Azdyń azanshysy bolǵansha, kóptiń qazanshysy bol

Nurdáýlet Aqyshty qazaq oqyr­mandaryna tanystyrýdyń qajeti shamaly. Ádebı ortaǵa tuńǵysh týyn­dysy «Qııanda» atty áńgimesimen tanylǵan talantty qalamger búginde «Qońyr ógiz», «Jumbaq izder», «Kúrmeýi qatty túıinder», «Úndemeıtin ul», «Tań aldyndaǵy dabyl», «Jataqhana qyzdary», «Naǵyz áje qaıda?», «Muńdy janardyń sáýlesi», «Don-Jýannyń qalyńdyǵy», «Kónbis báıbishe», «Raqym­syz kóktem», «Alasa taýlar aıasynda», «Altynsarın alaýy» jáne basqa da kóp­tegen áńgime men povesi jaryq kórgen tanymal tulǵa. Avtordyń «Eki tomdyq tańdamaly shyǵarmalary» (2011) oqyrman qaýymnyń júreginen ózindik oryn aldy. Ádebı orta jazýshyny «Tań aldyndaǵy dabyl», «Saıaq jaýynger» atty povesteri arqyly buryndary kópshilik bara bermeıtin áskerı taqyrypqa batyl qadam jasaǵan qalamger retinde de qurmet tutady. О́mir men ónerdiń kúrdeli de qat-qabat qyrtystaryna, qupııa syrlaryna qanyq qalamgerdiń atalǵan shyǵarmalardan ózindik órnegi, stıldik ereksheligi, kórkemdik álemi men qaıtalanbas qoltańbasy tanylady. Tynymsyz izdenetin qalamgerdiń jankeshtiligi men esepsiz eńbekqorlyǵy búgingi belesinen de bıik jetistikterge jol ashary anyq. Máselen, Nurdáýlet Aqysh kenjelep kele jatqan balalar ádebıetinde, ásirese prozada bas­qalar qaýzamaǵan taqyryptardy qamtyp, kem túsip jatqan kórkemdik álemin árlendirýge, jetkinshekterdiń dúnıetanymyn keńeıtýge aıanbaı ter tógip keledi. Ybyraı Altynsarınnen bastalyp, B.Soqpaqbaev, M.Gýmerov, S.Baqbergenov, S.Sarǵasqaev syndy aǵa býyn qalamgerler jalǵastyrǵan balalar ádebıetiniń dástúrin Nurdáýlet jas oqyrmandy á degennen jetektep ala jóneletin «Jumbaq izder», «Kebejeden shyqqan qylysh», «Taý ishindegi taýqymet», «Kıeli kóldiń qaraqshylary» tárizdi tárbıelik máni zor qyzyqty hıkaıalarymen jalǵady. Ybyraı Altynsarın taǵdyryn tiriltken «Altynsarın alaýy» romanyn jazyp, tulǵataný taqyrybyna tyń dúnıe syılady. Árdaıym úırenýmen, izdenýmen júrgen qalamgerdiń bul da bir úlken tabysy.

Nurdáýlet Aqyshty kóziqaraqty qazaq oqyrmandary synshy, ádebıetshi ǵalym retinde de jaqsy tanıdy. Ol kisiniń ylǵı da alqaly jıyn, túrli konferensııa, ǵylymı dıskýrs, ádebı kesh, oqyrmandarmen kezdesýlerge qatysyp júrgenin kóresiz. Barǵan jerinde ultqa qajetti qundy oılaryn ortaǵa salyp, sanany silkip, oıǵa túrtki salyp, ún qosady. Búgingi aǵa býyn jazýshy retinde jastarǵa janashyrlyǵyn, zamandastaryna jyly lebizin aıaǵan emes. Kózden ketse de, kóńilden ketpeıtin qımas qalamger men ulaǵatty ustazdar týraly da urpaqqa úlgi-ónegeli áńgimesin aıtýdan esh jalyqpaıdy.

Sondaı-aq Nurdáýlet Aqysh – jankeshti zertteýshi, belsendi kúresker, irkilmeı izdenýdi maqsat tutqan qalamger. Qazaq sóz óneriniń synyn joǵaltpaı, bar mazmunymen tanylýy jolynda, ıaǵnı ádebı-kórkem syn janrynda uzaq jyldar boıy sarylyp izdendi, jemisti eńbek etti. Máselen, «Qazaq ádebıeti» gazetinde eńbek etken jyldary syn bóliminiń jumysy jandandy. Túrli daý­ly pikirtalasqa, dıskýssııalarǵa toly gazette júrip jańa týyndylardy nazardan tys qaldyrmaı, bárin izdep taýyp, oqyp, taldap, tarazylap, oqyrmanǵa synı maqalalar usyndy. Teginde kórkem synı oıy qalyptaspaǵan, estetıkalyq talǵamy tómen ádebıettiń kókjıegi keńimeıtini málim. Syn janrynda uzaq jyldar jankeshtilikpen eńbek etý Nurdáýlet Aqyshtyń ádebıettegi qalamgerlik qoltańbasyn tabýǵa túrtki boldy. Kórkem oıdyń tarazysy bolǵan syn avtorǵa ıntellektýaldyq óre, tyń teorııalyq paıymdaýlar jasaýyna múmkindik týǵyzdy.

Talantty zertteýshi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, qarymdy qa­lamger Nurdáýlet Aqysh Áýezov atyn­daǵy Ádebıet jáne óner ınstı­tý­ty­nyń «Táýelsizdik dáýiri ádebıe­ti jáne kór­kem pýblısıstıka» bóliminde akademık Serik Qırabaevpen birge qyzmet ete júrip, mınıstrlik jarııalaıtyn ǵylymı jobalar negizinde ulttyq ádebıettaný ǵylymynyń kúrdeli de tyń taqyryptaryn zerttedi. Osynyń nátıjesinde 2006–2009 jyldary akademık Serik Qırabaevtyń «Qazirgi qazaq romany: ótkeni men búgini» atty ǵylymı jobasy aıasynda jaryq kórgen kitaptyń eń kúrdeli, kólemdi taraýlarynyń avtory boldy. Qazaq prozasynyń alǵashqy úlgilerinen bastap, táýelsizdik kezeńge deıingi genezısin, qalyptasý joldaryn, damý úrdisterin, ulttyq sóz ónerine qatysty kórkemdik-estetıkalyq izdenisterin ár kezeńde jaryq kórgen qazaq qalamgerleriniń shyǵarmalary mysalynda muqııat zerttep, zerdelep jazdy. Mysaly, Nurdáýlet Aqyshtyń ádebıettanýshy ǵalym retinde jazǵan «Zulmat jyldary qazaq prozasynda» (2005), «Qazaq memýarlyq romany» (2011), «Zamana rýhy» (2014) jáne «Qazaq balalar ádebıeti tarıhynyń» eki tomdyǵy (2023) atty ǵylymı zertteý kitaptary izdenýshiler men ádebıet salasynyń mamandarynyń kómekshi quralyna aınalyp otyr.

Ulttyq ádebıettaný ǵylymynda buryndary qaýzalmaǵan, táýelsizdik alǵan jyldary ǵana tusaýy sheshilip, jazýǵa múmkindik berilgen aqtańdaq betterdi ashyp, keńestik kezeńdegi totalıtarızm, qoldan jasalǵan qııa­nattardyń saldarynan ashtan qy­rylǵan jandardyń qasiretti tarıhyn qaǵazǵa túsirdi. Alaıda jazyqsyz japa shekkenderdiń, qurban bolǵandardyń tarıhy men taǵdyry áli de túgeldenip bolǵan joq, ıaǵnı bul taqyrypta biz sóz etip otyrǵan qalamgerdiń jazary áli de alda degen sóz.

О́zi ónegesin kórip, ósıetin estigen, aldynan aqyl-keńesin tyńdaǵan ulaǵatty ustazdary men aǵalary týraly aıtary óte mol qalamger. Qalamdas aǵalary men inilerine kórsetip kele jatqan qurmeti nazar aýdartpaı qoımaıdy. Máselen, Nurdáýlet Aqysh aǵamyz kórnekti ǵalym, abaıtanýshy, muhtartanýshy, óziniń erekshe qurmet tutatyn ustazy Mekemtas Myrzahmetulyn sońǵy saparǵa shyǵaryp salý úshin shalǵaıdaǵy Túrkistan oblysynyń Túlkibas aýda­nyna jedel jetip, búkil sharaǵa qatysqanyna kýá boldyq. Aıla ta­ýyp, túrli syltaý aıtyp, qazaǵa kelmeı qoıýyna bolar edi. Al Nurdáýlet Aqysh aǵamyz búkil sharýasyn jıyp tastap, azamattyǵyn, ustazyna adal shákirt ekenin dáleldedi. Jáne aıaqasty josparlanbaǵan jol bolǵandyqtan, qaıtar kezde túrli kólik kedergisine kezdesse de, ustaz aldyndaǵy shákirttik paryzyn abyroımen atqarǵanyna rıza boldyq.

Ustazy, akademık Serik Qırabaev ómirden ótken ýaqytta da naq osyndaı shuǵyl sheshim qabyldap, topyraq salysý úshin asyǵys Astanaǵa attanǵanyna da ujym músheleri kýá. Ustazdy ulyqtaýdan esh urpaq utylmaıtynyn aǵamyz osyndaı únsiz qımylymen de kórsete bildi.

Aqıqatynda asyl men jasyqty ajyrata bilýdi, aqyl men azaptyń aıqasyn túsinýdi úıretip, tabıǵatyńdy túgeldeı ózgertip, tal boıyńa ǵumyrlyq ǵıbrat sińiretin ustazdardyń bolǵany qandaı baqyt! О́zgeniń qunyn osyndaı uly ustazdardan ónege alǵan qasıetti jan ǵana sezine alsa kerek. «Ustazy jaqsynyń ustanymy jaqsy» degen osy bolar. Iаǵnı Nurdáýlet aǵamyzdyń úlkendi syılaý úlgisi jastarǵa ónege bolýǵa tıis dep oılaımyn.

Nurdáýlet Aqysh – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, fılologııa ǵylym­darynyń doktory, «Qurmet» or­deniniń, Halyqaralyq Jambyl, Mahambet, «Alash» ádebı syı­lyq­ta­rynyń, Tarbaǵataı aýdanynyń qurmetti aza­maty.

Qalaı bolǵanda da, qarymdy qalam­ger, zert­teýshi óz deńgeıinde jankesh­tilik­pen eńbek etip, ózine tán kúreskerlik, qaı­rat­kerlik, qalamgerlik qabiletin kópke ta­nyta bildi. Qaıda júrse de, jurt­tyń kóz aldynda bolyp, aıtar oıyn irkip qalmaıtyn áriptesimiz, talantty jazýshy, belgili ǵalym Nurdáýlet Aqysh «Azdyń azanshysy bolǵansha, kóptiń qazanshysy bol» degen dana­lyqtyń dálelindeı kórinedi de turady.

Gúlzııa PIRÁLI,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor