Sýretterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Úkimettiń resmı deregine súıensek, qazir ishki jalpy ónim qurylymyndaǵy óńdeý ónerkásibiniń úlesi shamamen 13%-dy quraıdy. Úkimet bul kórsetkishti 2030 jylǵa qaraı 15%-ǵa deıin, al 2035 jylǵa qaraı 18–20% aralyǵyna jetkizýdi maqsat etip otyr. Mundaı mindet qolda bar resýrstardy eskere otyryp, naqty oryndalatyn maqsat retinde qarastyrylǵan.
Qazir óńdeý ónerkásibi birtindep qarqyn alyp jatyr. Osy jyldyń 11 aıynda bul saladaǵy óndiris kólemi 5,9%-ǵa ósip, 27 trln teńgeden asty. Bul týraly Úkimettiń jyl qorytyndysyna arnalǵan baspasóz máslıhatynda О́nerkásip jáne qurylys vıse-mınıstri Oljas Saparbekov aıtty. Onyń sózinshe, ósim birneshe negizgi salada qatar baıqalyp otyr. Ásirese metallýrgııa, mashına jasaý, hımııa jáne qurylys materıaldaryn óndirý jaqsy nátıje kórsetken.
«Jańa zaýyttar men kásiporyndardyń úlesi erekshe. Keıingi ýaqytta iske qosylǵan óndirister áli tolyq qýatyna shyqqan joq. Biraq olar tolyq jumys isteı bastaǵan kezde óńdeý ónerkásibiniń kólemi jyl saıyn taǵy 2,3 trln teńgege ósýi múmkin. Iаǵnı qazirdiń ózinde óńdeý salasy el ekonomıkasyna naqty úles qosyp otyr. Bul baǵyttaǵy jumystar jalǵasa berse, óndiris kólemi artyp, ekonomıkadaǵy daıyn ónimniń úlesi de kóbeıe túsedi», dedi vıse-mınıstr.
Máselen, mashına jasaý salasy qazir óńdeý ónerkásibindegi eń jyldam ósip jatqan baǵyttardyń birine aınaldy. 11 aıdyń ishinde bul saladaǵy óndiris kólemi 11,6%-ǵa artqan. Al jalpy óńdeý ónerkásibi osy kezeńde 5,9% ósim kórsetti. Bul týraly Úkimet otyrysynda Premer-mınıstrdiń orynbasary – Ulttyq ekonomıka mınıstri Serik Jumanǵarın aıtty. Onyń sózinshe, mashına jasaýmen qatar basqa salalar da alǵa jyljyp otyr.
«Azyq-túlik óndirisi 8,7%-ǵa, hımııa ónerkásibi 8,1%-ǵa, al munaı óńdeý salasy 6,5%-ǵa ósken. Iаǵnı óńdeý ónerkásibi tek bir baǵytta emes, birneshe salada qatar damyp keledi. Bul salalardaǵy óndiris pen ınvestısııanyń artýy memleket tarapynan kórsetilgen qoldaýǵa tikeleı baılanysty. Tek «Báıterek» holdıngi arqyly osy kezeńde basym baǵyttarǵa 8 trln teńgeden astam qarjy quıyldy», dedi S.Jumanǵarın.
Eksport qurylymy da birtindep ózgerip keledi. Buryn basymdyq shıkizat pen metall ónimderine berilse, qazir mashına jasaý, hımııa jáne tamaq ónimderiniń eksporty ósip otyr. О́tken jyly óńdelgen ónim eksporty 23 mlrd dollardan asty. Bul ekonomıkanyń ishki qurylymy kúrdelenip, ártaraptanyp kele jatqanyn kórsetedi.
Ásirese otandyq óndirýshilerdi qoldaý – ártaraptandyrýdyń mańyzdy tetigi bolyp otyr. Shıkizatpen qamtamasyz etý, uzaqmerzimdi sharttar men ofteık kelisimsharttar kásiporyndarǵa óndiristi turaqty josparlaýǵa múmkindik berip otyr. Kelesi jyldan bastap naqty jumys istep turǵan otandyq kásiporyndarǵa basymdyq beretin otandyq taýar óndirýshiler tizilimi iske qosylady.
Eýrazııalyq damý banki sarapshylarynyń sózinshe, ekonomıkany ártaraptandyrýdyń eń tıimdi joly – ımportty almastyrý men óńdeý salasyn damytý. Eger osy baǵyt júıeli túrde iske assa, elimiz ishki jalpy ónimge qosymsha 38 mlrd dollar tabys qosa alady.
«Shıkizatqa táýeldi ekonomıkalyq modelden birtindep bas tartý qajet. Joǵary deńgeıde óńdelgen ónim óndirý elge turaqty tabys pen jańa jumys oryndaryn ákeledi. Qazaqstan ekonomıkasynyń qazirgi qurylymyn ártaraptandyrý áli de jetkiliksiz. О́ńdeý salasyn keńeıtý arqyly eksportty da arttyrýǵa bolady. Ártaraptandyrý nátıjesinde óńdelgen ónim eksportyn 7,8 mlrd dollarǵa ulǵaıtýǵa bolady. Negizgi baǵyttar – hımııa, metallýrgııa, tamaq óndirisi jáne mashına jasaý salalary. Eger el óz ishinde óndiristi jolǵa qoısa, mashına jasaý salasynda 1,6 mlrd dollar, elektr jabdyqtary boıynsha 1 mlrd dollar kólemindegi ımporttyń ornyn basýǵa múmkindik bar. Hımııa, metall jáne azyq-túlik óndirisinde de osyndaı áleýet bar», dep jazylǵan zertteýde.
Qazir ekonomıkany ártaraptandyrýdyń tıimdiligi syrtqy saýda qurylymynan da kórine bastady. QSZI ekonomıkalyq saıasatty taldaý bóliminiń bas sarapshysy Ásel Áben óńdeý ónerkásibi ónimderiniń eksporty el ekonomıkasyndaǵy rólin kúsheıtip kele jatqanyn aıtady. Onyń aıtýynsha, osy jyldyń alǵashqy jartysynda óńdeý salasy eksporty 12,8 mlrd dollarǵa jetip, elimizdiń jalpy eksport kóleminiń úshten birin quraǵan.
«Qazir qoldaý sharalary ártúrli ınstıtýttar arqyly júzege asyrylady, olardyń talaptary men tetikteri bir-birine uqsamaıdy. Bul kásipkerler úshin túsiniksiz jaǵdaı týǵyzady. Sondyqtan ekonomıkany ártaraptandyrýda tásilderdi ońtaılandyryp, birizdi saıasat qalyptastyrý qajet. Ekonomıkanyń básekege qabiletti bolýy ınvestısııa kólemine de tikeleı baılanysty. Ásirese óńdeý ónerkásibine baǵyttalǵan qarjy jańa tehnologııalardyń kelýine jol ashady. Bul óz kezeginde eńbek ónimdiligin arttyryp, jańa óndiris oryndarynyń ashylýyna yqpal etedi. Mundaı ózgerister bilikti mamandarǵa degen suranysty kúsheıtip, ishki eńbek naryǵyn sapalyq turǵydan ózgertedi», deıdi Á.Áben.
Sonymen qatar óńdeý ónerkásibiniń ishinde sheshimin kútken túıtkilder az emes. Aǵash buıymdary men jıhaz óndirisi toqyraýǵa ushyrasa, farmasevtıka salasynda ósim baıaýlaǵan. Búginde óńdeý salasyndaǵy óndiristiń 40%-dan astamy metallýrgııaǵa tıesili. Al bul sala álemdik baǵa konıýnktýrasyna táýeldi bolǵandyqtan, búkil ónerkásip úshin táýekel deńgeıin arttyryp otyr.
Demek uzaqmerzimdi turaqtylyqqa jetýdiń eń senimdi joly – joǵary qosylǵan quny bar salalardy damytý. Shıkizatty sol kúıinde eksporttaý emes, ony óńdep, daıyn ónimge aınaldyrý ekonomıkalyq tıimdilikti arttyrady. Qıyndyqqa tap bolǵan salalarǵa maqsatty memlekettik qoldaý kórsetilse, búkil óńdeý ónerkásibiniń áleýeti kúsheıe túser edi.
Ekonomıst Rýslan Sultanov ekonomıkany ártaraptandyrý eldiń jalpy ekonomıkalyq ósimine tikeleı áser etetinin atap ótedi. Onyń aıtýynsha, bul munaı men metalǵa táýeldilikten birtindep arylyp, aýyl sharýashylyǵy, IT, qarjy, týrızm, farmasevtıka sııaqty jańa baǵyttardy damytý degen sóz.
«Munaı baǵasy quldyraǵan kezde halyq tabysy kúrt tómendemeýi úshin ekonomıka ártarapty bolýy kerek. Qazir óndirý men metallýrgııa basym bolǵanymen, elimizdiń bolashaq ındýstrııasy mashına jasaýǵa, munaı hımııasyna, farmasevtıkaǵa, shıkizatty qaıta óńdeýge jáne joǵary tehnologııalarǵa súıenýge tıis. Bul joǵary qosylǵan qun, eksporttyń ósýi jáne tehnologııalyq egemendik ákeledi», deıdi R.Sultanov.
