Ásirese, Qazaqstan- AQSh qarym-qatynastarynyń qarqyndy damýy eldiń strategııalyq mańyzyn arttyryp, ekonomıkalyq, tehnologııalyq jáne qaýipsizdik salalaryndaǵy seriktestikti jańa mazmunmen tolyqtyrdy. Osy turǵyda QR Parlamenti Májilisiniń Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy Aıgúl Quspan Qazaqstan dıplomatııasynyń 2025 jylǵy basty jetistikterin tereń túsindirdi. Ol óz suhbatynda Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy strategııalyq dıalogtyń damýy, Prezıdenttiń jeke róli, Donald Tramppen kezdesýdiń nátıjeleri, sondaı-aq Qazaqstannyń Ortalyq Azııadaǵy jáne halyqaralyq saıasattaǵy orny jan-jaqty taldap berdi.
– 2025 jyly Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy qarym-qatynastardyń damý dınamıkasyn qalaı baǵalaısyz? Eki eldiń jaqyndasýyna qandaı negizgi oqıǵalar nemese kelissózder áser etti?
– 2025 jyldy Qazaqstan dıplomatııasynyń barlyq baǵyttar boıynsha belsendi jyly dep senimmen aıtýǵa bolady.
AQSh baǵyty boıynsha basty oqıǵa – qarasha aıynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Ortalyq Azııa + AQSh» (C5+1) sammıtine qatysý úshin Vashıngtonǵa jasaǵan sapary. Qazaqstan bul formatty óńirlik ıntegrasııany nyǵaıtý jáne Ortalyq Azııanyń halyqaralyq sýbektiligin arttyrý tetigi retinde qarastyrady.
Sammıt aıasynda Memleket basshysynyń AQSh basshylyǵymen resmı kelissózderi ótti. Onda amerıkalyq-qazaqstandyq strategııalyq áriptestikti jáne ekonomıkalyq yntymaqtastyqty kúsheıtý máseleleri talqylandy.
Belgili bolǵandaı, AQSh-qa sapar qorytyndysynda iri ınvestısııalyq jáne ekonomıkalyq kelisimder toptamasyna qol qoıyldy. Qýantatyny – bul kelisimderdiń barlyǵy óndiristi jergiliktendirýdi jáne tehnologııalar transfertin kózdeıdi.
AQSh-pen qarym-qatynastaǵy mańyzdy saıası bastamalardyń biri – Prezıdent Toqaevtyń Qazaqstannyń Avraam kelisimderine qosylý nıeti týraly málimdemesi boldy.
Jyl ishinde Prezıdent Q.Toqaev AQSh Prezıdenti Donald Tramppen birneshe ret telefon arqyly sóılesti. Jýyrdaǵy áńgime barysynda ekijaqty kún tártibi men qazirgi halyqaralyq jaǵdaı, sonyń ishinde Ýkraına máselesi jan-jaqty talqylandy. Osy oraıda amerıkalyq Prezıdent pen eýropalyq kóshbasshylar Qazaqstan Prezıdentiniń ýkraın daǵdarysyn retteýge qatysty kózqarasyn mańyzdy dep sanaıtynyn atap ótken jón.
2025 jylǵy mańyzdy dıplomatııalyq kezdesýlerdiń qatarynda Qazaqstan men AQSh syrtqy ister mınıstrleri Murat Nurtileý men Marko Rýbıonyń Jıddadaǵy kezdesýi, sondaı-aq AQSh Prezıdentiniń Ońtústik jáne Ortalyq Azııa jónindegi arnaıy ókili S.Gordyń jáne Memlekettik hatshynyń birinshi orynbasary K.Landaýdyń Qazaqstanǵa saparlaryn ataýǵa bolady.
Osylaısha, 2025 jyl Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy sapaly jaqyndasý jyly bolyp, saıası dıalog tereńdep, ekonomıkalyq áriptestik naqty mazmunmen tolyqty.
– AQSh-pen strategııalyq dıalogty qalyptastyrýda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń jeke róli qandaı? Onyń dıplomatııalyq tájirıbesi áriptestiktiń sapasyna qalaı áser etedi?
– Meniń oıymsha, Prezıdent Q.Toqaevtyń jeke róli – sheshýshi.
AQSh úshin kelisimderdi oryndaıtyn, halyqaralyq quqyq logıkasynda oılaıtyn kóshbasshy faktory óte mańyzdy. Qasym-Jomart Toqaev – dál osyndaı seriktes: kásibı dıplomat, BUU Bas hatshysynyń burynǵy orynbasary, batys elıtalarymen «bir tilde sóıleı alatyn» tulǵa.
Amerıkalyq ısteblıshmentte Toqaev antagonıstik kún tártibi joq, rasıonaldy ári boljamdy lıder retinde qabyldanady. Oǵan senýge bolady jáne onymen uzaq merzimdi seriktestik qurýǵa múmkindik bar.
Prezıdent óziniń dıplomatııalyq tájirıbesiniń arqasynda Vashıngtonnyń múddelerin ǵana emes, onyń oılaý logıkasyn da tereń túsinedi. Ol AQSh-pen qarym-qatynasty uzaq merzimdi kelisimder, ekonomıkalyq jáne tehnologııalyq kún tártibi arqyly damytyp keledi. Pragmatızm, ekonomıka, qaýipsizdik jáne ornyqtylyq – Memleket basshysynyń dıplomatııasyn deklaratıvti emes, qoldanbaly etedi.
– Bıyl Toqaev pen Donald Tramptyń kezdesýi ótti. Osy kezdesýdiń negizgi nátıjeleri qandaı?
– Kezdesýdiń basty nátıjesi – Donald Tramptyń Qazaqstannyń AQSh úshin mańyzyn, strategııalyq dıalogty jalǵastyrýǵa qyzyǵýshylyǵyn jáne Astananyń kópvektorly syrtqy saıasatyna qurmetin jeke ózi rastaýy. Bul óte mańyzdy, óıtkeni D.Tramp dástúrli túrde ınstıtýsıonaldyq tetikterden góri kóshbasshylar arasyndaǵy jeke kelisimderge basymdyq beredi.
Kezdesý qorytyndysynda energetıka, asa mańyzdy mıneraldar, ınfraqurylym jáne logıstıka basym baǵyttar retinde aıqyndaldy. Nátıjesinde bul baǵyttar keıinirek úkimetter men korporasııalar deńgeıinde naqty ekonomıkalyq kelisimdermen bekitildi.
Taǵy bir mańyzdy nátıje – AQSh-tyń qazirgi ákimshiliginiń Ortalyq Azııadaǵy turaqty jáne boljamdy seriktestikke múddeliligin rastaýy.
Kezdesý nátıjesinde tikeleı saıası baılanys arnasy qalyptasty. Bul sheshim qabyldaý úderisin jedeldetip, dıalogtyń ornyqtylyǵyn arttyrady. Qazaqstan úshin bul – mańyzdy dıplomatııalyq aktıv.
– Qazir Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń eń belsendi salalary qaısy? Qaı baǵyttarda ósý áleýeti joǵary?
– Búginde ınvestısııalar, energetıka, asa mańyzdy mıneraldar jáne tehnologııalar salalary eń belsendi damyp otyr.
Al ósý áleýeti joǵary baǵyttar retinde kólik jáne logıstıka, tehnologııalyq ınnovasııalar, bilim berý men medısına salalaryn atap ótýge bolady.
Jalpy úrdis – ózara múddelerdi moıyndaýǵa jáne pragmatızmge negizdelgen strategııalyq áriptestikti nyǵaıtý.
– Qazaqstannyń óńirlik saıasattaǵy rólin qalaı baǵalaısyz? El Batys pen Ortalyq Azııa arasyndaǵy kópir bola ala ma?
– Qazaqstan qazirdiń ózinde Batys pen Ortalyq Azııa arasyndaǵy kópir qyzmetin atqaryp otyr.
Elimiz C5+1 sııaqty formattarǵa belsendi qatysyp, óńirdi bytyrańqy elder jıyntyǵy retinde emes, birtutas sýbekt retinde ilgeriletýde, Batyspen qatynastarda ıdeologııalanýdan qashady.
Qazaqstan – Orta dálizdiń, energetıkalyq jáne shıkizattyq tizbekterdiń, asa mańyzdy mıneraldar jobalarynyń negizgi býyny.
Batys úshin óńir – geosaıası táýekel aımaqtaryn aınalyp ótetin balama marshrýt, al aımaq elderi úshin – jahandyq naryqtarǵa shyǵý múmkindigi.
Astana halyqaralyq kelissózder, forýmdar jáne bir-birine qaıshy pozısııalar arasyndaǵy dıalog alańyna aınaldy.
– Toqaevtyń dıplomatııalyq bastamalary men AQSh-tyń qoldaýy Qazaqstannyń halyqaralyq yqpalyn qanshalyqty kúsheıtti?
– Menińshe, Qazaqstannyń yqpaly aıtarlyqtaı artty – eń aldymen dıplomatııalyq deldal jáne boljamdy «orta derjava» retinde.
Qazaqstan endi tek óńirlik áriptes emes, kórshilerimen jumys isteýge yńǵaıly derbes dıplomatııalyq torap retinde qabyldanýda.
Qasym-Jomart Toqaevtyń tusynda Qazaqstan jıi dıalog alańy retinde atalady, ártúrli lagerlermen sóılese alatyn, pozısııa tańbaıtyn jáne shıelenisti tómendete alatyn el retinde tanyldy. AQSh-tyń qoldaýy bul mártebeni kúsheıte tústi.
Prezıdent Toqaevtyń bastamalary men AQSh-tyń qyzyǵýshylyǵy Qazaqstannyń Orta dálizdegi, resýrstardy jetkizý tizbekterindegi, energetıkalyq jáne shıkizattyq qaýipsizdiktegi mańyzyn arttyrdy.
Eń bastysy – AQSh Qazaqstannyń pozısııasyn saıası turǵyda kúsheıtedi, biraq onyń kún tártibin baqylamaıdy. Bul – halyqaralyq tájirıbede sırek kezdesetin teńgerim.
