Sýretterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Egemendiktiń eleń-alańynda eńbekke aralasqan býyn bodandyq buǵaýynan bosaǵan eldiń halyqaralyq saıasat sahnasyndaǵy alǵashqy qadamyna, synaqqa toly sátine kýá boldy. Basynda shattana qýandyq, eldiń bıligi ózimizge tıgennen soń qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan zamanda ómir súremiz dep oıladyq. Azattyq eıforııasy ondaǵan jylǵa sozyldy. Áý basynda kezdesken qıyndyqty elemedik, solaı bolýy kerek eken dep paıymdadyq. Sóıtse, táýelsizdik ataýly ony jarııalaýmen bitpeıtin kórinedi. XIX ǵasyrda aǵylshyn premer-mınıstri Bendjamın Dızraelı aıtqandaı, «otarlanǵan ult tek táýelsizdigin jarııalaǵandyqtan táýelsiz bola salmaıdy». Irgeli memleket bolýǵa shekarany shegendep, irgeni bekitýmen birge, eldiń ekonomıkalyq, qorǵanys áleýetin nyǵaıtý jolyndaǵy jankeshti áreket qana álemdik arenadan laıyqty ornyńdy alýǵa septesedi eken. Árıne, oǵan qosa memlekettik bılik is júzinde ádiletti qoǵam ornatýǵa múddeli bolýǵa tıis.
Qazirgi kezde adamzat alań kúıdi bastan keship otyrǵan jaıy bar. Jer-jahannyń túkpir-túkpirinde qaqtyǵys pen soǵys órti órship tur. Soǵys bitken qalalardy qıratyp, halyq bitken bosqynǵa aınaldy. Buryn-sońdy qaqtyǵys ataýly qazaq dalasynan áldeqaıda alys elderde bolyp jatqandaı kórinetin. Endigi jerde irgemizdegi, shekaralas óńirlerdegi qarym-qatynas shıelenisip, buraýy qatty tartylǵan dombyranyń shegindeı serpilip turǵan jaıy bar. Al onyń Qazaq eliniń ekonomıkasyna salmaq salyp, ishki-syrtqy saıasattaǵy baǵdarymyzǵa belgili bir deńgeıde áserin tıgizip otyrǵany belgili. Qubylmaly kezeńde ár memleket ózine odaqtas izdep, ekonomıkalyq turaqtylyǵyn nyǵaıtýǵa baryn salyp baǵady.
Rasynda da, geoıasattyń qatparly da astarly ıirimderi elaralyq qarym-qatynas baǵytyna yqpal etetini belgili. Alpaýyttar kóz tigip otyrǵan toǵyzynshy terrıtorııanyń tórtkúl dúnıemen tatýlyq teorııasyna súıenip, kóp deńgeıli saıasat ustanatyny da sol. Ishki turmys-tirshiliktiń jaıy, ekonomıkanyń kórsetkishi, kerek deseńiz eldegi saıası turaqtylyq kóp jaǵdaıda syrtqy yqpalǵa qatysty órbıtini de zańdylyq qoı. Jahandaǵy jaı-jaǵdaıǵa qaraı otyryp, ishki yntymaǵymyzdy bekemdete túsý búginde basty máselege aınaldy. Basqalardyń qolshoqparyna aınalǵan baýyrlarymyzǵa basý aıta otyryp, aıtaqtaǵannan abaı bolýyn sabyrmen uǵyndyryp, arandatýdyń qaı qıyrdan soǵyp jatqanyn ashýǵa boı aldyrmaı túsindire bilgenimiz eldik máselede upaıymyzdan shashaý shyqpaýyna kómektesedi.
«Búgin qoǵam, saıası ómir jańarý aldynda tur. Bul búginnen erteńge bola salatyn úderis emes, baısaldylyqty, baıyptylyqty talap etedi. Elimizde demokratııa týraly ushqalaqtyq túsinik bar, qıt etse kóshege shyǵýǵa, petısııa jınaý, zańdy syılamaıtyn jaǵdaılar da mádenıetimizdiń tómendigin kórsetedi. Baısaldy bolsaq qana shańyraǵymyzdy shaıqaltpaı kózdegen maqsatymyzǵa jetemiz. Qaýip áli seıilgen joq», degen edi kezinde oıshyl ǵalym Amangeldi Aıtaly. Sol qaýip bulty áli de baıqalady. Demokratııalyq qaǵıdattardy, adam quqyn qoǵamnyń negizgi temirqazyǵy sanaıtyn memlekettiń ózi jeke múddesine kelgende atalǵan qundylyqtardy ysyryp qoıyp, kún tártibine basqa máseleni shyǵara salady eken. AQSh sekildi damyǵan memleketterdiń qımyly osyǵan saıady. Oǵan da kýá bolyp otyrǵan jaıymyz bar.
«Elimiz kópvektorly saıasat júrgizýge múddeli. Astana Batys pen Shyǵystan mártebeli meımandardyń sońǵy kezderi jıi at shaldyryp jatatyny da sondyqtan. Tórtkúl dúnıedegi toǵyzynshy terrıtorııanyń qaýipsizdigine beıbitshil ustanymy ǵana qalqan bola alady. Memleket basshysynyń dıplomatııa salasyndaǵy alǵyrlyǵy qysyltaıań sátten jol tabýyna sep bolyp otyr. Urymtal tusta ashyq pikirin bildirip, keı jerde emeýrinmen jetkizip, alyptar arasyndaǵy teketireste ultynyń múddesin árqashan aldyńǵy qatarǵa qoıady» dep jazǵan bolatynbyz jaqynda jaryq kórgen «Alań da alań, alań jurt» atty maqalamyzda. Prezıdenttiń tereńnen oılaıtyn strategııalyq paıym-parasaty Qazaq eliniń álemdik arenadaǵy beıbitshil maqsattaǵy bedelin bıiktetip, irgeli uıymdardaǵy abyroıyn asqaqtata túspekshi.
Jahandaný zamanynda alys-berisiń de, barys-kelisiń de, qaýipsizdigiń de, aqyr aıaǵy táýelsizdigiń de syrtqy saıasatqa tirelip tur. «Aıshylyq alys jerlerden jyldam habar alǵyzǵan» kezeńde baılanys joǵary deńgeıge kóterildi, kólik tasymaly da qarqyn ala tústi. Qazaq dalasy arqyly ótetin «Bir beldeý, bir jol» Batys pen Shyǵysty jalǵap jatyr. Qaýipsizdik degenge kelsek, búginde tórtkúl dúnıege dron ataýly ámirin júrgize bastady. Kimniń drony kók júzinde qalyqtasa, sodan qýatty el bolmaı tur qazir. Osy turǵydan kelgende, Qazaq eline dıplomatııalyq alymdylyq qajet ekeni sózsiz. Resmı Astananyń bitimgershilik bastamalarǵa uıytqy bolyp júrgeni de sol.
Memlekettiligine júzdegen jyldan asqan elderdiń de qaýipsizdigine qater tónip otyrǵany endi ǵana eńsesin tiktep kele jatqan Qazaq memleketin aıryqsha alańdatady. Basqasyn aıtpaǵanda, ıadrolyq qarýdan bas tartqan tustaǵy berilgen kepildik te bos áńgime kúıinde qalady eken. Strategııalyq seriktestik degenińiz qaǵaz júzinde ǵana qattalǵan dúnıe bolyp shyqty. Eń mańyzdysy – geosaıasatta eldik máseleniń utymdy tusyna basymdyq bere otyryp, dıplomatııalyq resýrsty sheberlikpen paıdalana bilý. Bul baǵytta Memleket basshysy alǵyrlyǵymen syrtqy saıasattaǵy mindetterdi júıeli túrde júzege asyryp keledi. Táýelsizdikti nyǵaıtýdyń basty qadamy – bul.
Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń BUU Bas Assambleıasynyń 80-sessııasyndaǵy Jalpy debatta sóılegen sózinde: «Qazaqstan araaǵaıyndyq jáne bitimger rólin jalǵastyrady. Bizdiń tańdaýymyz: ústemdik emes – tepe-teńdik, jiktelý emes – yntymaqtastyq, soǵys emes – beıbitshilik» dep aıtqany álemdegi ahýaldyń astarly aqıqatyn meńzegeni. Ústemdik – qııanat, tepe-teńdik – ádilet degendegisi. Jiktelý – ushpaqqa shyǵarmaıdy, yntymaqtastyq – tórge ozdyrady. Beıbitshilik – kúlli adamzattyń kóksegen asqaq muraty. Qazaq eliniń tańdaýy da osy maqsat-muratpen astasady.
Jahandaǵy qaqtyǵystardyń deni belgili bir ulttyń, jeke memlekettiń múddesin aldyńǵy qatarǵa shyǵýdan týyndap otyrǵan tárizdi. Keıingi kezderi jeke bılep-tósteýge basymdyq berý úrdisi beleń alyp, qaqtyǵys ataýly kúsheıe tústi. Irgeli derjavalardyń basqa eldegi otandastaryn qorǵaý dúrdarazdyqtyń syltaýyna aınaldy. Bul jaǵynan alǵanda, qazaq halqynyń ejelden qalyptasqan qonaqjaılylyq dástúri bar. О́tken ǵasyrdyń 30-jyldary qazaq dalasyna qaraı aǵylǵan talaı etnos ókilderine pana boldy, barymen bólisti. Sonyń qaıtarymy ǵoı, Germanııaǵa kóshken nemis ultynyń ókilderi áli kúnge deıin alǵysyn jaýdyryp, týǵan jerin qımastyqpen eske alatyny. Tipti Berlınge baýyr basa almaǵan keıbiri qazaq eline qaıta oralyp, berekeli tirlik keship jatyr. Basqa ultqa shekesinen qaraıtyn keıbireýler bolmasa, Uly dalanyń dámin tatqandar qazaq týraly astam sóz aıtqan emes. Bizge de birlik asa qajet. Birlik arqyly basqa halyqtardyń yqylasyna bólenýge ábden bolady. Al ystyq yqylas ultshyldyq ataýlyny tusap otyrady.
«Ishki turaqtylyǵy myǵym, halqynyń ál-aýqaty úzdiksiz jaqsaryp kele jatqan memleket eshkimge jaltaqtamaı, syrty saıasatyn erkin júrgize alady» degen edi kezinde memleket qaıratkeri Altynbek Sársenbaıuly. Ishki turaqtylyqtyń myǵymdyǵy ádiletti bılikke baılanysty. Ádiletti qoǵam qurýǵa umtylǵan eldiń halqy da yntymaqshyl bolatyny aıqyn.
