Qazaqstan – Iran: Yrysqa bastaıtyn yntymaqtastyq

Eki el arasynda sheshilmegen túıtkil joq

Odan keıin Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev pen Iran Prezı­denti Masýd Pezeshkıan kelissóz júrgizdi.

«Asa qurmetti Prezıdent myrza, Qazaq­stanǵa qosh keldińiz! Elimizge alǵash ret resmı saparmen kelip otyrsyz. Qazaq­ta «Kórshi tatý bolsa – qut» degen jaq­sy sóz bar. Eki eldi qart Kas­pıı baılanystyrady. Qazaqstan Iran­dy jaqyn ári baýyrlas kórshi, Orta Shy­ǵys­taǵy senimdi seriktes dep biledi. Biz qashanda Iranǵa tileýlespiz. Qıyndyq­tarǵa qaramastan qarym-qatynasty úzgen joqpyz. Qazaq-ıran baılanysynyń tamyry tereńde jatyr. Qos halyqtyń tarıhy – ortaq, salt-dástúri men mádenıeti uqsas. Yqpaldastyǵymyz ǵasyrlar boıy jalǵasyp kele jatyr. Qazaq eli ár­daıym Irandy qoldaıdy, aramyz­da esh­qandaı túıtkil, ıá bolmasa, sheshilmegen má­sele joq. Sondyqtan eki el arasyndaǵy qarym-qatynastyń keleshegi zor. Qazaqstan men Iran arasynda syndarly saıası dıalog qalyptasqan, Úkimetterimiz birlesip jumys isteıdi. О́zara ýaǵdalastyqtarymyz oryndalýda, parlamentaralyq baılanys ta nyǵaıyp keledi. Saýda-ekonomıka salasyndaǵy alys-beris jyldan jylǵa kúsheıip keledi. Bıylǵy 10 aıda kórsetkishter byltyrǵymen salystyrǵanda 40 paıyzǵa artty. Bul – árıne, óte jaqsy jetistik. Biraq osy qarqyndy toqtatpaı, ózara saýda kólemin ulǵaıta túsý qajet. Men úsh jyl buryn Iranǵa resmı saparmen baryp qaıttym. Bul saparymnyń nátıjesinde yqpaldastyǵymyz tyń serpinmen damı bastady dep aıtýǵa bolady», dedi Qazaqstan Prezıdenti.

Memleket basshysy oraıly múmkin­dikti paıdalanyp, Irannyń Joǵary kósemi Aıatolla Álı Hameneıge sálemin joldady.

Masýd Pezeshkıan qonaqjaılyq tanytqany úshin Qasym-Jomart Toqaevqa rızashylyǵyn bildirip, osy saparda ekijaqty baılanystar tyń serpin alatynyna senimdi ekenin jetkizdi.

«Tarıhy tereń, mádenıeti baı baýyrlas, dostas Qazaqstanǵa kelgenime qýa­nysh­tymyn. Kóptegen baǵytta ynty­maq­tastyǵymyz qarqyndy túrde damyp keledi. Úkimetterimiz nátıjeli jumys atqarýda. Saıası-ekonomıkalyq, mádenı-gýmanıtarlyq jáne qaýipsizdik salalaryndaǵy yqpaldastyqtyń áleýeti zor dep oılaımyn», dedi Iran Prezıdenti.

О́zara taýar aınalymy 40%-ǵa ósti

Budan keıin Qazaqstan men Iran prezı­dentteriniń kelissózi eki el delega­sııalarynyń qatysýymen keńeıtilgen quramda jalǵasty. Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan Kaspıı aımaǵyndaǵy mańyzdy ári senimdi seriktes retinde Iranmen yqpaldastyqty nyǵaıtýǵa múddeli ekenin jetkizdi.

«Eki eldiń dıplomatııalyq qatynas ornatqanyna 33 jyldan asty. Osy kezeńde tyǵyz memleketaralyq yntymaqtastyqqa qol jetkizdik. Syndarly saıası dıalog qurdyq. Úkimetaralyq ekonomıkalyq komıs­sııa belsendi jumys atqarýda. Parla­mentaralyq baılanys jolǵa qoıyldy. Aýqymdy sharttyq-quqyqtyq negiz qalyptasty, 50-den asa kelisim jasaldy. Halyqaralyq uıymdar aıasynda yqpaldastyǵymyz jalǵasyp jatyr. Bul dástúrli dostyq pen áriptestigimizdiń aıqyn dáleli ekeni sózsiz», dedi Prezıdent.

Masýd Pezeshkıan ıran-qazaq qaty­nas­­tary tereńnen tamyr tartatynyna toqtaldy.

«Eki el arasyndaǵy baılanystar Uly Jibek joly dáýirinen bastaý alady. Táýelsizdik alǵanǵa deıin de Qazaq­stan­men aradaǵy qarym-qatynas úzilgen joq. Sizdiń elińizben yntymaqtastyq biz úshin óte mańyzdy. Úkimetaralyq, vedomstvoaralyq yqpaldastyq jolǵa qoıyl­ǵan. Kóptegen halyqaralyq jáne aımaq­tyq máseleler boıynsha qos memleket­tiń ustanymy uqsas. Eýrazııa­lyq ekono­mı­kalyq odaq, Shanhaı yn­tymaq­tastyq uıymy, Islam yntymaqtastyq uıymy aıa­synda tyǵyz áreket etemiz. Bul baǵytt­aǵy jumysty kúsheıtý – ortaq mindet. Qazaq­stanmen aradaǵy taýar aınalymy 40 pa­ıyzǵa artty. Bul – óte jaqsy kórsetkish. Budan buryn ózara saýda-sattyqty 3 mlrd dollarǵa deıin jetkizý­ge ýaǵdalas­qan edik. Osy kelisimdi júzege asyrýǵa kúsh sala beremiz. Sonymen qatar Iran Islam Respýblıkasy men Eýrazııa­­lyq ekonomıkalyq odaq arasynda jasal­ǵan erkin saýda kelisimi eki eldiń saýda-eko­nomıkalyq baılanystaryn keńeıtý­ge berik negiz qalaıdy», dedi Iran Prezıdenti.

Kelissóz barysynda saýda-ekonomıka, ınvestısııa salalaryndaǵy yqpaldastyq keleshegi qarastyryldy.

«О́zara taýar aınalymy jyldan-jylǵa artyp keledi. Degenmen saýda-sat­tyq­ty ártaraptandyrý máselesin oılas­t­yrý kerek. Ásirese, aýyl sharýashy­lyǵy, kólik-logıstıka, taý-ken, óndiris, medı­sına jáne ozyq tehnologııalar sala­laryndaǵy qarym-qatynasty janda­n­dyrý qajet. Búgin qol qoıylatyn qu­jat­­tar saıası jáne ekonomıkalyq alys-beristi damytýǵa tyń serpin beredi dep senemin», dedi Memleket basshysy.

Prezıdenttiń aıtýynsha, elimiz Iranǵa jalpy quny keminde 200 mln dollar bolatyn taýar tasymaldaýǵa daıyn. Bul rette Qasym-Jomart Toqaev Tegeran­da Qazaqstannyń Saýda úıin ashý basta­ma­syna qoldaý bildirip, Iskerlik keńes­tiń jumysyn jandandyrýdyń, Qazaq­stan – Iran birlesken saýda-ónerká­sip palatasynyń áleýetin tolyq paıdalaný­dyń mańyzyn atap ótti.

Jyl basynan beri Iran Qazaqstan ekonomıkasyna 17,8 mln dollar tikeleı ınvestısııa salǵan. Iran kásipkerleri Almaty oblysynda irimshik zaýytyn, Batys Qazaqstan oblysynda mal terisin óńdeý kombınatyn ashý sekildi jobalarǵa belsene atsalysyp jatyr. Qazaqstan bıznesmenderi de Iran naryǵynda birqatar jobany júzege asyrýda.

Taraptar Soltústik-Ońtústik kólik dálizi men Qazaqstan – Túrikmenstan-Iran temirjolynyń áleýetin odan ári arttyrýǵa múddeli ekenin jetkizdi.

Bıylǵy 10 aıdyń nátıjesinde atalǵan baǵyttarmen tasymaldanǵan júktiń kólemi ótken jylmen salystyr­ǵanda 53 paıyzǵa artqan. Prezıdentter aımaqaralyq baılanysty kúsheıtý úshin kólik-tranzıt joldaryn odan ári ártaraptandyrý, ásirese, Kaspıı teńizindegi port ınfraqurylymyn birlese damytý máselelerin talqylady.

Budan bólek, kelissózde aýyl sharýa­shylyǵy, energetıka, taý-ken, sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt salalarynda birlesken jobalardy iske asyrý keleshegine nazar aýdaryldy.

Eki el basshylary mádenı-gýmanıtar­lyq baılanystardy jandandyrý máse­lesin de qozǵady.

«Irannyń muraǵattarynda qazaq tarıhyna qatysty kóptegen jádiger saqtalǵan. Ǵalymdarymyz ál-Farabı murasyn birlese zertteýdi qolǵa aldy. Qazaq jerinde uly oıshylǵa arnalǵan tarıhı-mádenı keshen salý máselesi qaras­tyrylyp jatyr. Sonymen qatar búgin Iran delegasııasy Qazaqstan tarıhyna qatysty birqatar qundy eski qoljazbanyń kóshirmesin ala keldi. Sol úshin Sizge zor rızashylyǵymdy bildiremin. Bul qadam qos halyqtyń tarıhı baılanysynyń tereń ekenin dáleldeı túsedi», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Taraptar eki eldiń rýhanı qundylyq­taryn keńinen tanystyrý úshin aldaǵy jyldary Mádenıet kúnderin ótkizý, joǵary oqý oryndary arasynda stýdent almasýdy jandandyrý, medısınalyq uıymdar men farmasevtıkalyq óndiris oryndary arasynda seriktestik ornatý jóninde ýaǵdalasty.

Salalardy jaqyndastyrǵan segiz qujat

Qazaqstan jáne Iran prezıdentteri­niń qatysýymen mynadaı úkimetaralyq jáne vedomstvoaralyq qujattardy almasý rásimi ótti:

1. Qazaqstan Respýblıkasy men Iran Islam Respýblıkasy arasyndaǵy qyl­mys­tyq ister boıynsha quqyqtyq kómek týraly shart;
2. Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti men Iran Islam Respýblıkasy Úkimeti arasyndaǵy jolaýshylar men júkterdi avtokólik arqyly halyqaralyq tasymaldaý týraly kelisimge ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly hattama;
3. Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrligi men Iran Islam Res­pýb­lıkasy Syrtqy ister mınıstr­ligi ara­syndaǵy yntymaqtastyq baǵdarlamasy;
4. Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi men Iran Islam Respýblıkasy Mádenıet jáne ıslamdyq baǵdar mınıstrligi arasyndaǵy 2026–2028 jyldarǵa arnalǵan mádenı almasý baǵdarlamasy;
5. Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrligi men Iran Islam Respýb­lıkasy Aktilerdi jáne jyljymaıtyn múlikti tirkeý jónindegi memlekettik uıymy arasynda zııatkerlik menshik salasy boıynsha ózara túsinistik pen yntymaqtastyq týraly memorandým;
6. Qazaqstan Respýblıkasy Kólik mı­nıstrligi men Iran Islam Respýb­lıkasy Jol jáne qala qurylysy mı­nıstrligi arasyndaǵy kólik, tranzıt jáne logıs­tıka salalary boıynsha strategııalyq yntymaqtastyq týraly ózara túsinistik týraly memorandým;
7. Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstrligi men Iran Islam Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý jáne medı­­sınalyq bilim berý mınıstrligi ara­syndaǵy densaýlyq saqtaý salasy bo­ıynsha yntymaqtastyq máseleleri jónindegi ózara túsinistik týraly memorandým;
8. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Is Basqarmasy «Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń teleradıo kesheni» sharýashylyq júrgizý quqyndaǵy respýblıkalyq memlekettik kásiporyny men Iran Islam Respýblıkasy radıohabar taratý jáne televızııa uıymy arasyn­daǵy ózara túsinistik jáne yntymaqtastyq týraly memorandým.

Taıaý Shyǵys pen Afrıkaǵa shyǵatyn «qaqpa»

Kelissózder qorytyndysy boıynsha Qasym-Jomart Toqaev pen Masýd Pezeshkıan Birlesken málimdeme jasady.

Qazaqstan Prezıdenti Iran Islam Res­pýblıkasyn halyqaralyq deńgeıde be­deli zor memleket ári elimizdiń Orta Shy­ǵys­­t­aǵy senimdi seriktesi retinde atady.

«Baýyrlas qos halyqtyń tarıhy – tamyrlas, salt-dástúri jáne mádenıeti – uqsas. Qolymda birqatar tarıhı derek bar. Mysaly, Uly Jibek joly qazirgi Qazaqstan men Iran dalasy arqyly ótken. Uly Jibek joly tehnologııanyń, dinniń taralýyna, sondaı-aq mádenı-rýhanı qatynastyń tereńdeýine yqpal etti. Iran muraǵattarynda Qazaq handyǵy jáne qazaqtyń jaýjúrek halyq ekeni týraly jazbalar saqtalǵan. Táýke han men shah Sultan Hýseın arasynda tyǵyz qarym-qatynas ornaǵan. Eki el ókilderi Máskeýde kezdesip, Iran elshisi qazaq dalasyna saparmen keldi degen tarıhı málimetter bar eken. Ábilqaıyr han Nádir shahqa elshi jiberip, baılanysty damytýǵa nıet bildirgen. Túrkistandaǵy Áziret sultan kesenesindegi Taıqazan Iran sheberi Ábdelazız Sharafýddın Tebrızıdiń sheberhanasynda jasalǵan. Qazaq tilinde parsy sózderi kóp. Ǵalymdar tildik qorymyzdaǵy parsy sózderiniń úlesi 4 paıyz dep sanaıdy. Olardyń arasynda: astana, paıda, kórpe, dáýren, dári, dárýmen, aýla, oraza jáne taǵy basqa sózder bar. Búginde Irannyń soltús­tigindegi Gúlstan provınsııasynyń Gorgan, Bandar-Túrikmen jáne Kúmbed-Kavýs qalalarynda 5 myńnan asa qazaqtar turady. Fırdoýsıdyń «Shahnamasy» men onyń keıipkerleri Turan halyqtaryna da jaqyn. Qazaqtyń uly aqyny Abaı Fırdoýsı, Hafez, Saadı sııaqty parsy shaıyrlarynyń shyǵarmalarymen tanys bolǵan. Iran delegasııasy ákelgen kóne qoljazbalardyń kóshirmeleri XVIII ǵasyrdaǵy qazaq tarıhy men mádenıetine arnalǵan. Usynylǵan 27 qoljazbada Qazaq handyǵynyń áleýmettik-ekonomıkalyq ahýaly, kórshi eldermen qarym-qatynasy, aımaqtaǵy básekelestik, Túrkistannyń saıası-ekonomıkalyq jaǵdaıy, Reseı patshalyǵynyń qazaq aımaqtary men handyqtaryna qatysty áreketteri týraly saraptamalar bar. Sondaı-aq qazaq dalasynda kómir, temir, mys, qorǵasyn jáne bırıýza kenishteriniń tabylyp, olardy óndirý máselesi sıpattalǵan. О́te qyzyqty derekter bar, Sizge kóp raqmet, Prezıdent myrza», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy qazaq halqy parsy jurtyn ejelgi órkenıettiń zańdy murageri retinde jaqsy biletinin jetkizdi.

«Elderińiz Taıaý Shyǵys pen Eýrazııa­ny jalǵap tur. Keıingi jyldary Iran­nyń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne ǵyly­mı-tehnıkalyq áleýeti artyp keledi. Bul Sizdiń jáne Iran basshylyǵynyń qajyr­ly eńbegi men salıqaly saıasatynyń nátı­jesi dep bilemiz. Qazaqstan Irannyń jetis­tikterine árdaıym qýanady, bola­sha­ǵynyń jarqyn bolýyn tileıdi. Halyq­tarymyzdyń yntymaǵyn bekemdeı túsý jáne tabystaryn eseleý – bizdiń ortaq maqsatymyz. Qazirgideı almaǵaıyp zamanda kúsh biriktirýdiń mańyzy zor ekeni sózsiz», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent eki eldiń qarym-qatynasy qarqyndy damyp kele jatqanyna nazar aýdaryp, osy sapardyń nátıjesinde ózara baılanys jańa deńgeıge kóteriletinine senim bildirdi.

«Biz búgin shaǵyn jáne keńeıtilgen quramda nátıjeli kelissózder ótkizdik. О́zara yqpaldastyqqa tyń serpin beretin basym baǵyttardy talqyladyq. Qos tarap mańyzdy úkimetaralyq qujattarǵa qol qoıdy. Iran – Qazaqstannyń saýda-ekonomıka salasyndaǵy óte mańyzdy seriktesi. Osy oraıda ózara taýar aınalymyn ulǵaıtý máselesine basa nazar aýdardyq. О́tken 10 aıdaǵy saýda-sattyq kólemi byltyrmen salystyrǵanda 40 paıyzǵa artty. Aldaǵy ýaqytta bul kórsetkishti arttyra túsýge kelistik. Buǵan áleýetimiz tolyq jetedi. Investısııa – uzaq merzimge arnalǵan seriktestik kepili. Qazaqstanda 700-ge jýyq Iran kompanııasy bar. Bul kompanııalar negizinen ónerkásip, ınfraqurylym, aýyl sharýashylyǵy salalarynda jumys isteıdi. Qazaqstannyń iskerlik qaýymdastyǵy da Iran ekonomıkasyna ınvestısııa salýda. Kásipker­lerimiz taý-ken, kólik-logıstıka, azyq-túlik óndirisine qatysty túrli jobany júzege asyryp jatyr. Biz senimdi seriktes retinde sheteldik ınvestorlardy qoldaýǵa, olarǵa qolaıly jaǵdaı jasaýǵa árqashan daıynbyz. Osy rette Iran kompanııalaryn uzaq merzimge arnalǵan iri jobalarǵa atsalysýǵa shaqyramyn», dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, eki el arasynda kólik-logıstıka sala­syn­daǵy baılanysty kúsheıtýge mol múmkindik bar.

«Biz elderimizdiń strategııalyq tur­ǵydan utymdy jerde ornalasqanyn tıimdi paıdalanýymyz kerek. Qazir Eýropa men Qytaı arasynda qurlyq arqyly tasymaldanatyn júktiń shamamen 85 pa­ıyzy Qazaqstan arqyly ótedi. Osy rette Soltústik-Ońtústik kólik dálizin jáne Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran temirjol baǵytyn damytýdyń mán-mańy­zy erekshe. Bul – eki eldiń múddesine saı ke­letin mańyzdy joba. Qazaqstan temir­joldardy jańǵyrtý, kólik joldaryn salý, sondaı-aq Kaspıı teńizi arqyly ótetin keme qatynasyn jandandyrý jumysyn qolǵa aldy. Iran ınvestorlaryn osy basta­malarǵa atsalysýǵa shaqyrdyq. Qyzyǵý­shylyq bildirgen jeke sektor ókilderine arnaıy usynystar daıyndap, qolaıly jaǵdaı jasaýǵa ázirmiz. Biz Irandy Ońtústik-Shyǵys Azııaǵa jáne Afrıka qurly­ǵyna shyǵatyn «qaqpa» retinde qaras­tyramyz. Osy múmkindikti paıdalanyp, Iran basshylyǵyna Bandar-Abbas qalasyn­daǵy Shahıd Radjaı portynan Qazaq­stanǵa jer telimin bergeni úshin shy­na­­ıy rı­za­shylyǵymdy bildirdim. Bul qadam eki el yqpaldastyǵyn odan ári ny­ǵaı­ta tú­setini sózsiz», dedi Qazaqstan Prezıdenti.

Alys-beristi óristetýge múmkindik mol

Memleket basshysy óńiraralyq baılanystar ózara yntymaqtastyǵymyzǵa tyń serpin berýge tıis dep sanaıdy.

«Qazir Qazaqstannyń birqatar oblysy men Irannyń provınsııalary arasynda seriktestik qatynas ornaǵan. Biz Iran kásipkerleriniń Mańǵystaý oblysy aýmaǵynda birlesken erkin ekonomıkalyq aımaq qurý týraly usynysyn quptaımyz. Bul qadam Qazaqstanda Iran shıkizatynan daıyn ónim jasaýǵa, ony aımaq elderine taratýǵa múmkindik beredi dep senemiz»,  dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Qazaqstan Prezıdenti aýyl sharýashy­lyǵyn yntymaqtastyqtyń mańyzdy salasynyń biri retinde atap ótti.

«Qazaqstan Iran naryǵyna astyq jáne basqa da dándi-daqyl tasymaldaıdy. Mysaly, byltyr 500 myńnan asa tonna arpa jetkizdik. Onyń kólemin birneshe ese kóbeıtýge múmkindigimiz bar. Osy máseleni Masýd Pezeshkıan myrzamen jan-jaqty talqyladyq. Qazaqstan aýyl sharýashylyǵyn sıfrlandyrýǵa jáne óńdeý ónerkásibin órkendetýge basa mán berip otyr. Bul rette sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný, osy salaǵa jańa tehnologııalardy engizý jáne aýyl sharýashylyǵy jerlerin basqarý­dyń zamanaýı ádisterin qoldaný úshin ózara tájirıbe almasýǵa kelistik», dedi Memleket basshysy.

Taraptar kelissózder barysynda aqparattyq tehnologııalardy damytý máselesine aıryqsha kóńil bólip, zaman talabyna saı IT sheshimder qabyldaý jáne ǵylymı izdenisti tereńdetý baǵytynda birlesip jumys isteýge kelisken.

Qasym-Jomart Toqaev mádenı-gýma­nı­tarlyq baılanys qashanda eki el qarym-qatynasynyń altyn kópiri sanalatynyna toqtaldy.

«Joǵary mártebeli Masýd Pezeshkıan bastaǵan qurmetti qonaqtarymyz Iran muraǵattarynda saqtalǵan qazaq tarıhyna qatysty birqatar kóne qoljazbanyń kóshirmesin ákelgen eken. Onda XVIII ǵasyrdaǵy ult shejiresi men mádenıeti týraly qundy derekter bar. Bul qujattar ǵalymdarymyzǵa sol kezeńdegi Qazaq handyǵynyń halyqaralyq qatynastaryn tereń zertteýge múmkindik beretini sózsiz. Osy rette men Qazaqstannyń Mádenıet jáne aqparat mınıstrine Irannyń tıisti mekemelerimen birlesip, elimizde kóne qoljazbalar kórmesin uıymdastyrýdy tapsyrdym. Sondaı-aq biz Iran tarapymen birlese otyryp, qazaq jerinde uly oıshyl Ábý Nasyr ál-Farabı murasyna arnalǵan tarıhı-mádenı keshen salý týraly sheshim qabyldadyq», dedi Qazaqstan Prezıdenti.

Kelissózder barysynda bilim jáne ǵylym salasyndaǵy yqpaldastyqty kúsheıtý joldary da talqylanǵan. Bul oraıda eki eldiń medısına qyzmetkerleri ózara tájirıbe almasyp, biliktiligin arttyrý jáne jetistikterimen bólisý máselelerin oılastyrmaq.

Qasym-Jomart Toqaev Masýd Pezesh­kıan­men halyqaralyq máseleler jóninde pikir almasqanyn aıtty.

«Qarýly qaqtyǵystardyń, sanksııa­lyq qysymdar men saýda soǵystarynyń ýshyǵa túskenine alańdaýshylyq bildir­dik. Halyqaralyq uıymdardyń bede­li tómendep ketkenine qatysty oı bólis­tik. Birikken Ulttar Uıymynyń rólin kúsheıtý, onyń qararlary men jarǵylaryn qatań saqtaý, halyqaralyq quqyq ústemdigin ilgeriletý jáne ádildik qaǵıdattaryna berik bolý týraly ortaq ustanymǵa keldik. Biz barlyq teketirester men janjaldardy dıplomatııalyq kelissózder arqyly beıbit jolmen sheshý qajet ekenin atap óttik. Qazaqstan men Iran halyqaralyq uıymdar aıasyndaǵy yqpal­dastyǵyn aldaǵy ýaqytta da jalǵas­tyra beredi», dedi  Q.Toqaev.

Memleket basshysynyń pikirinshe, Qazaqstan men Irannyń keńeıtilgen seriktestigin nyǵaıtý halyqtarymyzdyń múddesine saı keledi. Bul oraıda taraptar ózara dostyq pen baýyrlastyqqa negiz­delgen baılanystardy bekemdeı beredi.

Iran Prezıdenti Qazaqstanǵa saparmen kelýge shaqyryp, qonaqjaılyq tanytqany úshin Qasym-Jomart Toqaevqa rızashylyǵyn bildirdi.

«Iran Ortalyq Azııa óńirimen tatý kórshilik qarym-qatynasqa aıryqsha mán beredi. Qazaqstan – aımaqtaǵy mańyzdy seriktesimiz ári Kaspıı teńizi arqyly shektesetin kórshimiz. Joǵary mártebeli Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevpen ózekti máseleler jóninde pikir almastyq. Biz kóptegen baǵyttaǵy, atap aıtqanda, aýyl sharýashylyǵy, óndiris, taý-ken, kólik-logıstıka, ǵylym, mádenıet, jańa tehnologııalar salalaryndaǵy birlesken jobalardy talqyladyq. Kelissózderdiń nátıjesin taıaý keleshekte kóremiz dep oılaımyn. Halyqaralyq máselelerde eki eldiń ustanymdary ortaq», dedi Masýd Pezeshkıan.

Qazaq tarıhyna qatysty qundy derekter

Prezıdentter Iran arhıvinen tabyl­ǵan qazaq tarıhyna qatysty kóne qol­jazbalar kórmesin tamashalady.

Qasym-Jomart Toqaev pen Masýd Pezesh­kıan­nyń nazaryna Iran Islam Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstr­liginiń muraǵatynan alynǵan 27 qoljaz­banyń kóshirmesi usynyldy.

XVIII–XIX ǵasyrlarda qazaq dalasynda bolǵan qoǵamdyq-saıası oqıǵalarǵa qatys­ty qundy derekterdi qamtıtyn jádi­gerler alǵash ret kórsetilip otyr. Bul qujattar Qazaqstan men Irannyń tereń tarıhı baılanysyn dáleldeı túsedi.

Memleket basshysy qazaq tarıhyna qatysty derektermen bóliskeni úshin Masýd Pezeshkıanǵa alǵys aıtty.

«Bul – óte qundy syılyq. Biz min­detti túrde qazaq qaýymyna bul kór­meni kórsetemiz, buqaralyq aqparat qural­dary arqyly keńinen dáripteımiz. Buryn bilmegen tarıhı derekter bar eken. Qazaq halqyna paıdaly bolady dep oılaımyn», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Júk tasymaly eki ese artady

Qazaqstan – Iran bıznes forýmyna qatysqan Qasym-Jomart Toqaev qazaq-ıran qarym-qatynasyn nyǵaıtýǵa zor úles qosyp kele jatqan Prezıdent Masýd Pezeshkıanǵa alǵys aıtty. Memleket basshysy eki el arasyndaǵy alys-beristiń qarqyny joǵary ekenin, búgingi is-shara ekonomıka jáne ınvestısııa salasyndaǵy yntymaqtastyqty bekemdeı túsetinin jetkizdi.

«Byltyr saýda-sattyǵymyz 340 mln dollardan asqan bolatyn. Bıyl bul kórsetkish birneshe ese artady degen boljam bar. Biz elderimiz arasyndaǵy taýar aınalymyn aıtarlyqtaı ulǵaıtyp, eń aldymen, 1 mlrd dollarǵa, sodan keıin ekinshi kezeńde 2 mlrd dollarǵa deıin jetkizýge kelistik. Buǵan áleýetimiz tolyq jetedi. Osy oraıda Tegeran qalasynda Qazaqstannyń Saýda úıin ashý jónindegi bastamanyń mańyzy zor. Bul bastama otandyq ónimderdi Iran naryǵyna júıeli túrde jetkizip turýǵa múmkindik beredi. Investısııa salasyndaǵy baılanysymyz kúsheıip keledi. Keıingi 20 jylda Iran Islam Respýblıkasy Qazaqstanǵa 226 mln dollardan asa ınvestısııa saldy. Qazir elimizde Irannyń iskerlik qaýymdastyǵy ashqan 350-den asa kásiporyn tabysty jumys istep jatyr. Búgingi basqosý osyndaı kásiporyndardyń qataryn kóbeıtýge septigin tıgizedi dep senemiz», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdenttiń aıtýynsha, ekonomıka­lyq yqpaldastyqty nyǵaıtý jolynda Qazaq­stan – Iran úkimetaralyq komıs­sııa­sy aıryqsha ról atqarýǵa tıis. Elimiz­de ınves­torlarǵa qolaıly orta qalyp­tas­tyrý úshin naqty sharalar qolǵa alyndy. Arnaıy Investısııalyq shtab quryl­dy. «Bir tereze» qaǵıdatymen jumys is­teıtin Ulttyq sıfrlyq platforma qol­danysqa engizilip jatyr. Qazaqstan Iranmen birlesip, túrli jobalar ázirleýge daıyn.

Memleket basshysy eki eldiń yqpal­das­tyǵyn damytýǵa tyń serpin beretin salalarǵa toqtaldy. Sonyń ishinde kólik-logıstıka baǵytyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý óte ózekti.

– Qazaqstan – Eýrazııa keńistigindegi negiz­gi kólik-logıstıka habynyń biri. Qazir Qytaı men Eýropa arasyndaǵy júk tasy­malynyń 85 paıyzy bizdiń elimiz arqyly ótedi. Qazaqstan tranzıttik áleýe­tin odan ári arttyrýǵa basa mán beredi. Sondyqtan biz Irandy asa mańyzdy seriktes retinde qarastyramyz. Osy rette port termınaldaryn damytý, logıstıkany jetildirý jáne tranzıttik júk kólemin ulǵaıtý úshin birlesip jumys isteýge daıyn­byz. Qazirdiń ózinde ortaq jobalar júzege asyryla bastady. Mysaly, elimiz Shahıd Radjaı portynda kólik-logıstıka termınalyn salýdy josparlap otyr. Bul nysan Qazaqstan taýarlaryn álem naryqtaryna tikeleı jetkizýge jol ashady. Biz Aqtaý jáne Quryq porttaryn Irannyń Ámirábad, Anzalı porttarymen baılanystyrýǵa múddelimiz. Sondaı-aq Bandar-Abbas, Chabahar porttarymen seriktestik ornatýǵa nıettimiz. Qazaqstan úshin Ortalyq Azııany Parsy shyǵanaǵymen jalǵaıtyn mýltımodal­di dálizderdi damytý mańyzdy. Osy rette Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran temirjoly erekshe ról atqarady. Bul baǵdar arqyly júk tasymaldaý kólemi 2030 jylǵa qaraı eki esege deıin artýy múmkin. Al munyń ekonomıkalyq áseri zor bolatyny anyq. Aımaqtaǵy saýda-sattyqtyń jandanýy jańa ındýstrııalyq jobalardy qolǵa alýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar servıstik ortalyqtar men óndiris alańdaryn ashýǵa jaǵdaı jasaıdy», dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev aýyl sharýashy­lyǵy salasyndaǵy yqpaldastyqty damytý qajettigine nazar aýdardy.

«Iran – Qazaqstan astyǵyn satyp alatyn negizgi eldiń biri. Byltyr agro­ónerkásip keshenindegi taýar aınalymy 220 mln dollarǵa jetti. Al bıylǵy on aıdyń ishinde astyq saýdasy 280 mln dollarǵa jýyqtady. Biz aýyl sharýashylyǵyna ınvestısııa salatyn kásipkerlerdi qoldaımyz. Qazirgi tańda birqatar birlesken joba júzege asyrylyp jatyr. Máselen, Irannyń «Solico Group» kompanııasyn erekshe atap ótýge bolady. Bul kompanııa elimizde jylyna 200 myń tonna ónim shyǵaratyn sút kombınatyn salýdy josparlap otyr. Sondaı-aq balalarǵa arnalǵan taǵam ónimderin daıarlaý isin qolǵa almaqshy. Buǵan qosa «Kourosh Food Industry» kompanııasy Qazaqstan naryǵyna qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵanyn bilemiz. Osy kompanııa elimizde ósimdik maıyn shyǵaratyn jáne qus sharýashylyǵyn damytatyn kásiporyndar ashqysy keledi. Taǵy da atap ótkim keledi: biz yntymaqtastyq ornatýǵa qashanda daıynbyz. Sondyqtan Iran kásipkerlerin birlesip jumys isteý­ge, Qazaqstanda zamanaýı óndirister ashýǵa sha­qyramyn», dedi Memleket basshysy.

Kaspııdiń taǵdyry – ortaq másele

Prezıdent Kaspıı teńizin jáne onyń ekojúıesin saqtap qalýǵa basa mán berdi.

«Kaspıı teńiziniń taǵdyry – óte ózekti másele. Teńiz deńgeıiniń tómendep ketýi aımaqtyń ekologııasy men ekonomıkasyna keri áserin tıgizip otyr. Bárimizdi alańdatyp otyrǵan máseleni sheshý – bes eldiń ortaq mindeti. Bul iske halyqaralyq uıymdardy jáne qarjy ınstıtýttaryn tartqan jón. Men Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń keńeıtilgen otyrysynda Sý máseleleri jónindegi ortalyq qurý týraly usynys aıttym. Osy oraıda Kaspııdiń sýyn saqtaý úshin memleketaralyq baǵdarlama qabyldap, birlesip áreket etýimiz kerek. Oǵan qosa Qazaqstan delegasııasy kelesi jyly Tegeranda ótetin VII Kaspıı sammıtine qatysýǵa nıet bildirip otyr. Elimiz aldaǵy eki jyldyń ishinde IV Kaspıı ekonomıkalyq forýmyn ótkizýdi usyndy. Atalǵan is-sharalar Kaspıı teńizine qatysty túıtkildi jan-jaqty qarap, tıimdi sheshim tabýǵa septigin tıgizedi. Irandyq áriptesterimizdi osy bastamalarǵa belsene atsalysýǵa shaqyramyz», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy jappaı sıfrlandyrý úderisine aıryqsha kóńil bólý kerek ekenin atap ótti.

«Qazaqstanda sıfrlyq ekonomıkany damytý úshin naqty sharalar qolǵa alynyp jatyr. Sondaı-aq jasandy ın­tel­lekt tehnologııasyn keńinen qol­danys­qa engizý úshin aýqymdy jumys iste­lýde. Aldaǵy úsh jyldyń ishinde naǵyz sıfr­lyq el bolamyz degen aıqyn maq­sa­tymyz bar. Osyǵan oraı, aımaqta birin­shi bolyp Jasandy ıntellekt jáne sıfrlyq damý mınıstrligin qurdyq. Bıyl Qazaqstanda Ortalyq Azııadaǵy alǵashqy sýperkompıýter iske qosyldy. Alem.AI halyqaralyq jasandy ıntellekt ortalyǵy ashyldy. Budan bólek, biz Alataý qalasyn kórkeıtýge basa mán berip otyrmyz. Meniń Jarlyǵymmen Alataýǵa damý qarqyny ozyq qala mártebesi berildi. Bul joba krıptoındýstrııany, ınnovasııany jáne tehnologııalyq bıznesti órkendetýge múmkindik beredi. Biz osy baǵytta Iran kompanııalarymen tyǵyz baılanys ornatamyz dep senemiz», dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan men Iran jańa yqpaldastyq kezeńine qadam basqanyn, elderimiz saýda, ınvestısııa, logıstıka jáne tehnologııa salalaryndaǵy ekono­mıkalyq seriktestiktiń negizin qalap jat­qanyn aıta kelip, bul forým eki el ara­syndaǵy qarym-qatynasty damy­týǵa aıryqsha serpin beretinine senim bildirdi.

Forýmda sóz sóılegen Iran Islam Respýblıkasynyń Prezıdenti Masýd Pezeshkıan bul kezdesý qos halyqtyń ǵasyrlar­dan tamyr tartatyn dostyǵynyń kórinisi ǵana emes, áleýmettik-ekonomıka­lyq qarym-qatynasyn damytý jolyndaǵy mańyzdy qadam ekenin aıtty.

«Eki el kásipkerleri birqatar perspek­tıvti baǵytta yntymaqtas­tyq ornatty. Atap aıtqanda, Iran – Qazaq­stan birlesken keme qatynasyn jolǵa qoıýǵa, Kaspıı teńizinde konsorsıým qurýǵa, Aqtaý portynda aýyl sharýa­shy­lyǵy ónimderine arnalǵan qoıma­lar men taratý ortalyǵyn ashýǵa, Qazaq­standa taǵam ónimderin jáne qaǵaz qapta­ma­laryn shyǵaratyn birlesken zaýyt ashýǵa, Almatyda ırandyq qurylys materıal­darynyń eksporttyq parkin jasaqtaýǵa ýaǵdalasty. Sondaı-aq mıneralogııa, shıkizatty óńdeý jáne aımaqtyq eksportty órkendetý salalarynda yqpaldastyq ornat­tyq. Biz Iran – Qazaqstan birlesken saýda keńesiniń qurylýyn, tikeleı áýe reıs­terin damytýdy, kásipkerlerge vıza re­jımin jeńildetýdi, eki eldiń saýda kór­melerin turaqty túrde uıymdastyrýdy qoldaımyz», dedi Masýd Pezeshkıan.