«TALIS»: bilim úderisiniń qarqyny qandaı?

Zertteýde jeke faktor­larǵa, jumystaǵy qajet­­­tilikke, muǵalimderge be­ri­letin resýrsqa, olar­­dyń naqty tájirıbesine tikeleı áser etetin jaǵ­­daıǵa nazar aýdarylady. Son­­daı-aq bul fak­tor­­lardyń mu­ǵa­­limderdiń jumysqa qana­ǵat­­­ta­nýyna, óz mansabyna, bola­sha­ǵyna qatysty josparyna qalaı yqpal etetinin qarastyrady.

Oqý-aǵartý mınıstri Juldyz Súleımenova 6 jyl ishinde muǵa­limderdiń eńbegin baǵalaý, olar­dyń jalaqysy men jumys jaǵdaıyn jaqsartý baǵy­tynda nátıjege qol jetkizýi Memleket basshysy bas­taǵan úzdiksiz reformalardyń jemisi ekenin atap ótti.

– Zertteý derekterine kóz jú­girtsek, muǵalimderdiń ja­la­­qyǵa qanaǵattaný deńgeıi eki ese ósip, 75 paıyzǵa jetken. Ásirese memlekettik mek­tepterdiń ustaz­dary ja­laqynyń jaqsarǵanyn anyq sezingen. Qalalyq mektep mu­ǵalimderi de bul pikirdi ras­tap otyr. Sonymen birge muǵa­lim mamandyǵynyń qoǵamdaǵy bedeli artyp keledi. Elimizdegi us­tazdardyń 82 paıyzy qoǵam olar­dyń eńbegin baǵalaıdy dep sanaıdy. 73 paıyzy BAQ muǵalimderdiń jumysyn oń qyrynan kórsetedi dep senedi, al 58 paıyzy saıasatkerler de ustazdardyń eńbegin laıyqty baǵalaıdy degen pikir­de. Oqý­shylardyń joǵary je­tistik kórsetken úlesi de úsh esege art­qan. Jas muǵalimderdiń 78 pa­ıyzy «tańdaý múmkindigi ­bol­­sa, muǵalimdikti qaıta tańdar ­edim» dep jaýap bergen. Bul – ma­­man­dyqtyń jas býyn úshin tar­tymdy bola túskeniniń aıqyn belgisi. Muǵalimderdiń kási­bı damýǵa degen yntasy da jo­ǵary. Búginde ustazdardyń 64 pa­ıy­zy túrli kásibı damý baǵdar­la­malaryn aıaqtap, olardyń óz pedagogıkalyq tájirıbesine úlken yqpal jasaǵanyn mo­ıyn­daı­dy. Jasandy ıntel­lek­tini qoldaný da bilim júıe­sine keńinen enip jatyr. Muǵa­limderdiń 59 paıyzy JI qural­daryn óz jumysynda paıdalanady. Bul kórsetkish kóp­tegen eldiń ortasha deńgeıinen joǵary. «TALIS» nátıjeleri mu­ǵalimderdi qoldaýǵa baǵyt­tal­ǵan reformalardyń shynaıy áserin kórsetedi. «Peda­gog már­tebesi týraly» zańnan bas­tap, eńbek jaǵdaıyn jaqsar­tý­ǵa deıingi qadamdar naqty ná­tıje berip otyr, – dedi mınıstr.

Al Ekonomıkalyq ynty­maq­­tastyq jáne damý uıymy dırektory Andreas Shlıaıher jalaqy mańyzdy faktor bol­ǵanymen, eń bastysy emes eke­nin aıtady. Muǵalimder­diń ju­mysqa qana­ǵattanýyna sheshý­shi áser etetin mekteptegi qa­rym-qatynas, bas­shy­lyq­pen baı­lanys, ortadaǵy ká­si­bı mádenıet. Al zertteý nátı­­je­sinde, muǵalimder eń basty qıyn­­dyq retinde qaǵaz­bastylyqty ataǵan.

– Bilim berý – kommersııa­lyq tranzaksııa emes, bul ustaz ben oqýshy arasyndaǵy tiri baılanys, birge júretin jol. Sol sebepti muǵalimderden «Nelikten ustaz bolýdy tań­da­dyńyz?» dep suraǵan­da, qazaq­standyq pedagogterdiń kóp­shiligi: «Jasóspirimderdiń ómi­rin jaqsartqym keledi» dep jaýap bergen. Bul – óte ma­ńyzdy motıvasııa. Al stress týdyratyn faktorlarǵa kel­sek, Qazaqstan muǵalimderin­degi negizgi qıyndyq – jumys kestesi nemese sabaq sany emes. Olar úshin eń aýyr júktiń biri – qaǵazbastylyq, ákimshilik jumys, qujat toltyrý. Bola­shaqta jasandy ıntellekt osy jumysty jeńildetip, muǵa­limderdi artyq bıýrokratııadan bosatady degen senim bar. Búgingi kúrdeli bilim berý konteksinde muǵalimderdiń kási­bı daıyndyǵy men olarǵa qoıylatyn talaptardyń ara­­syn­daǵy alshaqtyq baı­qa­lady. Ta­lap­tar tez ózgeredi, teh­nologııa jyldam damıdy, al ýnıversıtet­tegi daıyn­dyq bul ózgeriske ilese ber­meıdi. Sondyqtan mektep muǵa­limderge tek sabaq ótetin jer ǵana emes, kúndelikti damyp, ma­shyqtanatyn kásibı ortalyqqa aınalýy qajet. Jańa daǵdylarǵa, jańa ádis­terge daıyn bolý – qazirgi za­mannyń talaby. Qazaqstan bul turǵyda da jaqsy jaǵynan kó­rindi. Muǵalimderdiń basym kóp­shiligi magıstrlik deńgeıde bilim alǵan. Alaıda úzdiksiz kásibı damý áli de ózekti, – dedi ol.

Andreas Shlıaıher buryn­ǵy keńestik elderde sózben istiń arasy alshaq bolady degen oıyn da ashyq jetkizdi. Onyń aıtýynsha, muǵalimder kóbine saýaldarǵa «bári jaqsy» dep jaýap berýge beıim. Al shyn máninde jaǵdaı basqasha bolady. «Muǵalimder saýalnamada «bári jaqsy» dep aıtýy múmkin, biraq shynaıy oqý nátıjesi buǵan sáıkes kelmeı jatady. Sebebi olar kóbine qalaı bolýy kerek dep oılaǵanyn aıtady, al synyptaǵy jaǵdaı basqasha. Kásibı erkindik az, júıege beıimdelý kóp. Onyń ústine burynǵy keńestik elderde «bári jaqsy» deý burynnan qalyptasqan daǵdy. Sondyqtan sóz ben shyndyqtyń arasynda al­shaqtyq paıda bolady», deıdi ol.

Ǵylym jáne joǵary bilim mı­nıstri Saıasat Nurbek muǵa­lim bo­lýǵa yntaly jastar qa­tary art­qanyn atap ótti. Mınıstrdiń só­zinshe, pedagogıka salasyna grantqa túsý sharttary da qatańdaı túsken.

– Bes jyl buryn ǵana peda­go­gıkalyq baǵytqa túsý kóp­shiliktiń oıynda «dıplom alýdyń eń ońaı joly» retinde qabyldanyp kel­geni ras. Biraq búginde jaǵdaı ózgerdi, tipti tolyq ózgerdi deýge negiz bar. Eń aldymen, pedagog daıar­laý­dyń barlyq talaby qaıta qaraldy. Talaptar kúsheıtildi, jaýapkershilik artty. Ulttyq bir­yńǵaı testileý boıynsha shekti upaı kóterildi, ásirese matematıka, fızıka sııaqty mańyzdy pánder boıynsha talaptar joǵarylady. Biz ta­lapkerlerdiń nelikten muǵa­lim bolýdy tańdaǵanyna da erekshe mán berdik. Buryn «altyn belgi» ıegerleriniń úshten biri ǵana pedagogıkany tańdasa, qazir bul úrdis ózgerip keledi. 2021 jylmen salystyrǵanda talapkerdiń qa­zirgi kásibı daıyndyq deńgeıi men qajetti bilim kólemi 75 pa­ıyzǵa art­qan. Sonymen birge jańa mindetti kásibı emtıhan en­gizildi. Bul – talapkerdiń balalarmen jumys isteý qabile­tin, pedagogıkalyq daıyndyq­ty tek­seretin arnaıy test. Bıyl osy em­tıhannan 43 myń talapker ótti, onyń tek 21 myńy ǵana grant­qa, ıaǵnı shákirtaqy alatyn pe­dagogıkalyq baǵdarlamaǵa qabyldandy. Osy sharalar­dyń arqa­synda talapkerlerdiń bilim sapasy da aıtarlyqtaı ózgerdi. Mysaly, 2019 jyly pedagogıkalyq baǵytqa túsý úshin ortasha eseppen 95 upaı jetkilikti bolsa, búginde bul kórsetkish 115–120 upaıǵa deıin kóterildi. Iаǵnı eń joǵary upaı jınaǵan jastar pedagog bolý­ǵa talasyp jatyr. Aldaǵy jyl­dary mektepke yntasy joǵa­ry, sapaly jańa býyn ustaz­dar keletinin kúmánsiz aıta ala­myz, – dedi ol.

«Sábı» qorynyń negizin qa­laýshy, Sh.Ýálıhanov atyn­daǵy mek­teptiń muǵalimi Ásel ­Tasma­ǵam­betovanyń aıtýyn­sha, eger ár oqýshynyń qajetti­ligine negiz­delgen jeke oqý traektorııasy ­bolsa, olardyń barlyǵy da je­tistikke jete alady.

– Jekemenshik mektepter ke­ıingi jyldary basqa bilim uıym­daryna qaraǵanda álde­qaıda qarqyndy damyp ke­ledi. Bizdiń mektebimizdiń maq­saty tek jeke­menshik sektorda ósý emes. Nátı­jeli bilim mo­delin jasap, ony bola­shaq­­ta memlekettik mektep­ter­ge usyný. Mektepti dál osy maq­sat­ta qurdyq. Bizdiń eń úl­ken artyqshylyǵymyz jeke­len­dirilgen – bilim modeli. Ár bala­­nyń oqý deńgeıi, qabileti, qa­jet­tiligi ártúrli. Sol sebep­ti oqý­shy­lardy «myqty», «ál­siz» dep ja­sandy toptarǵa bólip tastaý du­rys emes. Bastysy ár oqýshynyń jeke múmkindi­gin anyqtaý, oǵan jeke qoldaý kórsetý. Bul tásildiń nátıjesin qazirdiń ózinde kórip otyrmyz. Oqýshylarymyz álem­degi eń úzdik ondyqqa kiretin Garvard, Chıkago, Berklı, UCLA sııaqty áıgili oqý oryndarynda oqyp júr. Bul – durys qurylǵan metodologııanyń, naq­ty dıag­nostıka men jeke oqý jospary­nyń, beıimdeletin platforma­nyń, keńeıtilgen oqý keńistiktigi­­niń jáne oqýshynyń jeke portfo­­lıo­syn júıeli júrgizýdiń nátı­­jesi. Bunyń bári muǵalimderdi ar­tyq ákim­shilik jumystan bosa­typ, ýaqytyn oqýshyǵa bólýge múm­kindik beredi, –deıdi ol.

Jalpy, «TALIS» nátıjesi mu­­ǵa­limderdiń áleýmettik jaǵ­daıy men bedeliniń art­qanyn ańǵar­tady. Alaıda shyǵar­mashylyq er­kindiktiń shekte­lýi men qaǵaz­bastylyqtyń qolbaılaý bolýy máselesi sheshilmegen túıin qal­pynda qalǵanyn kórsetedi.