Boıtumar

Sol Naǵashybaı alpys jyl­dy­ǵymdy atap óteıin dep Músir qurdasyna barǵanda Múse­keń jaıbaraqat qana: «Alpys jyl­dyǵynda toı jasaıtyndaı sen nemene... Buryn-sońdy el basqa­ryp pa ediń? Naǵashybaı degen arbakeshtiń alpys jyldyǵyna arnalǵan toıymyz bar edi degendi jurtqa qalaı aıtamyz?», deıdi ǵoı. Osydan-aq endigi tartylar jeliniń de ázil-ospaqtan kende túspeıtinin oılap oqyrman kóńili taǵy bir kóterilip qalady.

Naǵashybaı aqyry toı jasaıtyn bolady-aý bir kezde. Ulyn úılendirmek. Shapqylap taǵy da Músirge barady. Qurdasy bul joly qarsy bola qoımaıdy. Toı ja­saýyna Naǵashybaıdan beter múddeli bolyp otyrǵan oqyr­mannyń da moınynan júk tús­ken­deı jeńildep qalady. Neme­resi ekeýi sútke nan týrap jep otyrǵan Músir: «Al ne oılanatyny bar, qımylda», dep qalǵan mezette Naǵashybaı men Balymdy qoıa turyp, ózińiz-aq toı qamyna kirisip ketýge shaq qalasyz.

Bıyl seksenge tolǵan jazýshy Tynymbaı shyǵarmashylyǵyn oqyrman jaqsy bilse kerek. Biri «Bóribaıdyń tymaǵyn ıt alyp qashqan qys» áńgimesin jaqsy kóredi. Endi biri «Meshkeıdi» joǵary baǵalaıdy. «Aıqaı», «Aýǵan­dyq qustar», «Shal, maıa jáne jel», «Kelin», «Ataqonys», qaı-qaısysyn alaıyq, syrly álem­ge súırep júre beretin saǵy­nysh pen mahabbatqa meldek­tete toıǵyzady. Biraq meniń uǵy­mymda, Tynymbaı Nurma­ǵam­betovtiń erek dúnıesi, shyǵarma­shylyǵyndaǵy shoqtyǵy bıigi – álgi arsalańdap, toı jasaǵysy kelip júrgen Naǵa­shybaıdyń taǵdyryn baıan etken «Boıtumar» povesi. Jazýshy munda ár keıipkerdiń bolmysyn aq qaǵazǵa qara qalam­sappen oımyshtaǵandaı qanyq sýretteıdi, solardyń ómirine kirige sýretteıdi, ústine tógildirip boz plashyn, basyna qarakól eltiri bórkin kıip, qunjyńdap «Moskvıchke» otyra bergen Naǵashybaıdy úrim-bu­taǵymen qosyp sizdiń janyńyzǵa dedek­tetip alyp keledi. Ne, siz jóńkilip otyryp Naǵashybaıdyń aýylynan bir-aq shyǵasyz... Qaı nusqa da olqy emes.

– Mindetti túrde jazýshynyń qııaly qosylýy kerek. Keıipker­lerdi qoldan jasaýǵa týra keledi. Sen ony ózińniń tezińnen ótkizesiń. Keıbireýin qaıta jasaýyń qa­jet. Jalpy, ádebıette jazýshy fanta­zııasynyń bolýy – shart. Úlken jazýshylardyń bárinde fantazııa myqty. Mysaly, Chehov­tiń eń myqty «Dala» degen áńgimesinde balanyń taǵdyry, tipti bireý aıtyp berdi degen kúnniń ózinde olaı bolmaıdy ǵoı. Sen detaldardy báribir qaıta qaraısyń. Onda­ǵy adamdardyń minez-qulqyn ashasyń, – degen edi jazýshy 2020 jyly bizben, bir top jas jazýshymen kezdesýde.

«Boıtumarda» ár keıipker óz ornynda tórt taǵandap nyq tur. Bolmysy, minez-qulqy, is-áreketi qup jarasqan. О́zinen keıingi inisi Bazyldyń alǵash jolǵa shyqqan sátin, ekeýiniń kezdeısoq kólik kútip jatyp, syr bóliser kezin avtor áserli etip áńgimeleıdi:

«Inisiniń sap-salqyn denesin keýdesine qysyp otyryp, Naǵa­shy­baı oǵan taǵy da kóp nárse aıtqysy kelgendeı edi. Biraq ne aıtary ózine de beımaǵlum. Áı­teýir inisiniń de, óziniń de et baýy­ryn eljireter sondaı bir uzaq syr aq­tarǵysy kelgenmen, tiline esh­teńe orala qoımady».

Naǵashybaı únemi solaı, ár kez kóp nárseni aǵyta aıtqysy kelip, biraq tili jetpeı qala beredi. Kóńildegi kórikti oı syrtqa shyqsa bitti, jan-jaqqa bytyrap ala jónelerin biledi de, tilin tisteı qalady. Bálkim deımiz biz oqyp otyryp, Naǵashybaı aıtaryn batyryp aıtar adam bolǵanda, taǵdyr joly basqashalaı óriler me edi... Qaıtpeksiń... Bolmys qoı... Jazýshy qansha umtylsań da bolmysyńnan, sanańnyń túk­pirinde ózińmen biteqaınasyp týǵan áldebir rýhanı-ǵalamdyq kodtyń senen máńgi-baqı ajyramaı óterine sendiredi osy týyndysynda...

Toı aldyndaǵy máslıhat, ony bilekterin sybanyp jiberip Músir men Qanseıittiń uıymdastyrýy, erteń toıda qyzmet etetin jas ji­gitterdiń árqaısysyna mindette­rin bólistirip berýi, bári-bári aýyl­dyń ádemi kóńil kúıin, aýyl adamdarynyń jaısań mine­zin aıshyqtaıdy. Músirdiń: «О́zi­mizdi Naǵashybaıdyń qul etip alǵanyna bir aı boldy. Oıǵa da, qyrǵa da jumsaıdy. Tipti kúni keshe samaýrynǵa salatyn otyn butatyp qoıdy. Qaıtesiń? Men soǵan arlanbaı-aq, shókelep otyryp baltamen otyn butadym» deýi ekeýara rııasyz dostyqty, aýyl adamynyń peıili tarylmas darqandyǵyn pash etpeı me? Qanseıit qonaqtardy kútip alatyn úılerdi bóle bastaıdy. Munyń ózi baıaǵy aýyldyń erekshe dástúrin eske túsiredi. Buryn aýyldyń bir úıine kelgen qonaq – búkil aýyldyń qonaǵy edi ǵoı. Qazir rasy kerek, qalalyq boldyq, tipti aýyldardyń ózinde dańǵaradaı meıramhana bar. Toı aldyndaǵy máslıhattyń ózi Naǵashybaıdyń máslıhatyndaı qyzyq óte qoımaıdy. Sharýa isteıik, toı ıesiniń abyroıyn kótereıik dep eki qoly aldyna syımaı, bos júrgen jigit te joq... Qazir týsa Músir men Qanseıitter «qyzmetsiz» qalǵandaı edi.

Áńgimeniń negizgi ózegi qaryn­dasy Maısagúl arqyly tartyla­tyn jelide jatyr. Ol kishken­taıynan aýrýshań bolyp ósedi de, sheshesi jas kezinde taqqan boı­tumaryn Maısashtyń moıny­na ilgen. Sol boıtumar Maı­sash­­­tyń moınynan kúndiz de, tún­­­de de túspeıdi. Tek mektepke ba­rar kezde sheshiledi. Súı­kim­di qa­ryndasy ádepkide qarsy­las­qanymen, keıin kóndigip ketedi. Al bara-bara boıtumar­dy tú­begeıli umytady. Endi osy ara­da­ǵy marqum sheshesiniń túske kirip, Maısagúldiń boıtumaryn suraýyn – jazýshynyń sátti tapqan tásili der edik. Ári bul Tynymbaı taqyryptaryna tán ýytty sarkazmǵa da oraılasady. Sonda Naǵashybaı quddy tiri adammen sóılesip turǵandaı: «Úıde ǵoı... Osynda... Apa-aý, ony nesine suraısyz? Sandyqta ma eken, álde...» dep kibirtiktep qala­dy. Aqyry Naǵashekeń boıtu­mardy sandyqtan alyp, kástú­miniń tós qaltasyna súńgitedi.

Naǵashybaı úsh baýyryn da ómir jolyna ózi shyǵaryp saldy. Árbiriniń kózderi jáýdirep, izinen erip, munyń aıtqanynan shyqpaı júrgeni keshe ǵana edi. Bárin de Naǵashybaı oqytty. El qataryna qosty. Sóıtken baýyrlary nege samarqaý? Nege aldyn ala kelip, aǵalap, toı qa­myna kirispeıdi? Nege munyń qýanyshyn bólispeıdi? Osyny oılap Naǵashybaıdyń jany aýyrady. Bazekeń bas quda bolyp baryp kelisimen: «Sharýany bitirdik» degen kezde, inisi Jalǵas: «Kim barǵanda da bitetin sharýa emes pe?», dep qalady. Osydan-aq aǵaıyndylar arasynda álde­qandaı túsinispeýshiliktiń bar ekeni ońaı ańǵarylady. Súıikti qaryndasy Maısash toıǵa birer saǵatqa kelip, «sharýalarym bar edi» dep taıyp turady. Kelindi kórip, mańdaıynan súımeıdi de. Sonda Naǵashybaıdyń biraz ýaqyttan beri kóńil saraıynda álpeshtep ósirip kele jatqan, súıemeldeı qurastyryp kele jatqan aıaýly tilegi kúlparsha bolyp shashylyp túsedi.

Shyǵarmanyń fınalynda Naǵashybaı boıtumardy qolyna qysa ustap, relstiń ortasyna tú­sip alyp Maısagúl minetin poıyzǵa qaraı alyp ushyp júgi­redi. Toı kezinde Jalǵastyń digerleýimen bir kostıýmdi sheship, bir kostıýmdi kıip júrip tars esinen shyǵypty. Endigi bar oıy – boıtumardy Maısashtyń qolyna ustatý.

1975 jyly Tynymbaı Nurma­ǵambetov jas jazýshylardyń Búkilodaqtyq festıvaline qaty­sady. Sonda balalar ádebıeti sek­sııasy «Qosh bol, ata» povesin maq­taıdy. Keıin bul shyǵarma Orta­lyq komıtettiń tırajy
1 jarym mıllıon bolatyn «Sme­na» jýrnalynda (shyǵarmany maq­ta­­ǵan osy jýrnaldyń bas redak­­torynyń orynbasary Albert Lıhanov eken, ol keıin bas re­dak­tor bolady) jarııala­na­dy. Jazýshynyń povesi «Jańa esim» (Novoe ımıa) aıdarymen basylǵan. Oǵan Albert Lıhanov alǵysóz jazypty:

«Tynymbaı Nurmaǵambetov Almatyda turady. «Jazýshy» baspasynda jumys isteıdi. Ol ádebıetke endi kelgen adam emes. Almatyda onyń úsh kitaby jaryq kórgen. Jas avtor Jazýshylar odaǵyna qabyldanǵan. «Qosh bol, ata» povesi Nurmaǵambetovtiń orys tilindegi alǵashqy jarııalanymy. Osylaısha, «Smena» belgili bir maǵynada jańa avtordy tanys­tyryp otyr.

Ulttyq jazýshynyń debıýti jalpy alǵanda kúrdeli qubylys. Al Tynymbaı Nurmaǵambetovtiń shyǵarmashylyq jolynyń bastalýy – sonyń aıqyn dáleli.

«Semınarıster» arasyndaǵy VI Búkilodaqtyq jas jazýshy­lar jıynynda odaq músheleri bolǵan joq jáne bul túsinikti de. Kópshilik úshin bul jıyn jazý­shy bolýdyń, onyń ishin­de uıymdyq turǵydan moıyndalý­dyń da eńserilýge tıis bir meje­sine aınaldy. Tynymbaı jıyn­ǵa odaq múshesi retinde keldi. Úsh ki­tabymen keldi. Qazaq tilin­de­gi «Qosh bol, ata» povesi bala­lar jáne jasóspirimder áde­bıe­ti res­pýblıkalyq konkýrsyn­da bi­rinshi oryndy jeńip alǵan. Al RSFSR Memlekettik syıly­ǵynyń jáne Lenın komsomoly syılyǵynyń laýreaty Anato­lıı Aleksın jetekshilik etken Más­keýdegi jıynda, balalar jáne jasóspirimder ádebıeti se­mı­narynda, orys tiline aýdarylǵan bul shyǵarma úlken tabyspen ótti. Qazirgi ýaqytta Nurmaǵambetovtiń shyǵarmasy tek qana qazaq ádebıetiniń baı­lyǵy emes, sonymen birge keńestik ádebıettiń de baılyǵyna aınalýda.

Keńes memleketteri halyq­ta­ry arasynda uzaq ýaqyttan beri baılanystyrýshy kópirge aınal­ǵan orys tili ulttyq avtor­dyń povesin búkil oqyrman­nyń qazynasyna aınaldyrdy. Nur­maǵambetovtiń ekinshi debıý­tiniń máni de osynda. Jas jazýshylardyń VI jıy­ny­nyń uly máni de osynda. Jo­ǵa­ryda aıtylǵandarǵa tek Nur­maǵambetovpen birge onyń aýdar­mashysy, Máskeýdegi Ádebıet ınstı­týtynyń túlegi Erlan Saty­baldıevtiń tusaýy kesilip jat­qanyn qosyp ketýge bolady», dep túıindeıdi Albert Lıhanov.

Sóıtip, «Qosh bol, ata» povesi «Proshaı, ata...» degen ataý­­­men jýrnaldyń 1975 jyl­dyń maý­sym aıyndaǵy №12 sa­ny­­na tutasy­men basylypty. Ra­syn­­da bul – Nurmaǵambetov shy­ǵar­­ma­shy­lyǵyndaǵy ózgeshe óris, tyń burylys edi. Jaq­sy pikir, alǵaýsyz kóńil qanattan­dyr­ǵannan keıin Lıhanovqa telefon soǵyp, Máskeýde oqýdyń jaıyn sóı­lesedi. Bir jaǵynan, «Jazýshy» baspasyndaǵy jumys­tyń biraz tıtyqtatqan kezi. Kóp uzamaı bul másele de ońynan sheshilip, 1979 jyly, 34 jasynda Máskeýdegi joǵarǵy ádebı kýrsqa oqýǵa attanady. Eki jyl oqyp kelgen soń talantty jazýshyǵa «Qazaqfılm» quda túsedi.

– Ol jaqta «shtatnyı ssenarııst» degen jumys bar eken. Aptasyna birer márte ǵana ba­rasyń. Taǵy bir jaqsy jaǵy – Le­nın­gradta, taǵy basqa qalalarda ssenarıısterge, kınematografıs­terge arnalǵan semınarlar bolady. Bylaıǵy kezde tańerteń balalar oqýǵa ketedi, áıelim jumysqa ketedi, men túske deıin jumys isteımin. Sóıtip, «Qazaqfılmde» 7-8 jyl istedim. Keıin meniń qyzmetimdi kollegııa múshesi dep ózgertti. Kınoda qazaq qalaı júrip-turýy kerek, qalaı sóıleýi kerek, ne kıinýi kerek, ony ol kezde rejısserler bile qoımaıdy. Meni Murat Áýezov soǵan paıdalandy. Kınony aldyn ala kórsetip, men fılmniń qazaqı tustaryna mán berip, qarap shyǵamyn, – degen edi jazýshy bir kezderi bizge aıtqan áńgimesinde.

Eki jyl oqyp kelse, elge 1981 jyly oraldy dep paıymdaýǵa negiz bar. Al biz arqaý etip otyr­ǵan «Boıtumar» povesi 1981–1982 jyl­dary jazylypty. 2006 jyly «О́lke» baspasynan shyqqan tań­damaly shyǵarmalarynyń 3-tomynda solaı dep kórsetilgen. En­deshe, Máskeýdegi oqýdan keıin, onyń aldyndaǵy orystyń bilik­ti qalamgerleriniń aıryqsha maq­taýynan keıin avtor bul týyn­dyny («Boıtumardy») erekshe yqylastanyp jazdy dep nyq senimmen aıta alamyz.

Jazýshy osy týyndysynda qazaq betpe-bet kelgen «qalalaný» máselesin jerine jetkize sıpattaıdy. Aýyl adamynyń qala tur­mysyn kórgen janmen baıaǵydaı sher tarqatysa almaýy, qyzmet býynyń baýyrlar arasyndaǵy ystyq yqylasty sýytyp ketýi, qýanyshty bólisýge kelgende «alystaǵy aǵaıynnan jaqyndaǵy kórshi artyq» degen támsildiń taǵy da alǵa shyǵýy aıqyn kórinis tabady. Naǵashy­baı jastaıynan janyna serik bolǵan názik sezimderdi sol aıaly qalpynda saqtap qalǵan. Baýyrlary budan kórgen meıir-shapaǵatty umytyp, adamı jaıdary yqylasty azyp-tozdyrǵan. Endi Naǵashybaı qansha tyrashtansa da aýany bólek bul eki sezimdi bir arnaǵa toǵystyra almaq emes...

Olar Naǵashybaı ólgende de kele almaıdy. Jazýshynyń sonda bul ǵalamat týyndyny aıaqtaýy qalaı sátti júzege asqan deısiń erik­siz bas shaıqap: «Ár kezderi ómir jolyna Naǵashybaıdyń ózi shyǵaryp salǵan úsh baýyry ǵana Naǵashybaıdy shyǵaryp sala alǵan joq...».

– Kezinde biz Beıimbet keńes ókimetin dáriptedi degen dúnıe­ler keleke qylǵan bolyp shyǵyp otyr. Keńes ókimetin barynsha keleke qylǵan jazýshy – Beıimbet. Al endi osy mektepti ári qaraı damytyp, qazaq ádebıetine jańa bir baǵyt ákelgenderdiń biri – Tynymbaı. О́ıtkeni Tynymbaıdy aıtyp otyryp Beıimbetke toq­tal­maý múmkin emes. Biraq Ty­nym­baıdy Beıimbetpen birdeı qylyp qoıýǵa bolmaıdy. Onyń óziniń stıli, óziniń dúnıetanymy bar. Tynymbaı alǵashqy shyǵar­masynyń ózinde dál osyndaı qalypta edi. Ol ádebıetke tolyq qa­lyp­tasqan kúıinde keldi, – deı­di belgili jazýshy Tólen Ábdik.

Maısashtyń moınyna taǵyl­maı ketken boıtumardy biz búgin ádiptep, ádeıilep qazaq ádebıe­tiniń moınyna ilýdi jón kóremiz. Sebebi Tynymbaı Nurmaǵambetov – sóz joq, shyn mánindegi qazaq ádebıetiniń boıtumary.