Sýrettterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Qorǵanys mınıstrliginiń málimetine súıensek, el basshylyǵy álemde oryn alyp jatqan qarýly janjaldar men sheshimin tappaǵan shıelenisterdi muqııat saralap, soǵan saı naqty daıyndyq jasaýdy basty baǵdarǵa alyp otyr. Armııany zaman talabyna beıimdeý, áskerı tehnıkany jańǵyrtý men qarý-jaraq qoryn jetildirý baǵytynda júıeli jumys júrgizilip keledi.
Qorǵanys mınıstriniń orynbasary, general-leıtenant Sultan Kamaletdınovtiń aıtýynsha, búginde Qarýly kúshterdegi qarý-jaraq pen áskerı tehnıkanyń shamamen 70 paıyzy táýelsizdik jyldarynda, ıaǵnı keıingi 30 jyl ishinde óndirilgen nemese satyp alynǵan zamanaýı úlgilerden turady. Olardyń arasynda otandyq kásiporyndarda shyǵarylǵan áskerı ónimderdiń de úlesi aıtarlyqtaı.
«Qurlyq áskerleri qarý-jaraq pen áskerı tehnıkanyń, barlaý men avtomattandyrylǵan basqarý júıeleriniń sońǵy úlgilerimen tolyq jaraqtandyryldy. Qazirgi zamanǵy elektrondy barlaý men atý júıeleri, brondy kólikter men transporterler, zymyran-artıllerııa qondyrǵylary, dalalyq gospıtaldar men medısınalyq tehnıkalar jetkilikti», deıdi general-leıtenant.
Onyń aıtýynsha, áýe qorǵanysy kúshteriniń quramyndaǵy avıasııalyq park negizinen reseılik úlgidegi tehnıkadan turady. Qatarynda zamanaýı joıǵysh ushaqtar, áskerı-kólik avıasııasy men ártúrli maqsattaǵy tikushaqtar bar. Atap aıtqanda, 4++ býynyna jatatyn Sý-30SM, Sý-27, Sý-25 sekildi ushaqtar josparly túrde jańǵyrtýdan ótip, elimizdiń áýe keńistigin qorǵaýǵa tolyq daıyn.
Al áskerı-teńiz kúshterine kelsek, olar Kaspıı teńizi aıdynyndaǵy eń áleýetti qurylym sanalady. Flottyń negizgi bóligi Oral qalasyndaǵy «Zenıt» zaýytynda shyǵarylǵan zamanaýı zymyran-artıllerııalyq kemelerden quralǵan. Kórshiles memleketterdiń áskerı teńiz kúshterimen birlesip ótkiziletin oqý-jattyǵýlar barysynda elimizdiń teńizshileri joǵary kásibı daıarlyǵyn kórsetip, el shebin qorǵaýǵa árdaıym ázir ekenin dáleldep keledi.
Qazirgi qarýly qaqtyǵystardyń basty ereksheligi – adam kúshine emes, joǵary dáldik pen tıimdilikke ıe zamanaýı tehnologııalardyń aldyńǵy qatarǵa shyǵýy. Sonyń ishinde ushqyshsyz ushý apparattary men alys qashyqtyqqa soqqy beretin zymyrandyq júıeler sheshýshi ról atqaryp tur. Bul turǵyda Reseı men Ýkraına arasyndaǵy soǵys áskerı-óndiristik keshendi jańa baǵytqa beıimdeýdiń qanshalyqty mańyzdy ekenin aıqyn ańǵartty.
Atalǵan úrdis elimiz úshin de tehnıkalyq progresten qalys qalmaı, zamanaýı qarý túrlerin damytýǵa basymdyq berý qajettigin kórsetedi. Osydan birer jyl buryn Ulttyq qorǵanys ýnıversıtetiniń mamandary ázirlegen «Shaǵala» ushqyshsyz apparatynyń synaqtan sátti ótkeni belgili. Keıin Túrkııanyń «Anka» drondaryn elimizde qurastyrý bastalǵany jóninde jaǵymdy habar tarady. Jýyrda Almatydaǵy Radıoelektronıka jáne baılanys áskerı-ınjenerlik ınstıtýtynda bolǵanymyzda otandyq «Degelek» dronynyń jasalyp jatqanyn kózben kórip, tánti bolǵanymyzdy jazǵan edik. Qazir bul baǵytta Qarýly kúshter Bas shtaby janynan qurylǵan Ushqyshsyz avıasııalyq júıelerdi damytý departamenti júıeli jumys júrgizip jatyr. Bunyń bári ushqyshsyz ushý apparattaryn jasaý salasynda bizdiń elimizde de damý úrdisi bar ekenin kórsetedi.
Qolda qarý men tehnıkanyń bolǵany bir bólek, al sonyń bárin shynaıy soǵys ahýalyna barynsha jaqyndatylǵan jaǵdaıda synaqtan ótkizip, daıarlyq is-sharalaryn turaqty pysyqtap turý – bir bólek áńgime. «Jattyǵýda qıyn, urysta ońaı» demekshi, qazaq áskeri jar astyndaǵy jaýǵa qarsy turýǵa kez kelgen ýaqytta saqadaı saı bolǵany durys. Osy oraıda Qorǵanys mınıstrliginiń deregine júginsek, bıyl elimizde 60 myńnan asa jaýyngerlik daıarlyq is-sharasy ótkizilipti.
«2025 jyly Qarýly kúshterde áskerı basqarý organdaryn, quramalardy, áskerı bólimder men mekemelerdi josparly daıarlaý júıeli túrde júzege asyryldy. Jaýyngerlik daıarlyq boıynsha shamamen 60 myń is-shara ótkizildi, olardyń 17 myńnan astamy túngi jaǵdaıda uıymdastyryldy. Is-sharalardyń negizgi bóligi Qurlyq áskerleri men Desanttyq-shabýyldaý áskerleriniń úlesine tıesili», delingen mınıstrlik taratqan habarda.
Áýe qorǵanysy kúshteri Áskerı-áýe kúshteriniń ushqysh quramyn daıarlaý deńgeıi jyl sanap joǵarylap kele jatqanyn atap ótken jón. Bıyl kúndizgi ári túngi ýaqytta shamamen myń ushý tapsyrmasy oryndalǵan. Áýe áskerleriniń túrli tektegi ekıpajdary ushqyshtyq tehnıkany jetildirý, kúrdeli meteorologııalyq jaǵdaılarda oqý-jaýyngerlik mindetterdi oryndaý, sondaı-aq jerústi men áýe nysandaryna qarsy jaýyngerlik áreket etý jattyǵýlaryn kezeń-kezeńimen sátti júzege asyryp keledi.
Qorǵanys mınıstrliginiń dereginshe, Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys áskerleriniń bólimsheleri men áskerı bólimderinde de 760 jaýyngerlik úılestirý is-sharasy ótkizilipti. Áskerı-teńiz kúshterinde bıyl 188 ret teńizge shyǵý júzege asyrylyp, keme ekıpajdarynyń jalpy júzý qashyqtyǵy 25 myń teńiz mılinen asqan.
«Qarýly kúshterdiń túrleri, ásker tekteri men arnaıy áskerler bólimshelerin úılestirýdiń qorytyndy kezeńinde shamamen 4,5 myń jaýyngerlik atys pen taktıkalyq oqý-jattyǵý ótkizildi. Is-sharalar barysynda ártúrli jaǵdaıda oqý-jaýyngerlik mindetterdi tikeleı oryndaý áreketteri pysyqtaldy. Sonymen qatar jyl basynan beri «Aıbalta», «Desant», «Jaýyngerlik dostastyq», «Kaspıı brızi» syndy iri jedel-strategııalyq, jedel-taktıkalyq jáne arnaıy oqý-jattyǵýlar ótti. Olardyń aıasynda Qarýly kúshterimizdiń túrleri men ásker tekteri bólimsheleriniń ózara is-qımyly pysyqtalyp, keıingi jyldardaǵy áskerı qaqtyǵystar tájirıbesin taldaý negizinde ázirlengen bólimshelerdi qoldanýdyń jańa nysandary men taktıkalyq tásilderi synaqtan ótkizildi. Bul jumys júıeli júrgizile beredi», delingen mınıstrlik málimetinde.
Búginde jalǵyz jortqannyń joly aýyr ekenin ómirdiń ózi dáleldep otyr. Kúrdeli geosaıası jaǵdaıda memleketterden qorǵanys qabiletin kúsheıtýmen qatar, senimdi seriktester sheńberin keńeıtý de talap etiledi. Osy turǵydan alǵanda elimiz Reseı, Belarýs, Armenııa, Qyrǵyzstan, Tájikstan men О́zbekstandy biriktiretin Ujymdyq qaýipsizdik sharty uıymynyń múshesi retinde ujymdyq qorǵanys tetikterine súıenedi. Qajet bolǵan jaǵdaıda bul uıymǵa múshe memleketterdiń ortaq kúshi elimizdiń táýelsizdigi men aýmaqtyq tutastyǵyn qorǵaýǵa jumyldyrylmaq.
Degenmen qorǵanys salasyndaǵy áriptestikti bir uıym sheńberimen ǵana shektemeı, kórshiles ári baýyrlas eldermen de aýyzbirlikti júıeli túrde damytý qajet. Bul turǵyda Túrki memleketteri uıymynyń orny aıryqsha. Ásirese Ortalyq Azııadaǵy beıbitshilik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýde Qazaqstan men О́zbekstan armııalarynyń áriptestigin erekshe aıtsaq oryndy.
Qazaq-ózbek áskerı yntymaqtastyǵy búginde ózara senim men áriptestikke negizdelgen jańa deńgeıge kóterildi. Eki eldiń tatý kórshilik qatynastary óńirlik qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa eleýli tirek bolyp keledi. Geografııalyq jaqyndyq Qarýly kúshterdiń úılesimdi áreket etýine jáne ortaq mindetterdi birlese oryndaýǵa múmkindik berip otyr.
2021 jyldan beri eki el arasynda jaýyngerlik daıarlyqty arttyrýǵa baǵyttalǵan «Qalqan», «Qamqorlyq», «Qanjar» sekildi birlesken oqý-jattyǵýlar ótkizildi. Sonymen qatar Qazaqstan, Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan, Tájikstan men О́zbekstan áskerı bólimsheleri qatysqan «Birlestik-2024» halyqaralyq jattyǵýy da kópjaqty yntymaqtastyqtyń naqty kórinisine aınaldy.
Áskerı kadr daıarlaý salasynda da ózara qoldaý júıeli jolǵa qoıylǵan. Qazirgi ýaqytta О́zbekstannyń áskerı akademııasynda elimizdiń birneshe áskerı qyzmetshisi bilim alyp jatyr. Al Astanadaǵy Ulttyq qorǵanys ýnıversıtetinde О́zbekstannyń jáne basqa da Ortalyq Azııa memleketteriniń áskerı mamandary joǵary oqý ornynan keıingi baǵdarlamalar boıynsha oqıdy.
Buǵan qosa qazaq eli Túrkııa, Ázerbaıjan, AQSh pen Qytaı sekildi memlekettermen qorǵanys salasynda ózara is-qımyldy damytyp keledi. Ortaq múddeler toǵysqan tusta birlesken mindetter aıqyndalyp, naqty josparlar júzege asatyny belgili. Eldiń qaýipsizdigi men tutastyǵyn saqtaý jolynda kez kelgen senimdi áriptespen áskerı yntymaqtastyq ornatyp, jasyryn qaterlerge qarsy birlese áreket etýdi basty basymdyq retinde qarastyrǵan jón.
