Foto: JI
Bıýdjet tártibi: Tabys kóterildi, biraq jospar tolyq oryndalmady
Qarjy mınıstrliginiń málimetinshe, 2025 jyldyń 10 aıyndaǵy memlekettik bıýdjet kiristeri 98,2% kóleminde oryndaldy. Bul ótken aıdaǵy 99,5%-dan tómen kórsetkish. Jyl sońyna qaraı kiris jospary jaqsarǵanymen, áli tolyq mejege jetken joq: respýblıkalyq bıýdjet kiristeriniń oryndalýy 95%-ǵa teń bolsa, jergilikti bıýdjetter josparyn 101,8% artyǵymen oryndaǵan.
Eń úlken jetispeýshilik qosylǵan qun salyǵynda baıqaldy – jospar 8,2%-ǵa oryndalmaǵan. Mınıstrlik derekterine súıensek, korporatıvtik tabys salyǵynyń oryndalmaýy – 7,6%. Eki salyqtyń bıýdjet kirisindegi úlesi shamamen 73%-dy quraıtynyn eskersek, olardyń tómen kórsetkishi respýblıkalyq kiris josparyna aıtarlyqtaı yqpal etti.
Al transfertter boıynsha jaǵdaı anaǵurlym turaqty. Ulttyq qordan bólingen nysanaly emes transfertterdiń oryndalýy 87%-dan 91%-ǵa kóterilgen. Qarjy mınıstrligi habarlaǵandaı, 10 aıda bólinýi tıis 4,990 trln teńgeniń ornyna naqty 4,540 trln teńge ıgerildi. Bul Ulttyq qor qarajatyn birte-birte teńgerimdi paıdalanýǵa kóshý áreketiniń belgisi. Al bıýdjet shyǵystarynyń oryndalýy 94% deńgeıinde qalyp otyr.
О́ńirler qarjysy: donor jáne dotasııalyq aımaqtardyń ara salmaǵy ózgermedi
Jergilikti bıýdjetter qurylymy uzaq jyldardaǵydaı saqtaldy: túsimderdiń 51%-y – salyqtar, 46%-y – transfertter, qalǵany basqa kirister. Derekter kórsetkendeı, ekonomıkalyq áleýeti joǵary Astana, Almaty jáne Atyraý sekildi óńirlerde salyq túsimderiniń úlesi 68-92% aralyǵynda. Al Túrkistan men Qyzylorda oblystaryndaǵy transfert úlesi 80% shamasynda.
Bul kórsetkishter Qazaqstandaǵy óńirlik damýdyń teńgerimsizdigi men bıýdjetaralyq táýeldiliktiń áli de joǵary ekenin aıqyn kórsetedi. Ekonomısterdiń pikirinshe, mundaı jaǵdaıda jergilikti bıýdjettiń ózin-ózi qamtamasyz etý deńgeıi baıaý ósedi, al aımaqtar arasyndaǵy ekonomıkalyq shettetý saqtalady.
Ulttyq qor: aktıv ósimi bar, biraq jumsalym túsimnen joǵary
2025 jyly bir jaǵynan, qor aktıvteri ósim kórsetip otyr. Ulttyq qor málimetinshe, qazan aıynyń sońynda aktıvterdiń valıýtalyq balansy 63,4 mlrd dollardy qurady. Bir aıdaǵy ósim – 660 mln dollar, al jyl basynan bergi ósim – 4,6 mlrd dollar nemese 7,74%. О́simniń basty sebebi – ınvestısııalyq tabys. Qordyń dereginshe, toǵyz aıda ınvestısııalyq tabys kólemi 6,448 trln teńgege jetken. Bul sońǵy bes jyldaǵy eń joǵary kórsetkishterdiń biri.
Ulttyq qordyń bıylǵy ınvestısııalyq kirisi belgili boldy
Ekinshi jaǵynan, Ulttyq qorǵa túsken túsim men jumsalǵan qarajat arasyndaǵy aıyrmashylyq aıqyn baıqalady. Qańtar-qarasha aılarynda qorǵa 3,580 trln teńge tússe, jumsalǵan qarajat kólemi 4,933 trln teńge boldy. Iаǵnı, shyǵys kólemi túsimnen 1,37 ese artyq.
Munaı naryǵy: óndiris artty, kvota buzyldy
2025 jylǵy munaı óndirisi Qazaqstan ekonomıkasy úshin negizgi draıver bolyp qaldy. Energetıka mınıstrliginiń deregine sáıkes, qańtar-qazan aılarynda el 83,6 mln tonna munaı óndirgen. Bul ótken jyldyń sáıkes kezeńinen 14%-ǵa artyq. Alaıda aılyq dınamıka turaqsyz: qazan aıynyń óndiris kólemi 8,01 mln tonna boldy, bul aqpan aıynyń kórsetkishine qaıta oralǵanyn bildiredi.
Eksport kórsetkishteri de kúrdeli: jyl basynda eksport tómendegenimen, keıin qaıta ósimge kórsetti. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekterine qaraǵanda, jyl basyndaǵy eksport quldyraýy:
- 1-toqsanda –14%;
- 1-jartyjyldyqta –1,8% deńgeıinde boldy.
Eýropa baǵyty boıynsha eksport aıtarlyqtaı artqan: Nıderlandy, Germanııa, Ispanııa jáne Rýmynııa negizgi satyp alýshylardyń qataryna qaıta endi. Al AQSh, Sıngapýr jáne Ońtústik Koreıaǵa munaı jetkizý azaıǵan.
Qazaqstanda munaı-gaz hımııasy ónimderiniń óndirisi 12%-ǵa artqan
Munaı naryǵyndaǵy mańyzdy faktor – OPEK+ shekteýleri. Halyqaralyq energetıka agenttiginiń esebinshe, Qazaqstan qazanda belgilengen kvota (1,53 mln barr./táý.) ornyna 1,68 mln barr./táý. óndirgen. Artyq óndiris – 0,15 mln barr./táý. Bul kórsetkish boıynsha Qazaqstan Irak pen BAÁ-den keıin úshinshi orynda.
OPEK+ kelisimine sáıkes, 2026 jyldyń naýryzyna qaraı Qazaqstannyń kvotasy shamamen 1 mln barr./táý. deńgeıine túsýi tıis. Bul qazirgi óndiristen 68% tómen. Mundaı shekteýler eksporttyq kiriske tikeleı áser etpek.
Qurylys pen kólik salasy ekonomıkalyq ósimge tirek boldy
Ekonomıka mınıstrliginiń habarlaýynsha, qysqa merzimdi ekonomıkalyq ındıkator (KEI) qazan aıynda 109,1%-dy qurady. Bul naqty sektordyń joǵary dınamıkasyn kórsetetin mańyzdy kórsetkish.
О́simniń negizgi qozǵaýshy salalary:
- Qurylys – 15,1%;
- Kólik jáne qoımalaý – 20,7%;
- Aýyl sharýashylyǵy – 12,9%.
Taý-ken ónerkásibi 9,6% ósim kórsetse, óńdeý ónerkásibi – 5,8% deńgeıinde. Degenmen, mashına jasaý sektorynda baıaýlaý baıqalady: 114% bolǵan ósim 111,5%-ǵa túsken. Metallýrgııa salasy da stagnasııalyq kezeńde, bul eksporttyń tómendeýine áser etti.
Jeke sektordyń róli kúsheıe bastady
Investısııalyq belsendilik jyl boıy aralas dınamıka kórsetti. Ekonomıka mınıstrliginiń derekterine sáıkes, memlekettik ınvestısııalar ósimi 42%-dan 37%-ǵa deıin tómendegen. Biraq jyl basynan beri memlekettik shyǵyndar kóleminiń ulǵaıýy olardy jalpy ınvestısııa qurylymynda úlesin 19,6%-dan 22,8%-ǵa deıin arttyrǵan.
Jeke ınvestısııalar ósimi – 11,9%. Bul jalpy ınvestısııalyq ósimniń 6 paıyzdyq pýnktin qamtamasyz etken negizgi faktor. О́nerkásip ınvestısııasynyń úlesi – 38,2%, al kólik-logıstıka salasy – 18,1%, jyljymaıtyn múlik salasy – 18,7%. Bilim berý salasyna 1,031 trln teńge quıylǵan, memlekettik ınvestısııalar úlesi boıynsha bul birinshi orynda.
Eksport álsirep, ımport kúsheıdi
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimeti boıynsha, bıylǵy on aıda syrtqy saýda aınalymy 1,1%-ǵa qysqarǵan. Eksport 5,1%-ǵa tómendegen, al ımport 4,5%-ǵa ósken. Saýda seriktesteri arasyndaǵy dınamıka da ózgergen: Reseıge eksport 15,9%-ǵa azaısa, Reseıden keletin ımport nebári 0,5%-ǵa tómendegen.
EAEO-dan tys eldermen saýda kólemi 91,8 mlrd dollar boldy. Onyń ishinde eksport 3,8%-ǵa azaıǵan, al ımport kerisinshe 6,6% ósken. Bul ishki suranystyń syrtqy óndiristen qanaǵattandyrylyp otyrǵanyn jáne shıkizattyq eksportqa táýeldiliktiń áli de basym ekenin kórsetedi.
Jyldyń eleýli oqıǵalary: HVQ maqsaty, «Báıterek» transformasııasy jáne KTK-daǵy shabýyl
Qarasha aıynda Halyqaralyq valıýta qory Qazaqstan ekonomıkasyna qatysty qorytyndy málimdeme jarııalady. HVQ sarapshylary ekonomıkalyq ósimniń joǵary deńgeıin atap ótse de, ınflıasııalyq qysym, bıýdjettik táýekelder, kvazıfıskaldyq shyǵyndar jáne aqsha-nesıe saıasatynyń qatańdatylýy qajet ekenin málimdedi.
KTK-ǵa jasalǵan shabýyl ne sebepti el azamattaryna tikeleı áser etedi?
Kúzde «Báıterek» holdınginiń qaıta qurylýy mańyzdy saıası-ekonomıkalyq sheshimderdiń biri boldy. Holdıng endi Ulttyq ınvestısııalyq holdıngke transformasııalanyp, memleketten 1 trln teńge kapıtalızasııa alýy tıis. Jyl saıynǵy qaryz tartý jospary – 7 trln teńge. Bul ekonomıkanyń ınvestısııalyq modeli aıtarlyqtaı ózgeretinin bildiretin betburys.
29 qarashada Kaspıı qubyr konsorsıýmynyń (KTK) ATQ-2 termınalyna jasalǵan shabýyl munaı eksportynyń qaýipsizdigine qatysty alańdaýshylyq týdyrdy. 2024 jyly KTK arqyly 63 mln tonna munaı eksporttalǵan, onyń 54,9 mln tonnasy – Qazaqstan munaıy. Mundaı oqıǵa eksport ınfraqurylymynyń táýekelderin kórsetip berdi.
