Kásibı memlekettik apparat qalyptastyrý

eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna negiz bolady Ár memlekettiń jyldar boıy qalyptasqan ózindik damý joly bar. О́rkenıetti degen sol elderdiń baı tájirıbesine qarap, memlekettik qyzmet salasyndaǵy ǵasyrlardan beri qalyptasyp kele jatqan sheneýniktik dástúrdi anyq ańǵaramyz. Urpaqtan-urpaqqa jalǵasyn tapqan bul úrdis sandaǵan «memleketshil» áýletterdi ómirge alyp keldi. Olardyń halyq qamyn oılaýǵa degen yntasyn arttyrý úshin ártúrli áleýmettik paketter men jeńildikter qarastyryldy. Sonyń arqasynda keıbir elderde sybaılas jemqorlyq áreketterine tózbestik orta qalyptastyryldy jáne turǵyndardyń problemasyn jedel sheshýdiń san tetikteri júzege asyryldy. Elimiz de «100 naqty qadam» – Qazaqstan Respýblıkasynyń damyǵan memleketterdiń otyzdyǵyna kirý jónindegi jospary arqyly órkenıettiń órine kóterilýdi ­basty maqsat etip otyr. Árıne, memlekettik qyzmetke ádep normalaryn qatań saqtaıtyn jáne de memleket múddesin bárinen de joǵary qoıatyn adamdardy tárbıelep, olardy qyzmetke tartý ońaı sharýa emes. 5 ınstıtýttyq reformanyń alǵashqy 15 qadamy­nyń kásibı memlekettik apparat qurýǵa arnalýy da sondyqtan. Memlekettik qyzmettiń mansaptyq modeline túsinik bergen sózinde Memlekettik qyzmet isteri jáne jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi tóraǵasynyń orynbasary S.Ahmetjanov bylaı dedi: «Osy reformanyń eń mańyzdy bóligi – kásibı memlekettik apparat qurý jáne avtonomdy memlekettik qyzmetti jetildirý. Sol sebepten, birinshi ınstıtýttyq reformanyń kásibı memlekettik apparat qalyptastyrýǵa baǵyttalǵandyǵy kezdeısoqtyq emes. О́ıtkeni, kúshti de mańyzdy memlekettik qyzmet eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna sebep bolady». Qazirgi tańda elimiz ındýstrııalandyrýdyń ekinshi besjyldyǵyna kóshti. Onda josparlanǵan mejeli mindetterdi abyroımen atqarý úshin de myqty memlekettik qyzmetshilerdiń qajettigi qazirden-aq sezilýde. Jahandyq qaýip-qaterlerge jaýap retinde Qazaqstan birqatar irgeli josparlardy kún tártibine shyǵardy. Atap aıtqanda, «Nurly Jol» memlekettik baǵdar­­lama­synyń júzege asyrylýy, Astanada óńirlik halyqaralyq qarjy ortalyǵyn qurý, elimizdiń «Jibek jolynyń ekonomıkalyq beldeýi» jobasyna qosylýy Qazaqstandy ınvestısııalyq habqa aınaldyrýy tıis. Investısııalar jáne damý mınıstri Áset Isekeshev osy týraly «Bıylǵy jyly biz 700-den astam sheteldik ınvestorlarmen kelissózder júrgizdik. Sonyń nátıjesinde 100-den astam memorandýmǵa qol qoıyldy, 26 iri transulttyq korporasııalarmen kelissózder júrgizilip, olardyń 10-ymen naqty kelisimge qol jetti. Osy jartyjyldyqtyń ishinde sheteldik ınvestorlardyń qatysýymen 7 joba paıdalanýǵa beriledi», – degen bolatyn. Budan baıqaıtynymyz, Qa­zaq­stannyń endigi órkendeý joly sheteldik ınvestorlarmen tikeleı baılanysty. Bul rette halyqaralyq dárejede jumys isteı biletin jáne birneshe tilde erkin sóıleı alatyn memlekettik qyzmetshilerdiń qajettigi endi aıqyn sezildi. Árıne, jalaqysy tómen bolǵandyqtan, myqty mamandar áli de jeke sektorlarǵa ketip jatqany jasyryn emes. Al «Bolashaq» baǵdarlamasymen oqyp kelgender qyzmetti tó­mengi deńgeıden bastaǵysy joq. О́ıtkeni, tómengi deńgeıden bastaǵan sheneý­niktiń qyzmet satysymen ósýge múm­kindigi bolmaıtynyn olar da jaqsy túısinedi. Sondyqtan da, eli­miz­de memlekettik qyzmettiń man­saptyq modeli qolǵa alynyp otyr. Álemde memlekettik qyzmetti jańǵyrtýdyń eki modeli bar. Qyz­met tabaldyryǵymen ósý modeli negizinen Japonııa men Germanııada jolǵa qoıylǵan. Munda memlekettik qyzmetke tek tómengi laýazymdarǵa ǵana alynyp, ósirý tek saty boıynsha júrgiziledi. Syrttan kelgen adam joǵary laýazymdyq qyzmetke óte almaıtyny osydan-aq kórinip tur. Sonymen qatar, munda eńbekaqy tóleý júıesi jolǵa qoıylǵan jáne de ashyq júrgiziledi. Al ekinshi model memlekettik qyzmettiń barlyq pozısııasynyń (joǵary, orta jáne tómengi) bar­shaǵa túsinikti bolýy jáne kez kelgenine ashyq konkýrstyq tańdaý arqyly júrgizilýi utymdy kórinedi. Mundaı júıe anglo­sak­son­dyq quqyqtyq tıptegi elder – Uly­brıtanııa, AQSh, Jańa Zelandııa jáne Kanadaǵa tán ­sanalady. Túptep kelgende, «Qazaq­stan-2050» Strategııasynda memlekettik qyzmet salasyn damytýda birqatar basymdyqtardy júzege asyrmaq. Olar – memle­kettik qyzmettiń kadr quramynyń sapasyn jaqsartý, irikteý men kásibı daıyndyq ádistemelerin jetildirý, «A» korpýsynyń jańa býynyn qalyptastyrý, merıtokratııa qaǵıdatyn engizý jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy sharalardy kúsheıtý. Retine qaraı, ótkenge sholý jasaǵan da durys shyǵar. Jalpy, memlekettik qyzmet salasyndaǵy birtutas saıasatty júzege asyrý maqsatynda 1999 jyly Prezıdent Jarlyǵymen postkeńestik elder ishinde tuńǵysh ret Memlekettik qyzmet isteri agenttigi qurylǵan-dy. Odan keıin 2000 jyly «Memlekettik qyzmet týraly» Zańy men 2005 jyly Memlekettik qyzmetkerlerdiń Ar-namys kodeksi qabyldandy. Biraq, memlekettik qyzmettegi kásibı deńgeıdiń áli de aqsap jatýy kóńil qulazytady. Bul jóninde Elbasy talaı ótkir syndardy alǵa tarta otyryp, ony sheshýdiń joldaryn da usynyp keledi. Negizinen bul jerdegi bas­ty kemshilikter qyzmetke qabyl­daýda jatqan sııaqty. Sondaı-aq, qyzmet satysymen ósý úrdisi saqtalmaıtyndyǵy, sonyń salda­rynan kóptegen bilikti qyzmet­kerler qyzmet satysymen óspeı, bir ornynda uzaq jyldar boıy otyra beretindigi jasyryn emes. Onyń esesine, basqa saladan kelgender birden basshylyq qyzmetke ornalasyp alady. Árıne, bul jerde tamyr-tanystyq nemese «kóz qysty, tamyr bastyǵa» salyný faktileri de joq emes. Budan basqa jalaqy tóleý júıesiniń áli de jetilmegendigi jáne sybaılas jemqorlyq máselesiniń kúrdeli bolyp qalýy da óz sheshimin kútýde. Ásirese, Prezıdent únemi synǵa alyp kele jatqan «komandalyq» aýysý úrdisi báseńsigenimen, áli de tolyq toqtaı qoıǵan joq. «Bir adam taqqa otyrsa, qyryq adam atqa otyrady» degendeı, eger bireý joǵary laýazymdy qyzmetke taǵaıyndala qalsa, artynsha «komandasy» da birtindep kele bas­taıtyny jasyryn emes. Árıne, ol kezde memlekettik qyzmette sabaqtastyq saqtalmaı, is qalaı bolsa solaı júrgiziletini óz aldyna, áıteýir, bir ketetinin biletin «komanda» músheleri ózderine barynsha jaǵdaı jasap qalýǵa tyrysatyny taǵy ras. Jalpy, memlekettik qyzmettiń mansaptyq úlgisi merıtokratııalyq jáne ashyqtyq qaǵıdatynyń saq­talýyna ózindik úlesin qosýy tıis. Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zıdenti janyndaǵy Memle­kettik basqarý akademııasy rek­torynyń orynbasary Sholpan Esimo­va­nyń aıtýynsha, memle­kettik qyzmet­shi jumysyn baǵa­laýdy avtomat­tandyrý jáne olardyń jaýap­kershiligin kúsheıtý jaıy jan-jaqty pysyqtalýda eken. «Qazir Mem­lekettik basqarý akademııasy bul jobamen jumys isteýde. Ná­tıjesinde, memlekettik organ­nyń kez kelgen qyzmetshisi nemese azamat memlekettik qyz­metker­lerdiń reıtıngterine qol jet­kize alady. Sheneýnik qalaı jumys isteıtin bolsa, kompıýter ony adam­nyń qatysýynsyz solaı baǵalaı­tyn bolady», – degen edi rektor­dyń orynbasary osy másele jóninde. Memlekettik qyzmetshilerdiń kelý men ketý ýaqyty tolyq baqy­lanatynyn, alaıda, kimniń qansha jumys atqarǵany naq­ty ólshemdermen belgilene bermeıtindigi basy ashyq nárse. Álgi reıtıngti ujym qyzmet­kerleri me, joq álde basshy anyq­taı ma? Eger birinshisi anyq­taıtyn bolsa, onda oǵan senýge bolar. Al eger qyzmetkerdiń reıtıngisin basshysy qoıatyn bolsa, onda álgi basshy ózine unamaǵan qyzmetkerdiń taǵdyryna zııanyn tıgizýi de múmkin ǵoı. Osy turǵydan kelgende, ony kompıýterge silteı salǵan da orynsyz sııaqty. Degenmen, Memlekettik basqarý akademııasynyń professory Leıla Asylbekova basqasha pikirde. Professordyń málimetine qaraǵanda, elimizdiń memlekettik organdarynda mundaı qyzmetkerler eńbeginiń qarqy­nyn baǵalaıtyn jartylaı avto­mattandyrylǵan júıe qalyp­tasqan. Sondyqtan da, jınaqtalǵan tájirıbe men jańa baǵalaý júıe­siniń engizilýi memlekettik qyzmet­shilerdiń jumysyn baǵalaýda jo­ǵary tıimdilikke qol jetkizýi tıis. «Memlekettik qyzmettiń mansaptyq úlgisinde vedomstvolar ishindegi básekelestik kúsheıedi. Osyǵan oraı, jeke jaýapkershilik te arta túsedi. Jumys josparyn oryndamaǵan, alǵa qoıylǵan min­detterge qol jetkizbegen jaǵ­daıda, sol qyz­metshilerdi jumys­tan shyǵarýǵa deıin shara qolda­nylady. Al nátıjege qol jetkize alatyn qyz­metkerler tıimdi memleket­tik apparatty quraıtyn bolady», – degen edi Agenttik tóraǵasynyń orynbasary Saıan Ahmetjanov. Qoryta aıtqanda, memlekettik organdardaǵy moraldyq-psıho­logııalyq ahýaldy jaqsartýda jáne memlekettik qyzmetkerlerdiń kásibı damýyn yntalandyrýda búkil júıeni baqylap otyratyn ortalyqtyń quzyretin áli de kúsheıtý kerek sııaqty. Onyń jumy­sy árbir qyzmetkerdiń úlesin baǵalaýy jáne onyń quqyqtyq jaǵynan qorǵalýyn qamtamasyz etýi tıis. Eger osy máseleler sheshi­min tapsa, onda aýys-túıister jıi oryn almaǵan bolar edi jáne sy­baı­lastyq faktileri de azaıatyn edi. Asqar TURAPBAIULY, «Egemen Qazaqstan».