Másele nelikten ýshyǵyp otyr?
Májilis qoldanystaǵy Salyq kodeksine kommýnaldyq menshiktegi energııa óndirýshi uıymdarǵa salyq salý máseleleri boıynsha zańnamalyq túzetýler engizdi. О́ıtkeni batys óńirin energııamen qamtyp otyrǵan jalǵyz strategııalyq nysan qaryzǵa belshesinen batqan. Zań jobasy tóńireginde baıandama jasaǵan depýtat Edil Jańbyrshınniń aıtýynsha, qazir MAEK-tiń bir ǵana gaz jetkizýshige bereshegi 20 mlrd teńgege jetipti. Infraqurylymy da syr bergen. Depýtattar kommýnaldyq kásiporynnyń mundaı jaǵdaıyna shúıligip otyr.
– Kompanııanyń qarjylyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge menedjmentiniń qaýqary jetpeı me? Bul rette basqarý tıimdiligi máselesi de ózekti bolýy yqtımal. Eger kompanııa óz mindettemelerin ýaqtyly oryndaı almasa, tarıf saıasatyn qaıta qarastyrý qajet shyǵar. Sebebi salyqtyq jeńildikter berý máseleni ishinara ǵana sheshedi, – deıdi talqylaý kezinde Májilis depýtaty Murat Ergeshbaev.
О́z kezeginde Edil Jańbyrshın menedjmenttiń de áseri bolýy múmkin ekenin, alaıda obektıvti faktorlardyń da bar ekenin atap ótti.
– Birinshiden, gaz baǵasynyń elektr energııasynyń qunynan buryn ósýi eleýli yqpal etedi. Mysaly, 2022 jyly gaz ben elektr energııasy tarıfteri arasyndaǵy aıyrmashylyq 10% bolǵan. Buǵan gaz baǵasynyń ár jyldyń 1 shildesinde, al elektr energııasy tarıfiniń kelesi jyldyń 1 qańtarynda bekitiletini – sebep. Osylaısha, 2023 jyly aıyrmashylyq 14%-ǵa, 2024 jyly 15%-ǵa jetti. Odan bólek, mınımým energııany tutyný kezinde MAEK 140 mvt artyq qýatpen jumys isteýge májbúr, sebebi qural-jabdyqtardy toqtatýǵa bolmaıdy. Mundaı jaǵdaıda kásiporyn elektr energııasyn 2–8 teńge deńgeıinde satýǵa májbúr, al onyń naqty ózindik quny 22 teńgeden asady. Iаǵnı kompanııa shyǵynmen jumys istep otyr, – deıdi ol.
Qural-jabdyǵy ábden tozǵan MAEK-ke byltyr respýblıkalyq bıýdjetten 5 mlrd teńge bólindi. Qazirgi talap boıynsha mekeme sonyń 1 mlrd teńgesin salyq retinde memleketke keri qaıtarýǵa tıis.
– Bıyl da Úkimet rezervinen bul mekemege 5 mlrd teńge bólindi. Kásiporynda nege qarjylyq qıyndyq týyndap otyr? Saýyqtyrý jóninde bir naqty jospar bar ma? Álde biz jyl saıyn bıýdjetten qarjy bólip qaryzdy óteımiz be? – deıdi Májilis depýtaty Erkin Ábil.
Bul rette Energetıka mınıstrligi ókilderi tutynýshylardyń MAEK-ke qaryzyn ýaqtyly tólemeýi de jyǵylǵanǵa judyryq bolyp otyrǵanyn aıtady.
– Búginde MAEK-tiń jóndeý qoryn 2023 jylǵy 6 mlrd teńgeden 2025 jyly 15 mlrd teńgege deıin ulǵaıttyq. Bul kásiporynnyń turaqty jumysyn qamtamasyz etip, tabysynyń artýyna múmkindik beredi. Qazir mekemede qýaty 160 mvt bolatyn bý gazy qondyrǵysy salynyp jatyr. Ol shyǵyndy azaıtyp, tabysty kóbeıtýge sep bolady. Sondyqtan jyl saıyn qosymsha qarjy bólý qarastyrylmaǵan, – deıdi Energetıka vıse-mınıstri Suńǵat Esimhanov.
Biraz talqydan soń, depýtattar MAEK-ti salyqtan bosatatyn zań jobasyn qabyldady. Iаǵnı memleket bólgen sýbsıdııadan endi tabys salyǵyn tólemeıdi. Osy oraıda Májilis depýtaty Edil Jańbyrshındi sózge tartyp, Jańa normanyń artyqshylyǵyn egjeı-tegjeıli suradyq.
– Salyq kodeksiniń 313-baby 1-tarmaǵyna sáıkes, salyq salynatyn tabys 20 paıyzdyq mólsherleme boıynsha korporatıvtik tabys salyǵyna jatady. Mundaı jaǵdaıda korporatıvtik tabys salyǵyn tóleý memleket bólgen qarjynyń is júzinde qaıta bıýdjetke qaıtarylýyna ákeledi. Mundaı tásilmen josparlanǵan jóndeý jumysy da tolyq atqarylmaı keledi. Zań osy olqylyqty túzetýge baǵyttalǵan. Biraq bul norma – ýaqytsha. 2029 jyldyń 1 qańtaryna deıin ǵana osylaı belgilenip otyr. Atalǵan túzetýge Úkimet te oń qorytyndysyn berdi, – dedi depýtat.
Qazaqstan men Mońǵolııa zeınetaqy tólemderi týraly kelisimge keldi
Mońǵolııadan kelgen qandastar endi zeınetaqy qoryndaǵy aqshasyn Qazaqstanǵa aýdara alady. Bul 2024 jylǵy 29 qazanda Ulan-Batyr qalasynda qol qoıylǵan Qazaqstan men Mońǵolııa úkimetteri arasyndaǵy zeınetaqy salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisim negizinde júzege asyrylmaqshy. Májilis tıisti qujatty ratıfıkasııalady.
Jalpy otyrysta Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstriniń mindetin atqarýshy Vıktorııa Shegaı zań jobasyn iske asyrý halyqaralyq yntymaqtastyqty odan ári damytýǵa, azamattardyń áleýmettik kepildikteri men quqyqtaryn nyǵaıtýǵa, eki el arasyndaǵy ózara senimdi arttyrýǵa yqpal etetinin aıtty.
– Qujat eki el azamattarynyń basqa memleketke qonys aýdarǵan kezinde eńbek ótilin ózara taný jáne esepteý tártibin belgileıdi. Kelisim Qazaqstandaǵy eńbek sińirgen jyldar úshin beriletin zeınetaqylarǵa jáne Mońǵolııadaǵy áskerı qyzmetkerlerdiń zeınetaqysyna áser etpeıdi. Tólemder azamat turaqty turatyn eldiń zańnamasyna sáıkes taǵaıyndalady. Eńbek qyzmetinen bólek, áskerı boryshyn óteý kezeńi, joǵary jáne arnaıy tehnıkalyq oqý oryndarynda bilim alý merzimderi de engiziledi, – dedi V.Shegaı.
Búginde elimizde Mońǵolııadan turaqty turý úshin kelgen shamamen 6 600 azamat bar. Olardyń 6 100-i – etnostyq repatrıanttar. Mınıstrliktiń aqparattyq júıeleri boıynsha tarıhı otanyna oralǵan shamamen 1 800 adamǵa zeınetaqy taǵaıyndalǵan. Kelisim kúshine ense, shamamen 400 adamnyń eńbek ótili qaıta esepteledi. Bir jaqsysy, buǵan respýblıkalyq bıýdjetten qosymsha qarajat talap etilmeıdi. Talqylaý qorytyndysynda Májilis depýtattary zań jobasyn qoldap, Senatqa joldady.
Qarýdy saqtaý men paıdalaný talaptary qatańdaıdy
Jalpy otyrysta jekemenshik kúzet uıymdary men qarý ıelerine qatysty memlekettik baqylaýdy kúsheıtetin kúzet qyzmeti týraly zań ekinshi oqylymda qabyldandy. Qujatty Memleket basshysynyń tapsyrmasy negizinde Májilis depýtattary ázirlegen. Oǵan sáıkes azamattyq jáne qyzmettik oıyq uńǵyly atys qarýy ıeleri qarýyn tekserý atysy úshin tapsyrýǵa tıis. Bul prosedýra ýaqtyly oryndalmaǵan jaǵdaıda Ishki ister mınıstrligi birinshi jáne ekinshi sanattaǵy ruqsattardyń kúshin ýaqytsha toqtatady.
– Zańda kúzet qyzmetin usynýshylar úshin jańa mindettemeler belgilendi. Olar ýákiletti organǵa mindetti túrde esep berýi, qyzmetti toqtata turý nemese qaıta bastaý týraly bes jumys kúni ishinde habarlaýǵa tıis. Jeke kúzet uıymdarynyń fılıaldary men ókildikteriniń basshylaryna, sondaı-aq qarapaıym kúzet qyzmetkerlerine mindetti talaptar engiziledi. Qujatqa «Áskerılendirilgen temirjol kúzeti» tujyrymdamasy enedi. Onyń mindeti – tranzıttik temirjol baǵyttarynda júk pen zattardy úzdiksiz qorǵaýdy qamtamasyz etý, – dedi Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń hatshysy Magerram Magerramov.
Keden salasyn jetildirý kerek
Kún tártibindegi máseleler tolyq qaralǵan soń, depýtattyq saýaldar jarııa etildi. Jıynda Talovaıa ózeni arqyly ótetin avtomobıl kópirin jańǵyrtý, farmasevtıka salasyndaǵy áleýmettik tólem júıesin shekteý jáne áleýmettik kartalardy engizý, oqýshylardy ystyq tamaqpen qamtamasyz etýdi ádil qarjylandyrý syndy máseleler kóterildi.
Depýtat Bolat Kerimbek keden salasyn jetildirýge qatysty usynysyn jetkizdi. Onyń aıtýyna qaraǵanda, 2024–2025 jyldary táýekeldi basqarý júıesi (TBJ) arqyly iriktelgen kompanııalardyń jartysynan astamynda eshqandaı buzýshylyq anyqtalmaǵan. Soǵan qaramastan, sýbektilerdi tekserý kezinde taýar aınalymy ýaqytsha toqtatylypty. Munyń bızneske qolaısyzdyǵy ǵana emes, naqty ekonomıkalyq saldary bar kórinedi.
– Jetkizý merzimi buzylady, logıstıkalyq shyǵyn artady, kelisimshart oryndalmaıdy, básekege qabilettilik tómendeıdi, qarjylyq shyǵyn ósip, taýar aınalymy azaıady. Tipti, taýarlar kedende eki aıǵa deıin turyp qalyp, nátıjesinde eshqandaı zańbuzýshylyq anyqtalmaǵan jaǵdaılar oryn alady. Qoldanystaǵy tájirıbe keden organdary qyzmetiniń áli de shamadan tys fıskaldyq jáne repressıvtik sıpatta ekenin kórsetip otyr, – degen «Amanat» partııasy fraksııasynyń múshesi Bolat Kerimbek bul jaǵdaı negizinen eldiń halyqaralyq bedeline de teris áserin tıgizip otyrǵanyn málimdedi.
Máselen, Dúnıejúzilik bank ázirleıtin Logıstıkanyń tıimdilik ındeksinde (LPI) Qazaqstan 2010 jylmen salystyrǵanda óz kórsetkishin tómendetip, qazir 79-orynǵa jaıǵasqan. Atalǵan reıtıng ınvestorlar men halyqaralyq seriktester úshin mańyzdy ındıkator ekenin eskersek, bul – mańyzdy sıgnal. Depýtat Premer-mınıstrdiń orynbasary – Ulttyq ekonomıka mınıstri Serik Jumanǵarınge tómendegideı usynys tastady.
– Halyqaralyq tájirıbege saı, saraptama aıaqtalǵanǵa deıin taýarlardy ýaqytsha shyǵarýdy keńinen qoldaný; anyqtalǵan buzýshylyqty taldaý arqyly olardyń formaldy, tehnıkalyq jáne naqty quqyq buzýshylyqtarǵa araqatynasyn aıqyndaý; syrtqy ekonomıkalyq qyzmetke qatysýshylarmen profılaktıkalyq jáne túsindirý jumysyn kúsheıtý, úlgilik qateler men usynymdardy júıeli túrde jarııalaý. Jeńildetilgen rásimderge qol jetkizý úshin ýákiletti ekonomıkalyq operator (ÝEO) mártebesin alý yntalandyrý tetikterin keńeıtý; sıfrlandyrýdy tereńdetý jáne artyq ákimshilik kedergini joıý arqyly buzýshylyq sanyn azaıtýǵa baǵyttalǵan keshendi sharalar ázirleý kerek, – deıdi B.Kerimbek.
Al Májilis depýtaty Janarbek Áshimjan eldegi úsh iri uıaly baılanys operatorynyń tarıfterin 20%-ǵa kóterý josparyn synap, bul árekettiń naryqtaǵy básekelestikti shekteý qaýpin týdyratynyn aıtyp, saýal joldady.
– Eldegi teloperatorlardyń bul qadamy – mıllıondaǵan otandasymyzdyń qaltasyna salmaq salatyn sheshim. Prezıdenttiń «Jeke monopolııa – memlekettik monopolııadan da soraqy» degen sózi dál osyndaı jaǵdaılarǵa baǵyttalyp aıtylǵandaı. Ádette básekeli naryqta ár operator óz strategııasyn bólek-bólek jasaıdy. Biri baǵany tómendetedi, biri aksııa jasaıdy, endi biri qosymsha qyzmet usynady. «Tele 2», «Altel», «Bılaın» syndy úsh iri operatordyń bir ýaqytta tarıf kóterýi naryqtaǵy básekeniń emes, ózara kelisimniń, úılesimniń belgisi sııaqty kórinedi. Osy jaǵdaı uıaly telefon men ınternet qyzmetin jetkizý sektorynda monopolııalyq kelisim faktilerin tekserýdi qajet etedi. 2023 jyldan beri baılanys tarıfteri 7–57% aralyǵynda qymbattapty. Respýblıka kóleminde 18,8 mıllıon azamat mobıldi ınternetke táýeldi. Bul sıfrlar – mobıldi baılanys qazir jaı qyzmet emes, eldiń sıfrlyq tutastyǵyn ustap turǵan strategııalyq resýrs ekenin dáleldeıdi, – dedi J.Áshimjan.
Minberden soń
Jalpy otyrystan keıin depýtattar birqatar suraqqa jaýap berdi. Máselen, depýtat Murat Ábenovten ushaq bıletteriniń qymbattaýyna qatysty pikir aldyq. О́ıtkeni avıakompanııalarǵa berilgen jeńildikter men qaıtarylmaıtyn bıletterdi satýǵa ruqsat berilgenine qaramastan, jolaýshylar áli de qoldan kóterilgen baǵalar men quqyq buzýshylyqtarǵa tap bolyp otyr.
– Bılet qunynyń tómendegenin baıqamadyq. Tipti bir aı buryn brondasań da, sol baǵa. Negizinen ishki reıstegi áýe bıletteriniń qymbattaýyna esh negiz joq. Onyń ústine avıakompanııalardyń bıletti qaıtarý kezindegi ádiletsizdigi taǵy bar. Olar aqshany qaıtarýdyń ornyna úsh aı ishinde qoldanýǵa tıis sertıfıkat beredi. Avıasııa salasyndaǵy lobbıstik áreketterdi toqtatyp, baqylaýdy qaıtarý kerek. Aldaǵy zań jobasynda avıakompanııalardy tekserýge ruqsat berý, keshigý, bortty aýystyrý sııaqty jaǵdaılarda kompanııalarǵa aıyppul salý, jolaýshylardyń sotqa júginý quqyǵyn qalpyna keltirý usynylyp jatyr, – dedi M.Ábenov.
Sondaı-aq depýtat keıingi kezderi qoǵamda jıi talqylanyp júrgen zeınetaqy jınaqtaryn stomatologııalyq emge paıdalanýǵa shekteý qoıýdy qoldamaıtynyn jetkizdi. Onyń pikirinshe, elde tis emdeý óte qymbat ári halyqtyń basym bóliginde stomatologııalyq problemalar bar. Ol mınıstrlik bul sheshimdi Otbasy bankiniń qysymymen qabyldady dep esepteıdi, sebebi bank zeınetaqy qarajatynyń ózderinde saqtalǵanyn qalaıdy.
Al «Amanat» partııasy fraksııasynyń múshesi Ashat Aımaǵambetovten balalardyń smartfon men áleýmettik jelilerdi paıdalanýyn shekteýge qatysty oıyn bildik. Depýtat bul máselede tyıym salý jetkiliksiz ekenin tilge tıek etti.
– Mektep tek sabaq oqıtyn oryn emes, áleýmettený alańy. Qazir úzilis kezinde balalar bir-birimen sóılesýden góri, kópshiligi telefonǵa telmirip otyrady. Kúni boıy TikTok qaraý balanyń densaýlyǵyna keri áser etedi. Aty tanymal neshe túrli oıyndarǵa da áýes. Onda pedofılder balalarmen kezdesýler uıymdastyrǵan jaǵdaılar boldy, tipti zorlaý faktileri de tirkeldi. Sýısıdke aparǵan oqıǵalar da kezdesip jatyr. Bul jóninen naqty faktiler AQSh pen Anglııada tirkeldi. Sondyqtan bul máselege rasıonaldy qaraý kerek. Árıne, eń aldymen mektepterde smartfondy shektegen jón. Onyń ornyna jasóspirimder úshin úıirmeler men seksııalardyń sanyn keshendi túrde arttyrý mańyzdy, – deıdi Ashat Aımaǵambetov.
