternet-provaıderler trafık arqyly qoldanýshynyń jasyn kóre almaıdy. Ol úshin SIM-karta ıesiniń jasyn esepke alyp, balalardy bólek sanat retinde fıltrleý kerek. Bul – úlken tehnıkalyq ózgerister jáne qatelik qaýpi joǵary prosess», deıdi Shaqmanov.
Onyń aıtýynsha, eldiń ınfraqurylymy fıltrleýge daıyn bolǵanymen, naqtylyq pen turaqtylyqty qamtamasyz etý áldeqaıda qıyn mindet.
Jas ereksheligin qalaı anyqtaýǵa bolady?
Álemdik tájirıbede qazir úsh negizgi ádis bar:
1. Qujat arqyly verıfıkasııa
Sarapshy bul tásildi eń senimdi sheshimderdiń biri dep ataıdy.
«Qujat verıfıkasııasy – eń senimdi ádisterdiń biri. Paıdalanýshy jeke kýálik fotosyn jáne selfı júkteıdi, júıe sáıkestigin tekseredi. Biraq bul tásildiń basty qaýpi – jeke derekterdiń platformalar serverinde jınalýy. Eger baza buzylsa, saldary óte aýyr bolady», deıdi ol.
2. Bıometrııalyq jas anyqtaý
«Yńǵaıly, qujatsyz oryndalady, biraq dáldigi ortasha. 14-17 jas aralyǵynda qate jıi kezdesedi. Sonymen qatar bıometrııanyń ózi – óte sezimtal derek, ony saqtaý da úlken táýekel», dep túsindirdi maman.
3. SIM-kartaǵa baılaý
Sarapshy munyń Qazaqstan úshin eń qısyndy nusqa ekenin aıtady.
«Operator JSN arqyly adamnyń jasyn biledi, sol arqyly áleýmettik jelilerge shyǵýdy shekteýi múmkin. Biraq bul jerde úlken problema bar: SIM árqashan naqty paıdalanýshyǵa tıesili emes. Balanyń qolyndaǵy telefon ata-anasynyń atyna tirkelýi múmkin – bul júıeni shatastyrady», deıdi Shaqmanov.
Platformalardy qalaı shekteýge bolady?
Sarapshynyń aıtýynsha, Qazaqstan qoldana alatyn tehnıkalyq quraldar bar:
- IP nemese domen bloktaý;
- DPI arqyly trafıkti anyqtap, tolyq buǵattaýǵa nemese baıaýlatýǵa bolady.
«Biraq bul ádisterdiń shekteýleri bar. Úlken platformalar shıfrlaýdy kúsheıtip jatyr, trafıkti jasyratyn protokoldar paıda boldy. Sondyqtan kez kelgen tehnıkalyq bloktaýdy aınalyp ótý joldary tabylady», dep túsindirdi maman.
Mundaı jaǵdaıda zańdyq talaptar da mańyzdy ról atqarady. Shaqmanovtyń sózine qaraǵanda, memleket platformalardan:
- О́kildik ashýdy;
- Jas ereksheligine saı fıltrleý engizýdi;
- Jergilikti zańdardy oryndaýdy talap ete alady.
«Kóp jaǵdaıda nátıje – tehnıkalyq blok emes, platforma men memleket arasyndaǵy kelisim arqyly keledi», dep atap ótti sarapshy.
VPN-dy buǵattaý múmkin be?
«VPN trafıgi qazir kádimgi HTTPS trafıgine uqsap ketken. Jańa protokoldar VPN-di braýzer trafıgi sııaqty kórsetedi. Sondyqtan tolyq anyqtap, turaqty túrde jaýyp otyrý úshin ınternetti qatty shekteý kerek», deıdi Batyrjan Shaqmanov.
Biraq mamannyń aıtýynsha, mundaı shekteýler bızneske, qashyqtan jumysqa, banktik júıelerge jáne IT sektoryna zııan keltirýi múmkin.
«VPN-dy shekteýge bolady, biraq tolyq joıý is júzinde múmkin emes», deıdi ol.
Sarapshynyń oıynsha, shekteý – máseleniń shaǵyn bóligi ǵana. Negizgi úsh baǵytqa kóńil bólinýi tıis:
1. Ata-ananyń baqylaýy
«iOS jáne Android-ta balaǵa arnalǵan profılder, ýaqyt lımıtteri, kontent shekteýleri sııaqty quraldar bar. Biraq ata-analardyń basym bóligi olardy qalaı qoldanýdy bilmeıdi. Bul baǵytta túsindirý jumystary qajet», deıdi sarapshy.
2. Platformalarmen seriktestik
«TikTok, YouTube, Instagram balalar úshin qaýipsiz rejımderdi kúsheıtip, Qazaqstanǵa arnalǵan bilim berý kontentin, býllıng pen alaıaqtyqqa qarsy materıaldardy aldyńǵy qatarǵa shyǵara alady. Bul álemde keń taraǵan praktıka», dedi ol.
3. Kıbergıgıena jáne medıasaýat
«Balalarǵa zııandy aqparatty jaba berý arqyly máseleni tolyq sheshý múmkin emes. Bizdiń mindet – balany ınternette qaýipsiz minez-qulyqqa úıretý: feık kontentti taný, beıtanys adamdarǵa senbeý, jeke derekterdi qorǵaý, emosııaly kontentterge berilmeý sııaqty daǵdylardy sińirý. Bul – uzaq merzimdi, biraq eń tıimdi sheshim», dep túıindedi Batyrjan Shaqmanov.
Jalpy balalardy áleýmettik jelilerden qorǵaý – kúrdeli másele. Biraq bir nárse anyq: bala qaýipsizdigi úshin tek tyıym jetkiliksiz. Tárbıe, ata-ana baqylaýy, sıfrlyq saýat jáne júıeli saıasat qajet.
