О́ńdeý ónerkásibin órkendetýdiń nátıjesi

О́ndiris salasyndaǵy júıeli ózgeris

О́ńdeý ónerkásibin damytýdaǵy keıingi jyldary baıqalǵan oń dınamıka bıyl da jalǵasty. On aıdaǵy ónerkásiptik óndiristiń jalpy kólemi 24 trln teńgeden asyp, ósim 5,8%-dy qurady. Tegeýrindi serpin metallýrgııa, mashına jasaý, hımııa ónerkásibi men qurylys materıaldary óndirisindegi oń nátıjeler esebinen qamtamasyz etildi.

«Sońǵy úsh jylda memlekettik damý ıns­tıtýttary jańa óndiris oryndaryn ashýda sheshýshi ról atqaryp júr. 2022 jyldan beri jeńildetilgen nesıe arqyly 116 joba qarjylandyrylyp, bul maqsatqa 500 mlrd teńgeden astam bıýdjet qarjysy baǵyttalǵan. Naryqtan tartylǵan qarajatty qosqanda, jalpy qoldaý kólemi 700 mlrd teńgege deıin ulǵaıdy», dedi О́nerkásip jáne qurylys mınıstri Ersaıyn Naǵaspaev.

Bıyl jyl basynan beri jalpy quny 1,5 trln teńge bolatyn 190 joba­­nyń 147-si iske qosyldy. Nátıjesinde, 18 myń­nan astam jańa jumys orny quryl­­dy. Onyń qatarynda Chery, Changan, Haval, Tank markasyndaǵy avtokólik shy­ǵara­tyn zaýyttar, alıýmınıı qaptama­lary men turmystyq tehnıka óndirisi, bolat qubyrlar, toqyma materıaldary ón­dirisi sııaqty iri jobalar bar.

Mınıstr atap kórsetken jobalar tolyq qýatyna shyqqanda óńdeý óner­kási­biniń jyldyq kólemine qosymsha 2,3 trln teńge qosylady.

Salany damytýdyń tórt negizgi ba­ǵyty bar. Olar – qoljetimdi qarjylan­dyrý, shıkizatpen jeńildetilgen qamtý, ındýstrııalyq ınfraqurylym tartý men ónim ótkizý naryǵyn qoldaý. Shıkizatqa jeńildik – iri óndirýshiler áýeli ishki naryqty qamtamasyz et­peıin­she eksportqa lısenzııa ala almaıdy. Buǵan qosa, jeńildik deńgeıi óńdeý tereńdigine qaraı belgilenedi. Bul mehanızm mys, alıýmınıı men myryshqa qoldanylyp otyr. Jeńildik mólsheri daıyn ónim úshin – 5%, aralyq ónimge – 1%. Mehanızm engizil­geli 30 kelisim jasaldy. Jyl sońyna deıin mys óńdeý – 40%, alıýmınıı – 20%, myrysh 25% ósedi dep kútiledi. «Bul – elimizdi tek shıkizat eksporttaýshy el retindegi beınesinen aryltyp, jo­ǵary qosyl­ǵan quny bar ónimder óndirisin kúsheı­tý­diń naqty qadamy bolady», dedi eko­no­mıkalyq sarapshy Alpamys Segizbaıuly.

Respýblıkada ındýstrııalyq saıasat júıeli túrde iske asyrylyp keledi. 16 arnaıy ekonomıkalyq aımaqqa 10,4 trln teńge ınvestısııa shoǵyrlanǵan. 66 ındýstrııalyq aımaqta jalpy quny 1,6 trln teńge bolatyn 305 joba júzege asyrylǵan. Shaǵyn jáne orta bızneske arnalǵan shaǵyn ónerkásiptik aımaqtar qurý tájirıbesi jyl saıyn keńeıip jatyr. Indýstrııalyq aımaqtardy basqarýdyń jańa tetigin engizip, ınfraqurylymdy ártaraptandyrylǵan qarjylandyrý arqyly damytý josparlandy. Bul – óńirlerde jańa óndiristiń ashylýyna ári kásipkerliktiń serpindi damýyna múmkindik týdyrady.

«Keıingi jyldary memlekettik jáne kvazımemlekettik sektordyń satyp alý júıesinde otandyq óndirýshilerdi qol­daý baǵyty kúsheıe tústi. Memlekettik satyp alýda otandyq ónim tizimi 4805 pozısııaǵa deıin keńeıdi. Nátıjesin­de, eldegi óndirýshilermen kelisimshart kólemi 1,5 esege ósip, 418 mlrd teńgege jetti. Al «Samuryq-Qazyna» qory satyp alýlarynda uzaq merzimdi sharttar boıynsha basymdyq tetigi kúsheıdi. On aıda otandyq kompanııalarmen 1,9 trln teńgege offteık pen uzaq merzimdi kelisim jasaldy. Bul – ótken jylmen salystyrǵanda 2,3 ese kóp. Buǵan qosa, jer qoınaýyn paıdalanýshylarǵa qatysty 1 shildeden bastap bırja arqyly standarttalmaǵan taýarlar satyp alý toqtady. Satyp alý «Tizilim» platformasy jańǵyrtylyp, otandyq óndirýshilerdiń qatysýyna qolaıly jaǵdaı jasaldy. Anyǵynda «Tizilim» júıesi arqyly 1 trln teńgege offteık-kelisimsharttar jasaldy – ósim 7,7 ese kóp», dedi Ersaıyn Naǵaspaev.

Sıfrlandyrý ónerkásip salasynyń negizgi draıverine aınalyp keledi. Mınıstrlik dereginshe, sıfrlyq tehnologııalardy engizgen kásiporyndar úlesi 12,9%-dan 19%-ǵa ósken. Búginde 246 kásiporynda – kıberqaýipsizdik quraldary, 142 kásiporynda – bulttyq tehnologııa, 72 óndiriste jasandy ıntellekt, 48 kásiporynda ónerkásiptik robottar bar.

Salalyq negizde taý-ken metallýrgııasynda – vırtýaldy kóshirmeler, «Big Data» taldaý, kompıýterlik kórý, hımııa­da – resýrstardy josparlaý men eńbek qaýipsizdigi júıeleri, mashına jasaýda – vırtýaldy oqytý, 3D-skanerleý, AI-tehnologııalary engizilip jatyr. Jasandy ıntellektini engizýdiń Jol kartasy ázirlenip, «SaryarqaAvtoProm», «Qazsınk», ERG, «Qazfosfat» sekildi kompanııalar 41 jobany júzege asyrdy.

Sıfrlandyrýdyń ekinshi baǵyty – retteý men qoldaý sharalaryn avtomattandyrý ekeni málim. Qazir ónerkásiptiń ulttyq sıfrlyq ekojúıesi qurylyp, «Tizilim» platformasy 6000 tapsyrys berýshi men 900 óndirýshini qamtydy. Buǵan qosa bıyldan bastap otandyq óndirýshiler reestri iske qosylady.  

Munaı óńdeý 40 mln tonnaǵa jetedi

Energetıka mınıstri Erlan Aqken­jenov munaı óńdeý salasyn damytý jos­paryn tanystyrý barysynda elimiz 2040 jyl­ǵa qaraı munaı óńdeý qýatyn qa­zirgi 30 mln tonnadan 40 mln tonnaǵa jet­kizýdi kózdep otyrǵanyn aıtty. Bul maq­satqa jetý úshin 10 mln tonna munaı óń­deıtin jańa iri zaýyt salý josparlanǵan. Byl­tyr munaı óńdeý kólemi 17,9 mln tonnany qurady, bıyl da osy deńgeı saqtalady. Munaı ónimderi óndirisi ótken jyly 14,52 mln tonna boldy, al 2040 jylǵa deıin bul kórsetkishti 29,2 mln tonnaǵa deıin arttyrý josparda tur. Buǵan qosa, otyn sapasy ekologııalyq K4 deńgeıinen K5+ standartyna deıin kóteriledi.

Munaı-hımııa óndirisi de ósim kórsetip otyr. Byltyr 540 myń tonna ónim óndirilip, bıyl 589,7 myń tonnaǵa deıin ulǵaıtý kózdelgen. Alkılat, býtadıen, karbamıd pen polıetılen óndirisine qatysty jańa jobalar iske asyryldy. Búginde salany damytý maqsatynda «Munaı-hımııa ónerkásibi týraly» zań jobasy ázirlenip jatyr. Mınıstrliktiń aıtýynsha, bul qujat salanyń uzaqmerzimdi ári tıimdi damýyna jol ashady.

Agroónimderdi óńdeý salasynda da ósim bar

Tamaq ónimderi óndirisi de elimizde turaqty ósim kórsetip keledi. Bıylǵy on aıda óndiris kólemi 3,1 trln teńgege je­tip, byltyrmen salystyrǵanda 9,1% art­qan. Jyl sońyna jospar – 9,3%. Negizgi kapı­talǵa salynǵan ınvestısııa 60% ósip, 225 mlrd teńgeni qurady. Qaıta óń­del­gen ónim eksporty da ulǵaıǵan. 9 aıda eksport 2,5 mlrd dollarǵa jetip, 32,4% ósti. Un, ósimdik maıy, sút, jarma men shu­jyq ónimderi boıynsha edáýir ósim bar.

Salany jeńildetilgen nesıeleý arqyly qoldaý jalǵasyp jatyr. Bıyl 44,3 mlrd teńge bólinip, shamamen 100 kásiporyn qarjylandyryldy. Kelesi jyly qarjylandyrý 1,5 esege artady. Astyqty tereń óńdeý baǵytynda 2028 jylǵa deıin qýattylyǵy 4,8 mln ton­na bolatyn 5 iri joba iske qosylady. 2,6 mlrd dollar ınvestısııa tartylyp, 3,3 myń jumys orny ashylmaqshy. Buǵan qosa, bıyl 29 joba iske qosyldy, keler jyly 50 joba júzege asyrylyp, 2,5 myń ju­mys orny qurylady. 2027 jyly jalpy quny 874 mlrd teńge bolatyn 26 joba iske asy­rylyp, 3,5 myńnan astam jumys orny paıda bolady.

«Elimizde agroónerkásip keshenin damytý úshin úsh negizgi baǵytty kúsheıtý mańyzdy. Birinshi – ónim óndirisin ártaraptandyrý. Bıdaı egisin azaıtyp, maıly daqyldar, jem-shóp, baqsha ónimi men mal sharýashylyǵy ónimderiniń úlesin arttyrý qajet. Ekinshi – sýarmaly eginshilikti keńeıtý. Klımat­tyq táýekelder kúsheıgen kezeńde sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný, jańa sýqoı­malary men zamanaýı sý únemdeý tehnologııalaryn engizý – negizgi mindet. Úshinshi – óńdeý ónerkásibin damytý. Shıkizat kúıinde eksportty qysqartyp, et-sút, un-tartý, kókónis-jemis, teri-jún ónimderin tereń óńdeıtin kásiporyndar sanyn kóbeıtý arqyly qosylǵan qundy arttyrý kerek. Qysqa qaıyrǵanda, agroónerkásipti damytýdyń basty baǵyty – ártaraptandyrý, sý resýrstaryn tıimdi basqarý men tereń óńdeýdi kúsheıtý», dedi «Aýyl» partııasy, Aqparattyq-saraptama jumysy departamentiniń basshysy Qýanysh Úsenov.

Farmasevtıka óndirisi órken jaıdy

Densaýlyq saqtaý mınıstrligi otandyq dári-dármek óndirisin qoldaý maqsatymen ımporttalatyn sýbstansııalar men shıkizatty QQS-dan bosatýdy usyndy. Bul shara jergilikti kásiporyndardyń shyǵyndaryn azaıtyp, dári baǵasyn tómendetýge baǵyttalǵan. Qazir elimizde 200-den astam otandyq óndirýshi bar, onyń 43-i dári-dármek shyǵarady. Bıylǵy on aıda óndiris kólemi 11,7%-ǵa ósip, 156,6 mlrd teńgege jetti. О́sim jańa óndiristik jelilerdiń iske qosylýyna baılanysty. Otandyq preparattardy satyp alý kólemi de artty. Jyl basynan beri 16%-ǵa ósip, 170 mlrd teńgeni qurady.

Este bolsa, ótken aıda Densaýlyq saqtaý mınıstrligi memlekettik aýdıt nátıjeleri boıynsha dárilik zattar men medısınalyq buıymdarǵa baǵa belgileý tártibin jańartty. Tegin medısınalyq kómektiń kepildik berilgen kólemi men Mindetti medısınalyq saqtandyrý júıesi sheńberinde 2,9 myń ataýdaǵy dári-dármek pen 4,9 myń pozısııanyń baǵasy qaıta qaraldy. Nátıjesinde, 453 pozısııa boıynsha baǵa tómendep, 38-i qymbattady. 1,4 myń medısınalyq buıymnyń tehnıkalyq sıpattamasy men 1,1 myń dárilik zat ataýy túzetildi. Biryńǵaı dıstrıbıýtor halyqaralyq uıymdarmen kelisimderdi de jańartty.

Kelesi jyldan bastap elimizde ón­diristi lokalızasııalaý men tehnologııa transferin kúsheıtýge baǵyttalǵan uzaqmerzimdi sharttardyń jańa tártibi engiziledi. Saladaǵy básekelestikti arttyrý úshin bir taýardy keminde eki otandyq kásiporyn óndirgen jaǵdaıda ulttyq rejimnen alý tetigi qoldanylady. Baǵa retteý tetikterin ózgertý nátıjesinde dárilerdiń edáýir arzandaýy baıqaldy. Úkimet engizgen jańa model esebinen 36 mlrd teńgeden astam qarajat únemdeldi. Imatınıb baǵasy 9450 teńgeden 2348 teńgege, Bevasızýmab 360 myńnan 77 myń teńgege deıin tústi. Antıbıotıkter men ımmýnobıologııalyq preparattardyń baǵasy da tómendedi.

О́nerkásiptegi sıfrlyq jańǵyrý jedeldeıdi

Premer-mınıstrdiń orynbasary – Jasandy ıntellekt jáne sıfrlyq damý mınıstri Jaslan Mádıev eldegi óńdeýshi ónerkásipti Industry 4.0 standartyna kóshirý bastalǵanyn málim­dedi. 2028 jylǵa deıin kásiporyndarda IoT-platformalar, sıfrlyq egizder, boljamdy qyzmet kórsetý júıeleri men ıntegrasııalanǵan óndiris basqarý sheshimderi keńinen engizilmekshi. Osy arqyly eńbek ónimdiligi 10–15%-ǵa, naqty ósim 6,5%-ǵa artyp, ónerkásiptik IoT qoldaný úlesi 10–20%-ǵa deıin joǵarylaıdy.

«Qazir saladaǵy 9 memlekettik qyz­met tolyq sıfrlandy. «Modeldi sıfr­lyq fabrıkalar» jobasyna tartyl­ǵan 6 kásiporynda 45 sıfrlyq bas­tama synalyp, sonyń 31-i iske sátti asty. Nátıjesinde, eńbek ónimdiligi 15–30%-ǵa ósti, operasııalardyń 60%-y avtomattandyryldy, jóndeý shyǵyndary 20%-ǵa qysqardy. Astana Hub-ta óndiris baǵytyndaǵy 29 startap jumys istep, tehnologııalyq avtomattandyrý, qaýipsizdik, jabdyq monıtorıngi men «aqyldy» qurylǵylar boıynsha sheshimder usynyp otyr. Ekojúıe 280 jumys ornyn quryp, 21 mlrd teńge kiris bergen. Otandyq KazTWIN (sıfrlyq egizder jáne Smart Factory) men CUBA IoT platformalary kásiporyndarǵa 3D modeldeý, aqaýlardy boljaý, energııa tıimdiligin baqylaý, myńdaǵan datchıkterdi biriktirý sııaqty zamanaýı múmkindikter beredi», dedi Úkimet basshysynyń orynbasary.

Onyń aıtýynsha, álemde óner­ká­sip­tegi jasandy ıntellekt naryǵy qarqyndy damyp jatyr, al «aqyldy fabrıkalar» tıimdi­likti aıtarlyqtaı arttyr­ǵan. Osy trendke saı elderde óndiris úderisin reınjınırıngteý, robottandyrý tujyrymdamasyn qabyldaý men sıfrlyq fabrıka jelisin keńeıtý isi josparlanǵan.

О́ńdeý ónerkásibi – ekonomıka­nyń básekege qabilettigin aıqyndaı­tyn basty sektordyń biri. Iske qosyl­ǵan jobalar, sıfrlyq transformasııa, ınfraqurylymdyq qoldaý men memlekettik satyp alýdaǵy basymdyq – salany jańa damý deńgeıine kótere­tin faktor. Innovasııalyq sheshimdi óndiriske batyl engizý arqyly óńdeý ónerkásibin sapaly jańa kezeńge shyǵaramyz. Bul úrdis jalǵassa, elimiz halyqaralyq ónerkásiptik tizbekke tıimdi kirigip, joǵary tehnologııaly ónim eksportyn arttyra alady.