Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Árıne, bul uıym týraly oraldyq qalamger Amangeldi Shahınniń «Sol bir súrgin» (2002), «Qorǵaımyn!» dep qazaqty...» (2017), «Qara kitap» (2022) atty eńbekteri shyqty. Qazaqstannyń Keńes ókimetinen bólinip shyǵyp, óz aldyna derbes memleket atanǵanyn talap etken jastar týraly oraldyq jazýshy-jýrnalıst Munaıdar Balmolda 2017 jyly «On tórt» atty derekti roman jazdy. Tarıhshy ǵalym Jańabek Jaqsyǵalıevtiń «On toǵyzynda oqqa baılanǵan» atty kólemdi maqalasy bas gazette jarııalandy. Oblystyq telearna jýrnalısteri túsirgen derekti fılm, ondaǵan maqala jaryq kórse de, osynaý uıymnyń nasıhaty jergilikti deńgeıden ári barmady deýge bolady. Búginde Jalpaqtal aýylynda uıym múshelerine arnap ornatylǵan taqta men Ǵubaıdolla Ánesov atyndaǵy kóshe ǵana bolmasa, odan basqa eskertkish te joq. 2023 jyly Oral qalasyndaǵy Iаroslavskaıa kóshesin Ǵubaıdolla Ánesovtiń atyna berý jóninde onomastıkalyq komıssııa usynys bergen edi. Alaıda moratorııge ilinip, aıaqsyz qaldy...
* * *
«Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵy» uıymyn qurǵan, basqarǵan – Ǵubaıdolla Ánesuly Kóshekov (Ǵubash Ánesov). «Qazaqstan – Túrkııa, Iran, Aýǵanstan sııaqty óz aldyna derbes memleket bolýy kerek» degen oıǵa nyq bekigen kezde Ǵubaıdollanyń jasy nebári 17 jasta eken. О́zimen pikirles birneshe jastyń basyn qosyp, aqyldasady. О́rimdeı jastardyń sol kezdegi maqsat-múddesi olar taratqan myna únparaqtan da anyq kórinip tur:
«Ardaqty týysqandar! Qazaqtar! Joldastar! Qazaq halqyn qorǵaýshylar uıymy sizge ózderińizge belgili tómendegini eskertemiz.
Qazaq halqy ǵasyrlar boıy óz eli úshin, bas bostandyǵy, mádenıeti, tili úshin ezýshi ústem ulttarmen kúresip keldi. Ol sheginýdi bilmeıdi. Ony Syrym, Kenesary, Naýryzbaı, Janqoja, Isataı, Mahambet, Amangeldi, Bekbolat sııaqty batyrlar, qazaqtyń Otanyna shyn berilgen uldary bastady, bastaıdy da. Olar qazaqtyń eldigin qorǵaý úshin janyn berip otyr jáne beredi de.
Qazaq halqyn baǵyndyryp otyrǵan Reseı patshasy revolıýsııa dúmpýine shydamaı qulady. Revolıýsııaǵa qazaqtyń aldyńǵy qatarly uldary qatysty, qazaq dalasynda da revolıýsııa jeńdi. Sóıtip, alǵan úkimetimiz qazaq halqynyń qalyń buqarasynyń maqsatynan shyqpaı otyr. Qazaq halqy qazir qul esebinde, mádenıet, oqý, ıskýsstvo degennen artta, tili Stalınniń usaq ulttardy orystandyrý saıasatymen orys tiline aýyp barady. Shyny kıer kıim, isher tamaq joq. Sonymen, qazaq halqyna, buqaranyń tilegine saı qazaqtyń buqarashyl-sosıalıstik táýeldi memleketi kerek. Ony tek quraldy kúshpen alýǵa bolady. Konstıtýsııadan eshqandaı raqym kútýge bolmaıdy. Halyqtyń ulttyq qozǵalysynan qorqyp, Stalın basqarǵan úkimet halyqtyń ınısıatıvasy men múddesin mobılızasııamen úrkitip, soǵyspen joımaqshy. Gýrev, Batys Qazaqstan oblystarynda hal osylaı. Al bizdiń aldymyzdaǵy másele – ne el bolý úshin kúresý, ne qul bolý.
Ulttar teńdigi jasasyn!
Qazaq halqy jasasyn!»
* * *
Áýeli Jalpaqtal aýylynda bas qosqan jastar mektep bitirgen soń Oral qalasyna ınstıtýtqa túsýge ýaǵdalasady. 1940 jyly 19 tamyzda Oral qalasyna kelip, Ǵubaıdolla Ánesov Oral pedagogıkalyq ınstıtýtynyń fızıka-matematıka fakýltetine, Imanǵalı Nasyrov pen Seıitqalı Bájekenov tarıh fakýltetine túsedi. Kamal Maqulbaev Oral gıdrotehnıkýmynyń stýdenti atanady.
Osy jerde aıta keteıik, Oral muǵalimder ınstıtýty, resmı ataýy Qazaqtyń ekinshi pedagogıkalyq ınstıtýty atanǵan bilim ordasy shynymen ultshyl qazaq jastary jınalǵan erekshe orta bolatyn. Instıtýt 1932 jyly ashylsa, 1934 jyly-aq NKVD tyńshylary «ınstıtýt stýdentterinen qurylǵan antısovettik kontrrevolıýsııalyq baıshyl-ultshyl topty» áshkerelep úlgeripti. Resmı qujattarda «Baltan Narymbaev pen Hasan Japaqov basqarǵan antıkeńestik baıshyl-ultshyl toptyń» quramynda keıin belgili aqyn Abdolla Jumaǵalıev te bolǵany, uıym jetekshileri sottalǵan kezde Abdolla oqýdan shyǵarylyp, keıin Qajym Jumalıevtiń kómegimen Qyzylordaǵa, odan ári Almatyǵa jylystap ketip aman qalǵany keıin anyqtalǵan edi. Olarǵa «Surpaqbaılar toby» degen ataý qalaı tańylǵany belgisiz. Keıbir derekke qaraǵanda bul jastar Ilııas Jansúgirovtiń «Surpaqpaılar» («Surpaqpaı suǵanaq») atty shyǵarmasyn sahnalap, oıyn qoıǵan.
Aıtpaqshy, 1941 jyldyń sońynda «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵy» uıymy áshkerelenip, jastar tutqynǵa túsken kezde «Pedınstıtýtta bolǵan «Surpaqpaılar» uıymymen qandaı da bir baılanys bar ma?» degen suraq tergeýshilerdi qatty qyzyqtyrǵan. Uıym múshelerinen, tergeýge alynǵan jastardan «ınstıtýt ishinde stýdentterden quralǵan «Surpaqpaılar» uıymy týraly» táptishtep suraǵan.
* * *
Ǵubaıdolla Ánesovtiń týǵan inisi Nyǵmetolla Kóshekov otbasynda tórt ul, bir qyz bolǵanyn, Ǵubaıdolla 1923 jyly týǵan, úıdiń tuńǵyshy ekenin aıtatyn:
«...Aǵam Ǵubaıdollany ustaýǵa kelgende men 12 jastamyn, bári esimde. Úıimiz úlken, tórt bólmeli bolatyn. Aǵaıyndy tórt bala áke-sheshemizden bólek, bir bólmede jatatynbyz. 1941 jyldyń 22 jeltoqsany edi, tańǵy saǵat 5-te keldi. Syrtta neshe adam bolǵanyn bilmeımin, úıge úsh adam kirdi. Alpan degen keremet ıtimiz bar edi, ony óltirip tastapty. Áýeli qarttar oıanǵan sekildi, bireý «sham jaq» dedi. Mılısııanyń bireýi Sábıtov degen eken, ony keıin bildim. Álgiler qujattaryn kórsetip, aǵaıdy ustaýǵa kelgenin aıtty. Aǵaı sezip turǵan bolar, qarsylyq bildirgen joq, tek kisen salaıyn degende salǵyzbady. «Áke-sheshemniń kózinshe kisen salǵyzbaımyn», dedi. Kelgender aǵaıdy kıindirip, alyp ketti, keterinde kitaptaryn qarap, arasynan biraz qaǵazdy aldy. Tań atqasyn «pálenshe-túgensheler de ustalypty» degen habar estidik. Bir-eki kúnnen soń qalaǵa at-shanamen alyp keterde qalyń kıim – ton suratty. Aǵamyzdy sodan qaıtyp kórgen joqpyz. Keıinirek «Men bir jarylǵan jumyrtqamyn, Áke, Ana, kesh!» degen haty keldi...
Árıne, biz eleńdep, aǵamyzdyń bir habaryn bilmekke tyrysyp júrdik qoı. 1943 jyly ma eken, aýdannyń mılısııa bólimine Sadybekov degen bastyq bolyp keldi. О́zi buryn Aqtóbede istegen eken. «Aqtóbede Ánesov Qubash degen boldy, keıin qaıda ketkenin bilmeımin» dedi. Basqa esh derek estigen joqpyz. Tek 1995-1996 jyldary Amangeldi Shahınniń maqalalarynan keıin ǵana «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵy» týraly aqıqatty bildik.
Ǵubaıdolla aǵam óte uqypty edi, kitap-qaǵazdaryn muqııat rettep qoıatyn, bizden de sony talap etetin. О́te bilimdi edi. 1-7 synyptardy qazaq tilinde oqypty. 8-synypty oryssha oqyǵan. 9 ben 10-synypty bir jylda bitiripti. Aǵaı sol kezdiń ózinde Lenındi tolyq oqyǵan, «Lenınniń ózi 45-tomynyń 356-357 betterinde «Árbir ult bólek el bolyp shyǵýǵa quqyly» dep aıtqan» dep, tergeýshilerge des bermepti ǵoı...
1941 jyly aǵam ustaldy, 1942 jyly «Halyq jaýynyń ata-anasy» dep ákemdi de ustap alyp ketti. Ákeme eki jyl jer aýdarýǵa úkim kesipti. Oral qalasynyń shet jaǵynda, shaǵyn jertólede turdy, ustalyǵymen aınalysty. Qoly sheber bolǵasyn, bireýge mástemir, bireýge shoqaıaq jasap, kúnin kórgen. Jaǵdaıy jaman bolǵan joq. Men 1943 jyly aýyldan ákeme kelip kettim. Merzimi ótken soń aýylǵa qaıtty, biraq Jalpaqtalda kóp turmaı, Taldyapanǵa kóshtik. Ol jerde eki-úsh jyl bolyp, qazirgi qonysymyz – Jańaqalanyń Pıatımaryna turaqtadyq...
Meni komsomolǵa alǵan joq. 1944 jyly Qabı aǵamdy soǵysqa shyǵaryp salǵan soń men de mektepti tastap kettim. 1951 jyly jalamen bes jylǵa sottaldym. Oǵan meniń ómirbaıanymdaǵy «halyq jaýynyń inisi» degen anyqtaýysh ta áser etken sııaqty. 1953 jyly 3 naýryzda amnıstııaǵa ilinip, aýylǵa aman keldim áıteýir...»
Bul esteliktiń avtory Nyǵmetolla Kóshekov aǵamyz búginde ómirde joq, 2012 jyly kezdesip, osy áńgimeni óz aýzynan jazyp alǵan edik.
* * *
«Aǵam Súndetqalı Qarajanov – bizdiń úıdiń tuńǵyshy edi. Ol 1922 jyly dúnıege kelgen. Ákemiz 1937 jyly qaıtys boldy da, bes bala jetim qaldyq. Súndetqalı aǵam áke ornyna áke edi. Mektepte jaqsy oqydy. 10-synyp bitirgennen keıin býhgalter bolyp qyzmet jasady. Biz onyń jalpaqtaldyq uıymǵa múshe bolǵanyn bilmedik. 1941 jyly jeltoqsanda aǵamdy alyp ketti. Men alty jastamyn, eshteńe esimde joq. Olardy Aqtóbe ferroqorytý zaýytyna jumysqa salypty. 1947 jyly túrmeden bosasymen bizdi, baýyrlaryn qolyna aldy. Artynsha eki jylǵa Qarqaralyǵa jer aýdardy. Sol jaqta júrip úılendi, eki balasy dúnıege keldi. Ol aımaq Semeı polıgonyna jaqyn ǵoı. Sodan ba, balalary kemtar boldy. О́mirden talaı qıyndyq kórgen aǵam 50 jasynda qaıtys boldy. О́miriniń sońyna deıin bizge qamqor bolyp ótti».
Bul uıym múshesi retinde 5 jylǵa sottalǵan Súndetqalı Qarajanovtyń inisi Kenjeǵalı Qarajanovtyń áńgimesi.
* * *
«Meniń ákem Satqalı Moldaǵalıev «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵynyń» belsendi músheleriniń biri bolǵan, sol úshin on jylǵa sottalǵan. Elge, Oral oblysynyń Fýrmanov aýdanyna kelgen soń ómir boıy elektrmen dánekerleýshi bolyp qyzmet etti.
Ákem jastaıynan óte bilimdi bolypty. Ustalǵanda, mektepti jańa bitirgen jas jigit qoı. Oryssha-qazaqshaǵa júırik ári jazýy ádemi bolǵandyqtan, uıymnyń únparaqtaryn, Stalın men Kalınınge talap hattardy da negizinen ákem jazypty. «О́zimizdiń shaǵyn baspahanamyz boldy, ony aýyl syrtyndaǵy zırattyń qorshaý ornyna jasyratyn edik» deıtin. «Elimiz táýelsiz bolsyn», «Qazaq halqy jasasyn!» degen urandar kótergen. Aıtýynsha, óz arasynan bireý satqyn bolyp shyǵyp, bulardy ustap bergen.
Ákem uıym músheleriniń ishinde eń aldymen – 1941 jyldyń 14 jeltoqsany kúni qamaýǵa alynypty. Jyl jarymdaı tergeýde, Oralda «qyryqturbada» jatqan. 1943 jyldyń 13 qańtarynda 10 jylǵa sottalǵan. Áýeli Aqtóbedegi ferrosplav zaýytyn salýǵa qatysypty. Odan keıin Chelıabige jibergen. Negizgi merzimin sol jerde ótegen. 1951 jyly 21 shildede qamaýdan bosatylyp, Novosibirge jer aýdarylǵan. «Ol jaqta mal baqtym, eki jyldaı shartty túrde júrdim, sol kezde elmen hat-habar almasýǵa ruqsat berildi», deıtin.
Ol on jasynda ákesinen jetim qalǵan. Úsh inisi, eki qaryndasy boldy. Meniń sheshemmen – óziniń bir mektepte oqyǵan, bir kóshede turǵan qurbysy Nursulý Maǵjanovamen de sol elýinshi jyldary hat jazysa bastaǵan. Anam aýylda shynjyrtabandy «DT» traktoryn aıdaǵan, eńbekte ozat atanyp, Máskeýge delegat bolyp barǵan ójet qyz eken. Papamdy Novosibirge ózi izdep barypty. Keıin elge kelgen soń toıyn jasaǵan.
Papam óte tuıyq kisi edi. Aıdaýdan kelgen kezde aıaqtary dombyǵyp isip, irińdep ketipti. Birneshe bashpaıy joq edi. Túrmedegi ómiri týraly suraı bastasam: «Aı, qyzym, onyń aıtatyn eshteńesi joq», deıtin.
Ákem bizge aıtpaǵanymen, tıisti oryndarǵa mezgilimen baryp, tirkelip-tekserilip otyrǵan sııaqty. Sońǵy jyldary qaıta qurý, demokratııa lebi bastalǵanda ońasha shuqylanyp, birnárse jazyp otyratyn. Sonda ol jan-jaqqa, joǵaryǵa ózin aqtaý jóninde hat jazyp júredi eken. Kolbınge de jazypty. Men túsinbeıtinmin: «Sottalyp keldi, qazir úıde ǵoı, endi hat jazyp ne kerek?» deıtinmin. Sóıtsem, óziniń aqtalǵany týraly qaǵaz kelgendegi qýanyshyn kórdim, túrmeden qazir shyqqandaı qýandy-aý! Sonda osy kezge deıin ishinde bir túıtkil júredi eken ǵoı. «Adam qataryna qosyldym-aý!» dedi.
Ol keıingi jyldary О́skemende turatyn joldasy Seıitqalı Bájekenovpen jıi habarlasty. Ol kisi Oralǵa kelgende, týǵan baýyryn kútkendeı qýanyp, bir kún qonaq etti.
Meniń ákem elimizdiń táýelsizdik alǵanyn da kórip ketti ǵoı. «Qazaqstan Respýblıkasy óz aldyna el boldy, táýelsizdigin jarııalady» degende: «Bizdiń sonaý 1941 jyly aıtqanymyz, armandaǵanymyz rasynda da oryndaldy ǵoı!» dedi».
Bul – Satqalı Moldaǵalıevtiń qyzy, ardager dáriger Nurjııan Satqalıqyzynyń esteligi.
* * *
Alash balasynyń búkil zııalysyn, sút betindegi qaımaǵyn qalqyp alyp, «halyq jaýy» degen jalamen qyryp tastaǵan 1937–1938 jylǵy qandy qasaptyń úreıi basylmaı jatyp qazaq halqyn qorǵaý úshin qaıta bas kótergen 14 ulannyń erligin qalaı madaqtasa da artyq emes.
Árıne, olar kezinde aıaýsyz jazalandy. Ǵubaıdolla Ánesov KSRO NKVD-sy janyndaǵy aıryqsha keńestiń sheshimi boıynsha atý jazasyna kesildi. Seıitqalı Bajekenov, Satqalı Moldaǵalıev jáne Ǵumar Turymov – 10 jylǵa, Saıfolla Shorabaev, Muhambetjan Nurálın, Iǵalı Muhambetqalıev – 8 jylǵa, Mázzap Álıev, Mánnap Ahmetov, Qamal Maqulbaev, Súndetqalı Qarajanov, О́tegen Amanov, Qaıyrǵalı Saparalın, Imanǵalı Nasyrov 5 jylǵa sottaldy. Bulardyń ishinde Qaıyrǵalı Saparalın tergeý kezinde-aq qaza tapqan. Mánnap pen Mázzap aıdaýda júrip 1945 jyly Aqtóbe qalasynda qaıtys bolǵan. Al Ǵumar, Saıfolla, Muhambetjan, Iǵalı, Qamal, Imanǵalıdyń keıingi taǵdyry belgisiz. Qazaqstannyń táýelsizdigin kórip, ózderiniń aqtalǵanyna kýá bolyp ketken Seıitqalı Bajekenov pen О́tegen Amanovtyń da taǵdyry aıanyshty: qýǵyn-súrgin saldarynan týǵan jerge orala almaǵan olardyń biri О́skemen jerinde, biri Qaraǵandyda qaıtys boldy.
P.S. Osydan 84 jyl buryn, jeltoqsannyń aıazdy kúnderiniń birinde «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵynyń» músheleri – órimdeı 14 jas ulan tutqyndalyp, qamaýǵa alynǵan eken. Olardyń ózderi qamalsa da, arman-muraty ólmedi, dál 50 jyldan keıin Azattyqtyń aq tańy atty. Endi, mine, Táýelsiz el sol bir bozdaqtaryn joqtap, bas gazettiń betinde eske alyp jatyr. Ilııas aqynnyń: «О́z ulyn, óz erlerin eskermese, el tegi qaıdan alsyn kemeńgerdi!» degeni osy ǵoı.
Batys Qazaqstan oblysy
