Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, UǴA akademıgi Zııabek Qabyldınovti – ádilettilik kezeńinde tarıh ǵylymyn memlekettik deńgeıde nátıjeli uıymdastyrýǵa atsalysyp kele jatqan jetekshi ǵalym, zamanaýı menedjer deýge negiz bar.
Zııabek Ermuhanuly Omby topyraǵynda týyp, kórshi elde bilim alyp, únemi qazaq ulty tarıhyn tereńnen tanyp-bilýge umtyldy. Shette júrgen qazaqtardyń tarıhı sanasyn qalyptastyrý maqsatynda ǵylymı zertteý, nasıhattaý jumystarymen tabandy aınalysty. Muny «HVIII–HH ǵasyrdyń II jartysyndaǵy Tobyl jáne Tom gýbernııalarynyń qazaqtary», «HVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysy – HH ǵasyrdyń basyndaǵy Reseı ishki gýbernııalarynyń qazaqtary (tarıhı-demografııalyq aspektileri)», «HVIII–HH ǵasyrdyń basyndaǵy Reseı qazaqtary», «Sultanmámet sultan: memleket qaıratkeri, dıplomat jáne batyr», «Aqmola oblysy Omby ýeziniń qazaqtary», «Qazaqstandaǵy dinder: tarıh jáne qazirgi zaman», «Astana tarıhy», «Qazaqstan halqy: tarıh jáne qazirgi zaman», «Olar ǵasyrlar boıy qazaq jerin dáriptegen», t.b. eńbekterinen aıqyn kóremiz. Bul zertteýler naqty derekter, málimetter, shynaıy aıǵaqtar negizinde jazylǵan. Tarıhty tamyrshydaı taný, danalyqtyń uly kitaby Uly dalanyń tarıhy men mádenıetin baıandaý tarıhshydan biliktilikti, salıqalylyqty, sarabdaldyqty talap etetini anyq. Sondyqtan da ǵalym Zııabek Ermuhanuly mańyzdy derektik aqparattardy sheberlikpen alyp qana qoımaı, olardy tarıhı úderisterdi túsindirýde oryndy jáne sheber qoldana biletinin, tarıhtyń fılosofııasyn jete meńgergendigin, shynaıylyqpen bajaılap paıymdaıtynyn, tereńnen oı terbeıtinin ańǵaramyz.
Ǵalymdy qoǵamdyq qyzmeti men adamshylyq qasıetteri tolyqtyra túsedi. Báriniń qalyptasý negizi bar. 90-jyldardan bastap halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń Omby bólimshesinde, «Omby úni» gazeti redaksııasynda, Kerekýdegi Sh. Aımanov atyndaǵy kınoteatrda, óńirlik «Daýa» gazetinde, Ishki ister mınıstrligi Pavlodar zań kolledjinde, S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıteti ejelgi jáne orta ǵasyrlar tarıhy kafedrasynda qyzmet isteýi bir beles bolsa, L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde tarıh kafedrasynyń meńgerýshisi, dekany, rektor keńesshisi, tárbıe isi jónindegi prorektor, kitaphana basshysy, «Eýrazııa» ǴZI dırektory, t.b. jumysy – ǵylym salasyndaǵy jaýapty asýy syndy. Al árqashan Ǵylym akademııasynyń janynda bolǵan Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynda bas dırektor retinde 8 jyl qyzmet atqaryp kele jatqany – Zııabek Ermuhanuly irgeli ǵylymı jumysynyń eleýli nátıjesi. Keıingi jyldary ınstıtýtqa memleket basshylyǵy júktegen kóptomdyq «Qazaqstan tarıhy: ejelgi dáýirden búginge deıin» akademııalyq basylymyn ázirleýdiń ózi ne turady? Memlekettik keńesshi E.Qarın jetekshilik etetin osy orasan zor ǵylymı jumysqa 300-den astam otandyq, sheteldik ǵalym tartylyp, qazir márege jetip te qaldy.
2022–2023 jyldary ınstıtýt «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý (1920–1950 jyldar) memlekettik komıssııasy materıaldarynyń» 52 tomyn jarııalady. Sonymen birge osy mekeme 2025–2027 jyldarǵa memlekettik nysanaly qarjylandyrý arqyly Qazaqstandaǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń negizgi jáne ishki kategorııalaryn, olardy tolyq aqtaý úderisterin irgeli zertteý, 1931–1933 jyldardaǵy asharshylyqtyń kýágerleri men olardyń urpaqtary estelikteriniń toptamasyn daıyndaý, ult tarıhynyń aımaqtyq aspektilerin pánaralyq zertteý, t.b. iri baǵdarlamalyq jobalardy júzege asyrǵaly otyr. 2019–2020 jyldary ınstıtýt ujymy úshtomdyq «Qazaqstan tarıhy» ensıklopedııasyn daıyndap, barlyq aımaqqa taratty. Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıka ýnıversıtetiniń jáne Prezıdent muraǵatynyń ǵalymdarymen birlese otyryp, 1920–1930 jyldary elde qýǵyn-súrginge ushyraǵan 1500 qazaq baıynyń ómiri men qyzmeti týraly «Qazaqstannyń qýǵyn-súrginge ushyraǵan baılary» atty ensıklopedııany jaryqqa shyǵardy. J.Shaıahmetov, D.Qonaev, A.Núsipbekov týraly qujattar jınaǵy men zertteýlerdi ǵylymı qaýym jaqsy qabyldady.
Instıtýt ǵalymdary Zııabek Qabyldınovtyń qoldaýymen alys shetelderge ǵylymı ekspedısııaǵa shyǵa bastady. 2023–2024 jyldary Soltústik Aýǵanstanǵa ekspedısııa jasaldy. 2024 jyly ǵalymdar Taıvan Ǵylym akademııasyna baryp, ǵylym salasynda yntymaqtastyq ornatyp qaıtty. 2022 jyly kórshi elderde qazaq handarynyń (Tahır, Esim, Kúshlik) kıeli oryndary jan-jaqty zerttelindi. Qazaqstan jáne irgeles elderdiń kóne, ortaǵasyrlyq tarıhy bólimi ǵalymdary «Shyǵys Túrkistandaǵy dúrbeleńmen ótken qyryq jyl (1912–1952)» atty ujymdyq monografııa jarııalady. Ulybrıtanııanyń Kembrıdj ýnıversıtetinde Shoqan Ýálıhanov murasyn aǵylshyn tilinde jarııalady.
Zııabek Ermuhanuly tarıh ǵylymyndaǵy sabaqtastyqqa da mán beredi. Keıingi jyldary Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıka ýnıversıtetinen, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinen, Reseı Ǵylym akademııasy Sibir fılıaly Tarıh ınstıtýtynan jas zertteýshiler doktorantýraǵa qabyldandy. О́ńirler tarıhyn jan-jaqty zertteý úshin oblystarda ınstıtýt fılıaldaryn ashyp, oǵan ǵylymı mamandardy irikteý jumysy qolǵa alyndy. Soltústik Qazaqstanda, Astanada, Kókshetaýda, Petropavlda, Shymkentte, kórshi qyrǵyz eli astanasy Bishkekte fılıaldar ashylyp, júıeli jumys bastaldy.
Instıtýt dırektory jas ǵalymdardy ǵylymǵa tartý men turaqtandyrý úshin áleýmettik jaǵdaıyn sheshý júıeli qolǵa alyndy. Jas ǵalymdar Túrkııa, Qyrǵyzstan, Belarýs, О́zbekstan jáne basqa elderdegi jazǵy mektepterge qatysyp, el deńgeıin kórsetip júr. Almatydaǵy Iran mádenı ortalyǵynda tildik kýrstan ótip, Shyǵys qujattaryn oqýǵa talaptanyp júrgender de bar. Instıtýttyń 29 jas ǵalymy turǵyn úı baǵdarlamasymen páter aldy. 2018–2024 jyldary ınstıtýttyń 39 daryndy jas ǵalymy arnaıy stıpendııa aldy. «Qamqorshylyq keńes» ǵalymdar kitaptaryn shyǵarýǵa, talantty jas mamandardy yntalandyrýǵa kómektesip keledi.
Zııabek Ermuhanuly 2020 jyly Ulttyq ǵylym akademııasyna korrespondent-múshe bolyp saılansa, 2024 jyly tolyq múshelikke (akademık) qabyldandy. Bul tarıhshy ǵalymnyń eseli eńbegin aıǵaqtaıdy. Ol 2007 jyly «JOO úzdik oqytýshysy», 2022 jyly «Úzdik ǵylymı qyzmetker» ataǵyn da aldy. Onyń omyraýyndaǵy «Qurmet» ordeni men «Ybyraı Altynsarın» syılyǵy kóp jylǵy ıgi jumysynyń elengenin kórsetedi.
El tarıhyna aıryqsha qyzmet – adaldyqtan, mańdaı terden, qoǵamǵa jaýapkershilikten, kásibı biliktilikten quralady. Biz osy qasıetti Zııabek Ermuhanuly boıynan ár kez baıqaımyz. Onyń adamshylyq, kópshildik, batyldyq bolmysy áriptesterin, ásirese jas býyndy ózine tartyp turady. Sport sheberi retindegi salamattylyq ustanymy azamattyń qadirin arttyrady.
Ata tarıhymyz – ulttyq mádenı-etnografııalyq, saıası-áleýmettik, fılosofııa-psıhologııalyq qundylyqtar men myńjyldyq úzdik tájirıbelerdiń sharaınasy, elshildik, memleketshildik, jasampazdyq is-áreketterdiń ónegesi. Ádiletti qoǵamnyń gýmanıstik ustanymdaryn odan ári órkendetý jolynda babalar amanaty men qaǵıdattarynyń mán-maǵynasy aıryqsha mańyzdy. Bul rette akademık Zııabek Qabyldınovtiń bolmys-bitiminde dana Abaı aıtqan «ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek» oraıly toǵysqan.
Ǵalym, isker-uıymdastyrýshy, qoǵam qaıratkeri Zııabek Ermuhanulynyń ult tarıhynyń kúrdeli de san qyrly máselesin zerdeleýdegi ustanymy, qaǵıdaty, bastamashyldyǵy onyń zamanaýı menedjerlik qyzmetin, el tarıhyn jańashyldyqpen qaraýdaǵy biliktiligin, qoǵamnyń ıntellektýaldyq-shyǵarmashylyq mádenıetin damytýdaǵy belsendiligin ańǵartady.
Tarıh ǵylymy úshin sabaqtastyq, dástúr ónegesi asa mańyzdy. Sondyqtan da shyǵar, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Z.E.Qabyldınov Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtyna dırektor bolyp taǵaıyndalǵan sátinen osy salaǵa eńbek sińirgen birtýar, aıtýly ǵalymdardyń atyndaǵy kabınetter ashyp, jastardy da, aǵa jáne orta býyndy da yntalandyra bildi.
Osynaý mereıli beles sátinde ǵalymnyń aldaǵy is-josparynyń ońynan júzege asýyn, tarıh ǵylymy bas ınstıtýtynyń órkendep-óristeýin tileımiz.
Sataı SYZDYQOV,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor
