Foto: JI
LGBT-ny shekteý
2025 jyly Parlament «dástúrli emes jynystyq baǵdardy nasıhattaýǵa» tyıym salýdy kózdeıtin zańnamalyq túzetýlerdi maquldady. Tıisti túzetýler arhıv isine qatysty zań jobasy sheńberinde qabyldandy. Qujatta LGBT taqyryby qamtylǵan materıaldardy mindetti túrde arnaıy belgileý qarastyrylǵan. Al «dástúrli emes jynystyq baǵdardy nasıhattaý» ákimshilik quqyq buzýshylyq retinde baǵalanyp, aıyppul salý jáne qaıtalanǵan jaǵdaıda 10 táýlikke deıin ákimshilik qamaýǵa alý jazasy kózdeledi.
Zań jobasyna halyqaralyq quqyq qorǵaý uıymdary qarsy shyqty. HRW, sondaı-aq Eýrazııalyq densaýlyq, quqyq, genderlik jáne jynystyq ártúrlilik koalısııasyn (ECOM) qosa alǵanda, jeti uıym Parlamentti bul túzetýlerdi qabyldamaýǵa shaqyrdy. Olardyń pikirinshe, zań LGBT qaýymdastyǵynyń osaldyǵyn arttyryp, Qazaqstannyń halyqaralyq mindettemelerine qaıshy keledi. Atap aıtqanda, Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktiniń (ICCPR) 19-baby sóz bostandyǵy men aqparat alý quqyǵyn, al 26-baby kemsitýshilikke jol bermeý jáne zań aldyndaǵy teńdikti qamtamasyz etedi.
Amanat fraksııasynyń jetekshisi Elnur Beısenbaev túzetýlerdiń qabyldanýyn qoldap, bastamanyń basty maqsaty balalardyń qaýipsizdigi men psıhologııalyq saýlyǵyn qorǵaý ekenin málimdedi. Al Májilis depýtaty Nıkıta Shatalov Qazaqstan bul arqyly Bala quqyqtary týraly BUU konvensııasynyń 17-babyn oryndap otyrǵanyn aıtty. Onyń sózinshe, atalǵan norma memleketterdi balalardy zııandy aqparattan qorǵaýǵa mindetteıdi.
Bıyl Qazaqstanǵa BUU Adam quqyqtary jónindegi keńesiniń Ámbebap merzimdik sholý (UPR) sheńberinde usynystar berilgen. Onda jynystyq baǵdar men genderlik sáıkestikke baılanysty kemsitýshi normalardy joıý jáne LGBT qaýymdastyǵynyń sóz bostandyǵyn qorǵaý qajettigi atap ótilgen.
Bastamashylar bul zań paketin – dástúrli qundylyqtardy qorǵaý, balalar men jasóspirimderdiń psıhologııalyq qaýipsizdigi, «Batystan keletin ıdeologııalyq yqpalǵa tosqaýyl» dep túsindirdi. Májilis minberinde bul taqyryp kóbine moral, otbasy, ulttyq bolmys mazmunynda aıtyldy.
Al, qoǵam reaksııasy ekige bólindi: qoldaýshylar – memleket shekarany ǵana emes, qundylyqty da qorǵaýy tıis» dedi. Al synaǵandar – zańnyń tujyrymdamasy bulyńǵyr, ol senzýraǵa, kez kelgen kontentti «propaganda» dep tanýǵa, halyqaralyq syn men ımıdjdik táýekelge
ákelýi múmkin ekenin aıtty.
Elimizde LGBT uıymdary jabylsyn degen bastama kótergen petısııa paıda bolǵan edi. Al qarasha aıynda qoǵam belsendisi Parlamentke úndeý jasady.
Ýaqyt beldeýi reformasy
Eske salaıyq, atalǵan ózgeris 2024 jyly da talqylanyp keldi. 2025 jyly bul taqyryp áleýmettik-saıası daýǵa aınaldy. Qazaqstannyń bir ýaqyt beldeýine kóshýdiń máselesine keıbir azamattar qarsy shyǵyp, ýaqyt beldeýi ózgerisi – kúndelikti ómir men ekonomıkalyq belsendilikke áser etedi dep málimdeldi jáne halyqtyń bir bóligi ózin sheshim qabyldaý prosesinen tys qalǵandaı sezinetini aıtyldy.
2025 jylǵy 14 naýryzda ótken Ulttyq Quryltaıdyń IV otyrysynda Qasym-Jomart Toqaev burynǵy ýaqyt beldeýine oralý múmkindigi týraly Úkimet sheshimine qatysty pikir bildirdi
«Úkimet pen Parlament bul máseleni talqylady. Arnaıy zertteýler júrgizildi, sheshimge kúmán keltirgen qoǵam belsendileriniń qaýpi men kúmán-kúdigi rastalǵan joq. Úkimettiń jáne depýtattardyń basym kópshiliginiń, sondaı-aq mamandardyń ýájimen kelisemin: bizdiń keń-baıtaq jerimiz bar, halqymyzdyń sany da salystyrmaly túrde alǵanda kóp emes. Sondyqtan elimizde biryńǵaı ýaqyt beldeýi bolýǵa tıis. Bul tásil memleketti basqarý isin jeńildetedi, logıstıka men kóptegen bıznes-úderisti ońtaılandyrýǵa septigin tıgizedi. Osymen pikirtalasty doǵarý qajet dep oılaımyn, onyń ústine bul máseleni saıasılandyrýdyń qajeti joq», dedi Prezıdent.
(Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»)
Bıliktiń ustanymy – ekonomıkalyq tıimdilikke, basqarý men logıstıkany jeńildetýge, ǵylymı zertteýlerge súıenýge negizdeldi.
Al halyq úshin bul – bıologııalyq yrǵaqtyń buzylýy, balalar men jumysshylardyń beıimdelý qıyndyǵy, óńirlerdiń ereksheligi eskerilmeýi degen máselelerdi alǵa shyǵardy. Áleýmettik jelilerde bul reforma eń «turmystyq narazylyq» týdyrǵan bastama boldy.
Eske salaıyq, elimiz biryńǵaı ýaqyt beldeýine 2024 jyly 1 naýryzdan bastap kóshkeni málim. El aımaqtarynda tirshilik tynysy biryńǵaı ýaqyt beldeýine sáıkes aıqyndala bastady.
Túıindeı aıtqanda, atalǵan daý – ǵylymı dálel men adam sezimi árdaıym sáıkes kele bermeıtinin anyq kórsetti.
Til máselesi de ózindik daý týǵyzdy
Qasym-Jomart Toqaev bıyl 17-18 qyrkúıekte Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń VIII sezindegi sóılegen sózinde til máselesi týraly «kez kelgen tyıym salý áreketteri toqtatylatyny» aıtqan.
«Qazaqstanda biz bul negizinen jahandyq sıpattaǵy máselelerge erekshe mán beremiz. Olar ishki saıasatymyzdyń ózeginde tur. Etnosaralyq, konfessııaaralyq jáne halyqaralyq tózimdilik pen ózara qurmet saıasatyn ustaný – túbegeıli mańyzdy dep esepteımin», dep aıtqan edi Memleket basshysy.
Prezıdent birlik ártúrlilikte ekenin atap ótip, mundaı saıasatty álsiretýge nemese bedelin túsirýge baǵyttalǵan kez kelgen áreket zań aıasynda qatań túrde toqtatylatynyn málimdedi.
«Eldegi etnosaralyq jáne dinaralyq kelisimdi saqtaý, barlyq etnostardy qurmetteý asa mańyzdy. Bul saıasatty buzýǵa baǵyttalǵan nemese memlekettik qyzmette ne qoǵamdyq keńistikte tilderdi qoldanýdy shekteýge tyrysqan kez kelgen áreket toqtatylyp, oǵan quqyqtyq baǵa beriledi», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezıdent – til máselesin saıasılandyrmaýǵa, qazaq tilin damytý men etnosaralyq kelisimdi qatar alyp júrýge, qoǵamda radıkal ustanymdarǵa jol bermeýge shaqyrdy.
Qoǵamda bul sóz ártúrli qabyldandy: bir tarap baısaldy, sabyrly ustanym dep baǵalady; ekinshi tarap qazaq tiliniń naqty mártebesi men qoldanylýy keıinge ysyrylady degen alańdaýshylyq bildirdi. Ásirese áleýmettik jelilerde: «til – kelisimniń qurbany bolmaýy tıis» degen pikir jıi aıtyldy. Osylaısha, memleket pen qoǵam arasynda til máselesi áli de «názik másele ekenin» kórsetti.
Astanada Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń VIII sezi bastaldy.
(Foto: Akorda.kz)
Daýly málimdemelerden qandaı tujyrym shyǵady?
2025 jylǵy daýly bastamalar bir nárseni anyq kórsetti – bılik kóbine turaqtylyq, baqylaý, basqarý logıkasymen sóılese, qoǵam ashyqtyq, dıalog jáne túsinikti ereje kútedi.
Bılik pen qoǵamnyń til tabysýy úshin – sheshim qabyldar aldynda qoǵamdyq keń talqylaý, túsindirýdiń formaldy emes tásilderi qoldanylýy kerek degen pikirler aıtyldy.
