Joǵary bilim júıesindegi jetistik

Áriptestik nátıjesi

Úsh onjyldyq ishinde bul salada birneshe iri reforma júzege asyrylyp, búginde otandyq jo­ǵary bilim halyqaralyq arenada da tanylyp, órken jaıa bastady. Buǵan birqatar mańyzdy qadam sebep boldy ári serpin berdi. Sol 90-jyldardyń basynda-aq memlekettik ýnıversıtettermen qatar, jekemenshik joǵary oqý oryndarynyń ashylýy bilim­ge qoljetimdilikti arttyrdy. 90-jyl­dardyń sońyna qaraı elimiz­diń ár óńirinde jańa oqý oryn­dary ashylyp, jastarǵa maman­dyq tańdaý múmkindigi molaıdy. Osy úrdis 2000 jyldardan beri qaraı da sátti jalǵasyn ta­ýyp, 2010 jyly álemdik deńgeıde ǵylymı jumystardy júrgize alatyn derbes zertteý ýnıversıteti quryldy. О́tken qyrkúıekte ǵana Nazarbaev ýnıversıteti «Times Higher Education World University Rankings» reıtıngi boıyn­sha halyqaralyq zertteý ýnıver­sıtetteriniń úzdik 30% qataryna endi. Osy ýnıversıtettiń qurylýy birqatar otandyq ýnıversıtetke ádil básekede damýyna túrtki ári úlgi bolǵandaı. Bú­ginde birneshe otandyq joǵary oqý orny zertteý mártebesine ıe boldy. Sáıkesinshe, biraz bızneske aınalǵan joǵary oqý oryndary ýaqyt synynda ekshel­di, birikti, jabyldy. Bul sannan sapaǵa baǵyttalǵan qadam bolatyn. О́ıtkeni keıingi jyldary elimizde ýnıversıtettegi ǵylymdy damytýǵa aıryqsha basymdyq berilip keledi.

Qazir Qazaqstannyń joǵary bilim júıesi jańa dańǵylǵa jol salǵandaı, sebebi elimiz osy salada álemdik standarttarǵa saı bolýǵa, aımaqtyq akademııalyq ortalyq retinde ózin qalyptastyrýǵa um­tylyp jatyr. Osynyń nátı­je­sinde álemniń bilim berýdegi kósh­bas­shylary – Anglııa, AQSh, Reseı Federasııasy, Qytaı, Ko­reıa, Fransııa, Germanııa jáne Túrkııanyń aldyńǵy qatar­ly ýnıversıtetterimen 40 stra­tegııalyq seriktestik ornatyldy. Mundaı aýqymdy halyqaralyq áriptes­tik elimizdiń joǵary bilim júıe­sin jańa sapalyq deńgeı­ge kóterip, akademııalyq áleýet­ti arttyryp, ǵylymı yn­tymaq­tas­tyqtyń kókjıegin keńeıt­ti. Búginde Qazaqstan aýma­ǵynda 33 sheteldik joǵary oqý orny­nyń fılıaly jemisti ju­mys istep, álemdik tájirıbe men ınno­va­sııa­lardy otandyq bilim keńis­ti­gine engizip, el jastaryna sheka­ra aspaı-aq jahandyq deńgeı­de dıp­lom alýǵa jol ashyp otyr.

Tehnologııadan – sıfrlyq dáýirge

Bul taqyrypqa kelgende «AI-Sana» baǵdarlamasyn aıtpaı ketýge bolmas. Bul – búgingi jastardyń sıfrlyq dáýirge qadam basýyna jol ashqan, ýaqyt talabynan týǵan bastama. Qazirdiń ózinde 549 myńnan astam stýdent osy baǵdarlama aıasynda jasandy ıntellekt negizderin ıgerip, onyń múmkindikterin paıdalanyp keledi. Atalǵan baǵyt bo­ıynsha Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek óziniń resmı telegram kanalynda: «7 myńnan asa oqytýshy da bul úderiske belsendi qosylyp, jańa býyndy bilim berýdiń múlde jańa deńgeıine jetelep júr. Al jasandy ıntellektige súıenip ázirlengen 137 agent – elimizdiń tehnologııalyq áleýetin aıshyqtaıtyn is. Búginde biz sıfrlyq bilim berýde baǵyt kór­setýshi elge aınalyp kelemiz. Osy júıeli jumystyń nátıje­sinde Qazaqstan «Coursera» halyq­aralyq syılyǵynyń fı­nalısi boldy. Bul – tek marapat emes, ulttyń bilimge degen jańa kóz­qara­synyń, jańashyl rýhynyń moıyndalýy. Elimizdiń joǵary oqý oryndary zaman talabyna saı jańaryp, bilim mazmunyn túbe­geıli jańǵyrtý jolyna tústi. Qazirgi tańda 95 ýnıversıtet oqý baǵdarlamalaryn jańa tehnologııalarmen ushtastyryp, bilim men ınnovasııany biriktirgen jańa baǵyttarǵa bet burdy. Sonymen qatar 30 joǵary oqý ornynda jasandy ıntellekt salasy boıynsha 38 jańa baǵdarlama ashylyp, bolashaq mamandardy zamanaýı ǵylym men tehnologııanyń tilin tereń meńgerýge jetelep otyr. Bul – eldiń erteńine senimdi salynǵan irgetas», dep jazdy.

Mınıstr málimdegendeı, jasan­dy ıntellekt salasynda jo­ǵa­ry oqý oryndary aralyq JI stan­darty qabyldandy, 20 JOO 20 bilim baǵdarlamasyn ázirledi. Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıtetiniń baza­synda Seýl tehnıkalyq ýnıversıtetimen birlesip JI jáne ınformatıka joǵary mektebi ashyldy. Q.I.Sátbaev atyndaǵy QazUTZÝ bazasynda «City University of Hong Kong» (JI bo­ıynsha qos dıplomdyq baǵdarlama), D.Serikbaev atyndaǵy ShQTÝ bazasynda Lý Ban sheberhanasymen birlesip jasandy ıntellekt ortalyǵy fılıaldary ashyldy.

Oqytýdan – ǵylymǵa

Sanamyzda jattalyp qalǵany – doktorantýra túgili magıstratýrada da, bakalavrıatta bolsa da negizinen oqytýǵa kóp kóńil bólinedi degen oı jáne syn. Bul – shyn máninde basa nazar aýdarýdy qajet etetin másele. О́ıtkeni álemde, sonyń ishinde damyǵan elderde ǵylym negizinen joǵary oqý oryndarynda óristeıdi. Osy­ǵan oraı, joǵaryda jazǵanymyz­daı, ýnıversıtettegi ǵylymdy da­mytýǵa aıryqsha kóńil bólinip jatyr, tipti basty talaptardyń birine aınalǵandaı. Muny otandyq oqý oryndaryndaǵy ǵalymdar arasyndaǵy adal básekeniń qalyp­tasqanynan kóre alamyz.

Máselen, Q.I.Sátbaev atyn­daǵy QazUTZÝ qarasty metallýrgııa ınstıtýtynyń tehnologııasy boıynsha alǵash ret vakýýmdyq dıstıllıasııa ádisimen ST-1 markaly tehnıkalyq selen alyndy. Nazarbaev ýnıversıtetiniń ǵalymdary lıtıı-ıondy akkýmýlıatorlar úshin otandyq shıki­zattan katodty materıaldar prekýrsorlaryn óndirý tehnologııasyn ázirlep shyǵardy. О́ndiristiń áleýetti kólemi 40 mlrd dollarǵa baǵalanyp otyr.

Ǵylymı jumysta tolaıym ta­bysqa qol jetkizý úshin qarjy­landyrý kóleminiń kóp, qarajat kózderiniń mol bolǵany mańyzdy. Bul baǵyt­ta da aıtarlyqtaı sharýa atqaryl­ǵandaı. Mysaly, 2025 jyly ǵylymı jobalardy kommersııalandyrý boıynsha jańa 62 shart jasalyp, jalpy 267 joba júzege asyrylý satysynda. Ǵylymı jobalarǵa jeke ınvestısııalar kólemi búginde 20,4 mlrd teńgege jetti, aldaǵy ýaqytta taǵy 8,8 mlrd teńge tartý josparlanyp otyr. Ken paıdalanýshylardyń osy maqsatta aýdarǵan qarajat­taryn bıýdjet arqyly ortalyq­tandyrý esebinen Ǵylymı zertteý jáne tájirıbelik-konstrýk­torlyq jumystardy (ǴZTKJ) qarjylandyrý tetigi engizilip jatyr.