Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev 2022 jylǵy 16 naýryzdaǵy «Jańa Qazaqstan: Jańarý men jańǵyrý joly» atty Joldaýynda qoǵamdyq uıymdardyń qoǵam ómirindegi erekshe rólin atap ótip, olardy «eldiń ornyqty jáne jan-jaqty ilgerileýiniń mańyzdy faktory» dep baǵalaǵan bolatyn. Memleket basshysy osylaı úkimet pen úkimettik emes uıymdardyń ózara is-qımylyn kúsheıtý, azamattyq qoǵam ınstıtýttaryn júıeli túrde qaıta jańǵyrtý qajettigin aıqyndap berdi.
Osy oraıda Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Jazýshylar odaǵynyń jumysyn jandandyrýǵa qoldaý kórsetip, ult ádebıetine qatysty tuǵyrly ıdeıalardyń naqty júzege asýyna muryndyq bolyp keledi. Atap aıtsaq, «Jańa Qazaqstannyń ádebı-tanymdyq panoramasy», «Jazýshylardyń ádebı sheberlik mektebi», sondaı-aq «TMD elderiniń arhıvterindegi qazaqstandyq jazýshylarǵa qatysty zertteý jumystaryn júrgizý» atty úsh joba ádebıetimizdiń damýyna jol ashyp, rýhanı qundylyqtarymyzdy jańǵyrtýǵa jáne qalamgerlerdiń shyǵarmashylyq áleýetin arttyrýǵa mol múmkindik berip otyr. Atalǵan úsh iri jobanyń ishindegi «Jańa Qazaqstannyń ádebı-tanymdyq panoramasy» jobasy – elimizdiń jańa tarıhı kezeńindegi ádebı oı men kórkemsózdiń órisin keńeıtýdi maqsat tutqan erekshe bastama. Atalǵan baǵdarlamany elimizdiń qoǵamdyq, mádenı tynysyn, óńirlerdiń rýhanı kelbetin, tabıǵaty men tarıhyn, adamdary men taǵdyrlaryn kórkem týyndy tilimen beıneleıtin irgeli ádebı ekspedısııa deýge de bolady.
Joba aıasynda jas qalamgerler elimizdiń túkpir-túkpirin aralap, talantty aqyn-jazýshylar týǵan ólkeniń qasıetti topyraǵyn basyp, óńirlerdiń bolmysyn, tynys-tirshiligin, tabıǵı kelbetin, tarıhı shejiresin óz shyǵarmalaryna arqaý etip keledi. Osylaı ádebıet tabaldyryǵyn endi attaǵan jas órender ár óńirdiń ózindik boıaýy men rýhyn kórkem tilmen órnektep, jer-sý ataýlary men ańyz-ápsanalaryn qaıta jańǵyrtyp, ádebıet arqyly ulttyq sana men mádenı zerdeni tereńdetýge óz úlesterin qosyp jatyr. Máselen, 2024 jyly jobanyń alǵashqy kezeńi tabysty júzege asyp, 20 ádebı jınaq jaryq kórdi. Bul eńbekterde elimizdiń 17 oblysy men 3 respýblıkalyq mańyzy bar qalanyń ádebı-tanymdyq beınesi kórinis tapty. Ár jınaq – bir óńirdiń rýhanı tólqujaty sekildi: onda sol aımaqtyń tarıhy, mádenıeti, adamdary men tabıǵı sulýlyǵy ádebı tilmen kestelendi.
Al 2025 jyly joba óz jalǵasyn taýyp, bolashaǵynan úmit kúttiretin 20 jas qalamgerdiń shyǵarmalary jaryqqa shyqpaq. Atap aıtsaq, 8 týyndy – proza janrynda (Abaı Aımaǵambetov, Qyzylorda – «Tolqyndy kútken bala»; Sabına Saılaýbaı, Pavlodar – «Mızamshýaq»; Jaqsylyq Muratbek, Shymkent – «Aspany jaqyn aýyldyń...»; Ferýza Mádenıet, Astana – «Aqqalam»; Nurbek Nurjan, Shyǵys Qazaqstan oblysy – «Besinshi qabattaǵy úı»; Temirlan Qylyshbek, Jambyl oblysy – «Tyrnalar mekeni»; Bıbolat Sátjan, Qostanaı – «Tobyl oıshyly»; Asylan Qýanyshuly, Atyraý – «Kishkentaı»); 12 shyǵarma – poezııa (Azamat Ábilqaıyr, Aqtóbe – «Qudyret»; Qarlyǵash Qabaı, Mańǵystaý – «Kóleńkesine kez bolǵan kesirtke»; Edilbek Dúısenov, Almaty – «Aspan»; Meńdibek Luqpanov, Batys Qazaqstan oblysy – Keshikken kóktem»; Dildá Ýálıbek, Abaı oblysy – «Degeleń»; Tileýbek Batys, Aqmola – «Sal Kókshe»; Aızada Rahymjanova, Ulytaý oblysy – Saryarqanyń jańbyry»; Elaman Áshim, Qaraǵandy – «Saparbastaý»; Ádilet Shopen, Soltústik Qazaqstan oblysy – «Túsimen salynǵan úı»; Muhtar Kúmisbek, Almaty oblysy – «Janardaǵy jan boıaýy»; Batyrhan Sársenhan, Túrkistan oblysy – «Jasyl qus»; Dáýren Tileýhan, Jetisý oblysy – «Názik túndegi Noktıýrn») túrinde jazylǵan.
Joba sharty boıynsha árbir qalamgerge belgili bir óńirdiń tynys-tirshiligin, ómir salty men rýhanı kelbetin kórkem týyndy arqyly beıneleý mindetteledi. Osylaı qalamgerler tutas óńirdiń bolmysyn, eldik rýhyn, adam men tabıǵattyń baılanysyn proza nemese poezııa tilimen órnekteıdi. Nátıjesinde, eki jyl ishinde poezııa, proza, ballada, hıkaıat, spektakl jáne balalar ádebıeti janrlarynda ondaǵan tyń týyndy dúnıege kelip, jalpy eldiń jańa ádebı kartasy túzildi.
Jobaǵa qatysýshy qalamgerler shyǵarmalarynan árqaısysynyń óńirlik ereksheligi men taqyryptyq tereńdigi aıqyn seziledi. Mysaly, Abaı Aımaǵambetovtiń «Tolqyndy kútken bala» atty prozalyq týyndysy Qyzylordanyń keń dalasy men Syrdyń tylsym syryn bala kózqarasy arqyly órip, týǵan jerge degen názik saǵynyshty beınelese, Azamat Ábilqaıyrdyń «Qudiret» poezııasy Aqtóbe topyraǵynyń qýatty rýhyn, ulttyń bıik namysyn dáripteıdi. Qarlyǵash Qabaıdyń «Kóleńkesine kez bolǵan kesirtke» atty jınaǵynda Mańǵystaý óńiriniń tabıǵaty men adam taǵdyrynyń fılosofııalyq úılesimi kórinis tapqan. Edilbek Dúısenovtiń «Aspany» – Almatynyń rýhanı keńistigin, al Meńdibek Luqpanovtyń «Keshikken kóktemi» – Batys Qazaqstannyń taǵdyrly tarıhy men búgingi bolmysyn jyr etedi. Sol sekildi Sabına Saılaýbaıdyń «Mızamshýaq» romany Pavlodardyń ótkeni men búginine tereń boılap, ulttyq bolmys pen zamanaýı sananyń toǵysyn sýretteıdi. Jaqsylyq Muratbektiń «Aspany jaqyn aýyldyń…» atty prozasy Shymkent óńiri adamdarynyń jan álemin, kúndelikti tirshiliktegi qarapaıym qýanysh pen rýh bıigin beınelese, Tileýbek Batystyń «Sal Kókshesi» – Aqmolanyń poetıkalyq portretin somdaıdy.
Osylaısha, ár óńirdiń tynysy men taǵdyry, tabıǵaty men tarıhy jıyrma túrli júrektiń qalamynan jıyrma túrli boıaýmen órilip shyqty.
Jobadaǵy qalamgerlerdiń bári – jas býyn. Olar ózderine senip tapsyrylǵan ólkelerdiń qasıetti topyraǵyn basyp, el men jer tarıhyna tereń úńildi, ańyz-áńgimeler men jergilikti derekterdi jınady. Nátıjesinde, búgingi kúnniń kelbeti men ulttyq sanadaǵy jańǵyrý úrdisi kórkem tilmen órnektelip, bolashaqqa amanat bolatyn ádebı eskertkishke aınaldy. Sonymen qatar bul joba bir ǵana shyǵarmashylyq báıge emes, sonymen birge jastardy tyńdaı bilý mádenıetin qaıta jandandyrýdyń úlgisi bolyp otyr. Shynynda, jas qalam ıesin tyńdaý – ózińniń bolashaǵyńa kóz tastaý, jańa oı men jańa únge jol ashý degen sóz.
Kóp jaǵdaıda jastardyń pikiri, olardyń kózqarasy eleýsiz qalyp jatady. Al bul joba sol bir eski stereotıpti buzdy. О́ıtkeni Abaıdyń «tosyp sóıleý» qaǵıdasy dál osyndaı tyńdaýdan, zerdeleýden, keıingi býynǵa senim artýdan bastalady.
Jas qalam ıeleri tek jazyp qana qoıǵan joq, óńirlerdiń mádenı, tarıhı, rýhanı qazynalaryn qaıta tiriltti. Olardyń árbir shyǵarmasy – bir-bir óńirdiń kórkem shejiresi, ádebı kartasy ispetti. Qoryta aıtqanda, «Jańa Qazaqstannyń ádebı-tanymdyq panoramasy» jobasy – tek shyǵarmashylyq bastama emes, ult rýhanııatyn jańǵyrtýdyń, ádebıet arqyly el jandanýyna úles qosýdyń jarqyn kórinisi. Bul – jańa zaman ádebıetiniń jańa tynysy, Jańa Qazaqstan rýhynyń ádebı órnegi.
